Do czasów Augustyna filozofia była głównie na użytek
poglądów ateistycznych. Pierwszy który opracował podwaliny filozofii
chrześcijańskiej był Augustyn syn Moniki. Św. Augustyn (354–430)
pochodził z ojca poganina i matki (św. Monika) chrześcijanki. Był on
nauczycielem retoryki w mieście Tag (Tagast), potem w Kartaginie, w Rzymie i
Mediolanie. Pisma Cycerona (pisarza i konsula rzymskiego) obudziły w nim
zainteresowania filozofią. Początkowo był niechętny chrześcijaństwu i wyznawał
manicheizm (sekta, która eksponowała dualizm dobra i zła i uosobienie dobra i
zła). Biblia raziła go swoją niedoskonałością[1]. Dopiero kazania św. Ambrożego
w Mediolanie nawróciły go na wiarę chrześcijańską. W 387 r. przyjął chrzest.
Porzucił dotychczasowe życie (grzeszne), studiował nauki chrześcijańskie, po
których otrzymał święcenia kapłańskie. Wkrótce został biskupem Hippony. Z
ogromnym zapałem bronił Kościół i zwalczał herezje, w tym manicheizm i
pelagianizm. Pozostawił po sobie wiele pism.
Św. Augustyn swoje
poglądy rozpoczyna od poznania. Wszelkie bowiem poznanie do jakiego człowiek
dąży ma za cel uszczęśliwienie człowieka. Najwyższym zaś szczęściem jest
posiadanie najwyższego Dobra jakim jest Bóg. Aby zaś to dobro posiąść trzeba najpierw
je poznać. Poznanie może być zewnętrzne dotyczące świata nas otaczającego i
poznanie wewnętrzne polegające na wejściu w siebie. W sobie człowiek może poznać prawdy Boże, a jest to możliwe
dzięki specjalnemu oświeceniu Bożemu. Ma ono charakter nadprzyrodzony i jest
dziełem Łaski (działania mistyczne). Na drodze poznania mistycznego odkrywamy,
że Bóg jest najwyższą Istotą, a tym samym jest nieskończony, absolutnie
doskonały i tym samym najwyższym dobrem: Bóg jest niewyrażalny, łatwiej powiedzieć o
Nim, czym nie jest, niż czym jest, Gdy pojmujesz, to nie ma tu już Boga. Ponieważ
Bóg zdolny jest do najwyższej Miłości i może być miłowany, dlatego jest w
najwyższym stopniu Osobą dzięki temu człowiek może nawiązać z Bogiem osobisty
kontakt. Ponieważ istotną rolą w miłości odgrywa wola, stąd Bóg w swej istocie
jest wolą i wszystko od jego woli zależy. Człowiek jest istotą nie tylko
cielesną, ale i duchową. Idąc za filozofią Platona opowiadał się za całkowitą
niezależnością duszy od ciała. Wprawdzie nie kwestionował przynależności ciała
do ludzkiego bytu, to jednak zbyt jednostronnie akcentował wartość duszy,
upatrują w ciele źródło zła i przyczyny odrywania się człowieka od Boga. Cały
świat jest ściśle zależny od Boga i wszystko co w świecie jest dobrego pochodzi
od Boga, jest Jego odblaskiem: Fakt dobra
cząstkowego w świecie stworzonym domaga się istnienia Dobra Najwyższego i
Nieskończonego. Świat bowiem rozwija się na mocy tzw. zarodków
wszczepionych przez Boga w materię. Dla św. Augustyna nie istniała inna tajemnica
Boga, jak tylko Chrystus (non est enim aliud Dei misterium nisi Christus
– Epist. 187).
Św. Augustyn utrzymywał, że podstawowym zadaniem
człowieka jest przezwyciężanie zła, które ostatecznie swe źródło ma nie w materii, lecz w wolnej woli. To
przezwyciężenie zła jest możliwe tylko dzięki Łasce Bożej, które Bóg darmo
udziela. Poglądy św. Augustyna były
oparte na większym zaufaniu do woli, wiary i Łaski niż do rozumu i
doświadczenia. Jego poglądy należy uznać za oryginalny system teologiczno-filozoficzny.
