Kuszenie, pokusa

          W Ewangelii św. Mateusza czytamy: "Wtedy Duch wyprowadził Jezusa na pustynię, aby był kuszony przez diabła” (Mt 4,1). Zdanie to od wieków stanowi przedmiot rozważań teologów, filozofów i ludzi poszukujących głębszego sensu biblijnego przekazu. Powstaje bowiem pytanie: jak należy rozumieć słowa „kuszony przez diabła”?

          W moich wcześniejszych rozważaniach wielokrotnie przedstawiałem pogląd, że diabeł nie jest rzeczywistym, osobowym bytem istniejącym poza człowiekiem. Jest raczej symbolem, obrazem lub metaforą tych sił, które odciągają człowieka od prawdy, dobra i wewnętrznej jedności. Jeśli przyjąć taką interpretację, to opis kuszenia Jezusa nie może być rozumiany jako spotkanie z nadprzyrodzoną istotą, lecz jako głęboki opis duchowego doświadczenia, które dokonuje się we wnętrzu człowieka.

          Pojęcie kuszenia jest nierozerwalnie związane z pokusą. Kuszenie jest procesem, pokusa natomiast jego treścią – propozycją wyboru drogi, która wydaje się łatwiejsza, bardziej atrakcyjna lub przynosząca natychmiastową korzyść, lecz oddalająca od tego, co jest autentycznie dobre. Pokusa nie jest więc złem samym w sobie. Jest możliwością wyboru. Dopiero odpowiedź człowieka nadaje jej moralny wymiar.

          Czym zatem jest pokusa? Można powiedzieć, że jest ona wewnętrznym napięciem między tym, kim człowiek jest, a tym, kim mógłby się stać. Rodzi się tam, gdzie ścierają się różne pragnienia, potrzeby i wartości. Jest próbą wolności. Nie zmusza, lecz zaprasza do określonego wyboru. Każdy człowiek doświadcza takich chwil, gdy staje wobec decyzji pomiędzy tym, co łatwe, a tym, co słuszne; pomiędzy doraźną korzyścią a wiernością własnemu sumieniu.

          W tym świetle kuszenie Jezusa na pustyni nabiera uniwersalnego znaczenia. Nie opowiada jedynie o wyjątkowym wydarzeniu z życia Chrystusa, lecz ukazuje doświadczenie wspólne wszystkim ludziom. Czterdzieści dni na pustyni symbolizuje czas wyciszenia, samotności i konfrontacji z samym sobą. To właśnie w ciszy najpełniej ujawniają się ludzkie pragnienia, lęki i ambicje. Tam człowiek nie może ukryć się za codziennym zgiełkiem ani za opinią innych. Spotyka własne wnętrze.

          Ewangeliczne pokusy – zamiana kamieni w chleb, zdobycie władzy nad światem czy spektakularne udowodnienie swojej wyjątkowości – można odczytać jako symbole trzech podstawowych ludzkich skłonności. Pierwsza dotyczy podporządkowania życia wyłącznie potrzebom materialnym. Druga wyraża pragnienie dominacji, władzy i kontroli nad innymi. Trzecia ukazuje pokusę pychy – potrzebę uznania, podziwu i potwierdzania własnej wartości poprzez niezwykłe czyny. Są to pokusy ponadczasowe, obecne w każdej epoce i w każdym człowieku.

          Jeżeli zatem diabeł jest symbolem, to symbolizuje właśnie ten wewnętrzny głos, który przekonuje człowieka, że może osiągnąć dobro z pominięciem prawdy, że cel uświęca środki, że łatwiejsza droga jest drogą lepszą. Nie jest to głos pochodzący z zewnątrz, lecz możliwość wpisana w ludzką wolność.

          Kuszenie Jezusa ukazuje, że również człowiek całkowicie wierny Bogu nie jest wolny od doświadczenia pokusy. Wolność nie polega bowiem na braku pokus, lecz na zdolności świadomego wyboru dobra. W tym sensie pokusa staje się próbą dojrzałości duchowej. Bez możliwości wyboru nie byłoby ani wolności, ani odpowiedzialności, ani autentycznej miłości.

          Być może właśnie dlatego Ewangelia rozpoczyna publiczną działalność Jezusa od opisu pustyni. Zanim człowiek będzie mógł prowadzić innych, musi najpierw zmierzyć się z własnym wnętrzem. Zanim będzie nauczał o Królestwie Bożym, musi odrzucić wszystkie złudzenia dotyczące władzy, sukcesu i łatwych rozwiązań. Kuszenie nie jest więc opowieścią o walce z mitycznym przeciwnikiem, lecz o zwycięstwie nad tym wszystkim, co mogłoby odwrócić człowieka od jego najgłębszego powołania.

          W takim ujęciu pokusa nie jest jedynie zagrożeniem. Staje się również okazją do poznania samego siebie. To właśnie w chwilach wewnętrznego zmagania ujawnia się, jakie wartości są dla człowieka naprawdę najważniejsze. Każde przezwyciężone kuszenie wzmacnia wolność, pogłębia świadomość i prowadzi do większej integralności osoby. Dlatego ewangeliczny opis kuszenia Jezusa można odczytać nie jako relację o starciu z osobowym diabłem, lecz jako głęboką przypowieść o ludzkiej kondycji, o wolności i odpowiedzialności za własne wybory.

          Jak pisze w przypisie biblijnym: "Mt 4, 1-11 - Por. Mk 1,12n; Łk 4,1-13. Fakt kuszenia w niczym nie sprzeciwia się absolutnej bezgrzeszności Jezusa, gdyż o grzechu decyduje postawa kuszonego wobec pokusy. Nie podając w wątpliwość samego faktu kuszenia, wzmianki o fizycznym przenoszeniu Jezusa przez szatana należy uznać za literackie obrazy. Każda z trzech pokus miała na celu swoiste nakłonienie Jezusa do oświadczenia, że jest Mesjaszem.".  Opis kuszenia przez diabła należy rozumieć jako obraz duchowej próby, w której Jezus doświadcza pokus nakłaniających Go do sprzeniewierzenia się woli Ojca i porzucenia powierzonej Mu misji. Mimo tych prób pozostaje całkowicie posłuszny Bogu.

Początek publicznej misji Jezusa

 

          Po przyjęciu chrztu od Jana Chrzciciela w rzece Jordan Jezus udał się na pustynię, aby przygotować się duchowo do swojej publicznej misji. Jak opisują to Ewangeliści Mateusz, Marek i Łukasz przebywał tam czterdzieści dni (Mt 4,2; Mk 1,13; Łk 4,2), poszcząc i modląc się. Opis kuszenia przez diabła należy rozumieć jako obraz duchowej próby, w której Jezus doświadcza pokus nakłaniających Go do sprzeniewierzenia się woli Ojca i porzucenia powierzonej Mu misji. Mimo tych prób pozostał całkowicie posłuszny Bogu.

          Opowiadanie o kuszeniu nie jest kronikarskim zapisem wydarzeń, lecz ukazuje prawdę o Jezusie jako Synu Bożym, który odrzuca wszelkie pokusy wykorzystania swojej mocy dla własnych korzyści oraz pozostaje wierny Ojcu.

          Trzeba pamiętać, że Jezus był prawdziwym Człowiekiem z krwi i kości. Doświadczał ludzkich emocji i naturalnych odruchów, takich jak radość, smutek, współczucie czy gniew. Odczuwał również zmęczenie, głód, pragnienie i ból. Ewangelie wielokrotnie ukazują Go jako kogoś, kto przeżywa świat w sposób w pełni ludzki. Oburza się na zło i niesprawiedliwość, gdy wypędza przekupniów ze świątyni, wzrusza się losem cierpiących, a po śmierci Łazarza płacze, okazując głęboki żal po stracie przyjaciela.

          Kolejnym przejawem Jego prawdziwego człowieczeństwa była szczególna relacja z kobietą – Marią Magdaleną. Z Ewangelii można odczytać wyjątkową więź między dwojgiem ludzi, opartą na zaufaniu, szacunku i głębokim przywiązaniu. Maria Magdalena należała do grona najwierniejszych uczniów Jezusa. Towarzyszyła Mu aż do końca Jego ziemskiego życia, pozostała pod krzyżem, gdy wielu uczniów uciekło, a także jako pierwsza przyszła do grobu i jako pierwsza spotkała Zmartwychwstałego. Tradycja chrześcijańska nie daje podstaw do twierdzenia, że ich relacja miała charakter małżeński lub romantyczny, jednak niewątpliwie była ona wyjątkowa i ukazuje, że Jezus tworzył autentyczne, głębokie więzi z konkretnymi ludźmi. Nie dystansował się od bliskości ani od ludzkich relacji, lecz przeżywał je w sposób doskonały, pozostając wierny swojej misji i był całkowicie oddany woli Ojca.

          Katecheza chrześcijańska naucza, że choć Jezus był w pełni człowiekiem, pozostawał bez grzechu. Jest to zgodne z tradycyjnym rozumieniem grzechu jako świadomego i dobrowolnego odrzucenia dobra oraz Boga. Jednocześnie warto odróżnić grzech od ludzkiej niedoskonałości i ograniczeń wynikających z samej natury człowieka. Człowiek doświadcza pokus, wewnętrznych napięć, błędów poznawczych czy słabości charakteru, które same w sobie nie muszą być grzechem. W tym sensie skłonność do zmagania się z własną naturą jest nieodłącznym elementem ludzkiej kondycji.

          Czterdziestodniowy pobyt na pustyni nawiązuje do czterdziestu lat wędrówki Izraela przez pustynię, ukazując Jezusa jako Tego, który tam, gdzie Izrael ulegał pokusom, dochowuje pełnej wierności Bogu.