Ulubiona zasada św. Augustyna: Nowy Testament jest
ukryty w Starym, a Stary staje się zrozumiały w Nowym. Na temat Pisma
świętego wyraził pogląd: A gdybym przypadkiem napotkał w nich zdanie, które
by się wydawało być przeciwne prawdzie, to nie wahałbym się twierdzić, że
przyczyną jest albo niedokładny odpis, albo tłumacz źle przełożył, albo ja sam
błędnie je zrozumiałem. O Ewangelii św. Jana mówił: Także Jan nie
powiedział tak, jak jest, lecz jak potrafił, gdyż człowiek mówił o Bogu.
Św. Augustyn jest autorem wiele ciekawych myśli i
sentencji: Jeżeli nikt mnie o to nie
pyta, wiem. Jeżeli pytającemu usiłuję wytłumaczyć, nie wiem;
Dla czystych wszystko jest czyste;
Wierzę, aby zrozumieć;
Księgi Rodzaju nie napisano, aby nam powiedzieć, jak powstało niebo,
ale jak niebo osiągnąć;
Człowieku, naucz się tańczyć, bo aniołowie w niebie nie będą wiedzieć,
co z tobą zrobić;
Niespokojne serce człowieka
zanim nie spocznie w Bogu;
Jeśli kochasz brata, którego widzisz, zobaczysz i Boga; zobaczysz
miłość, w której mieszka sam Bóg;
Człowiek może wierzyć tylko
wtedy, jeśli chce;
Zaprawdę nie powinniśmy tracić nadziei, że dojdziemy do tego
doskonałego i anielskiego przybytku w niebie;
Kto dysputuje, odróżnia prawdę
od kłamstwa;
Bóg jest nam bliższy, niż my sami sobie;
Życie szczęśliwe to radość z
prawdy;
Kto lęka się śmierci, nie kocha Boga;
Niewielu ludzi ceni prawdę, ale za to nikt nie chce być oszukiwany;
Człowiek pragnie prawdziwego
szczęścia, które nie jest możliwe bez Boga.
Św. Augustyn
podziela zdanie św. Pawła Apostoła, że
mężczyzna jest obrazem i chwałą Boga, a kobieta chwałą mężczyzny (przez
to nie jest obrazem Boga), ale to nieporozumienie tłumaczy, że oboje, mąż i
żona, w równym stopniu mają godność ludzką – mając dusze rozumne, w równym
stopniu noszą w sobie obraz Boży i oboje są zdolni do kontemplacji Boga:
Św. Augustyn, jeden z
największych Ojców Kościoła, był zwolennikiem stosowania środków przymusu
fizycznego do nawracania donatystów (rygorystyczny ruch religijny, Donatyści
negowali ważność sakramentów, jeżeli udzielał ich kapłan znajdujący się w
stanie grzechu. Sprzeciwiali się też ponownemu dopuszczaniu do Kościoła tych,
którzy wyrzekli się wiary w czasach prześladowań. Św. Augustyn był
wielkim teologiem, ale reprezentował rygoryzm kościelny. Rozstał się ze swoją
nielegalną żoną. Uważał podobnie jak św. Cyprian: extra Ecclesiam salus nulla (poza
kościołem nie ma zbawienia). Nauczał, że niewolnictwo jest stanem zgodnym z
naturą. Pisał:
nie można jeszcze stwierdzić
z całą pewnością, że istnieje dusza w ciele pozbawionym czucia [zarodek], gdyż nie jest ono w pełni
uformowane, a zatem nie obdarzone zmysłami.
Poglądy św. Augustyna
były przez ponad 700 lat ważnym podkładem filozoficznym dla myślenia
filozoficznego w Kościele katolickim.
Pod jego wpływem kształtowały się poglądy wielu teologów: Hugona od św.
Wiktora, Piotra Abélarda, Piotra Lombarda, Tomasza z Akwinu, Świętego
Bonawentury i innych. Jego pisma miały
duży wpływ na nauki Lutra i Kalwina, i dlatego protestanci uważają go za
duchowego przywódcę.
Św. Augustyn
to wielka postać w historii Kościoła. Nie wszystkie jednak jego poglądy idą w
parze z filozofią filozoteizmu, np. istnienie aniołów. Filozof akcentował ich istnienie: Chociaż nie
widzimy objawień aniołów, to przecież, że są aniołowie, wiemy z wiary i
czytamy, że wielu ludziom się ukazali.