          Po zakończeniu pobytu na pustyni Jezus udał się do Galilei i zamieszkał w Kafarnaum, położonym nad Jeziorem Galilejskim. Tam rozpoczął swoją publiczną działalność, głosząc nadejście Królestwa Bożego. Nad brzegiem jeziora powołał pierwszych uczniów: Szymona Piotra, jego brata Andrzeja, a następnie Jakuba i Jana, synów Zebedeusza. Znamienne jest, że Jezus nie wybiera swoich najbliższych współpracowników spośród uczonych w Piśmie, kapłanów czy przedstawicieli elit religijnych. Powołuje prostych rybaków (Mt 4,12–22) – ludzi zwyczajnych, pracowitych i otwartych na Boże wezwanie. Nie decydujące okazują się wiedza, pozycja społeczna czy wykształcenie, lecz gotowość do zaufania Bogu, odwaga porzucenia dotychczasowego życia i wierność otrzymanemu powołaniu. Dzięki temu stają się fundamentem rodzącego się Kościoła.

          W synagogach rozpoczął nauczanie o nadejściu Królestwa Bożego, wzywając ludzi do nawrócenia, wiary i przemiany życia. Jego nauka wyróżniała się prostotą, głębią i autorytetem, dlatego budziła zarówno podziw słuchaczy, jak i sprzeciw części przywódców religijnych.

          Towarzyszyły jej liczne znaki: Jezus uzdrawiał chorych, uwalniał opętanych (z chorób psychicznych) oraz przywracał nadzieję ludziom odrzuconym przez społeczeństwo. Dla świadków były to cuda potwierdzające, że wraz z Nim nadeszło Królestwo Boże i że działa w Nim moc samego Boga. Nie miały one jedynie wzbudzać podziwu, lecz prowadzić ludzi do wiary i ukazywać miłosierdzie Boga wobec człowieka.

          Jego moc uzdrawiania była postrzegana jako szczególny dar pochodzący od Boga. Z perspektywy współczesnej wiedzy medycznej można przyjąć, że Jezus miał zdolność wytwarzania u chorych przeciwciała, przeciwreakcje  (generowania pól sił, aury)  które leczyły wszelkie słabości i choroby (Mt 4,23). Jednocześnie zapowiadał, że bliskie jest Królestwo Boże (Mk 2,15), zachowując początkowo w tajemnicy, że On sam jest tym Królestwem.

          Ewangelia Jana opisuje pierwszy znak dokonany przez Jezusa podczas wesela w Kanie Galilejskie. Na prośbę swojej Matki Maryi dokonał cudowną przemianę wody w wino zastrzegając: „Jeszcze nie nadeszła moja godzina” (J 2,4).  W ujęciu Jana wydarzenie to nie jest jedynie niezwykłym cudem, lecz objawieniem chwały Jezusa i zapowiedzią Jego mesjańskiej misji. Ewangelista podkreśla, że dzięki temu znakowi uczniowie uwierzyli w Niego (J 2 11).

          Pozostali ewangeliści nie opisują tego wydarzenia. Trudno jednoznacznie wskazać przyczynę tego pominięcia. Najprawdopodobniej wynika ono z odmiennych celów teologicznych i doboru materiału przez poszczególnych autorów Ewangelii.

          Jezus często udawał się w okolice jeziora i na pobliskie wzgórza, gdzie nauczał zgromadzone tłumy. Szczególnym wydarzeniem było Kazanie na Górze, podczas którego przekazywał podstawowe zasady życia według woli Boga, ukazując wartości Królestwa Bożego. Nauczał również nad brzegiem Jeziora Galilejskiego, a niekiedy korzystał z łodzi, aby przemawiać do licznie zgromadzonych ludzi stojących na brzegu.

          Miejsca te stawały się przestrzenią spotkania Jezusa z ludźmi – tam głosił swoją naukę, wyjaśniał tajemnice Królestwa Bożego i przygotowywał swoich uczniów do dalszej misji.

          

Jezus u progu swojej misji

          W wieku około 30 lat Jezus rozpoczyna swoją publiczną działalność i misję. Można przypuszczać, że wcześniejsze lata jego życia były okresem dojrzewania, wewnętrznego przygotowania i stopniowego odkrywania powierzonego mu zadania. Był to czas kształtowania ludzkiej osobowości, zdobywania doświadczenia oraz pogłębiania relacji z Bogiem.

          Z perspektywy wiary chrześcijańskiej można przyjąć, że Jezus pozostawał w szczególnym duchowym zjednoczeniu z Bogiem Ojcem. W ciszy i ukryciu mógł rozeznawać sens swojej misji, rozumieć zamysł objawienia się Boga w ludzkiej postaci oraz tajemnicę Wcielenia. Nie była to jedynie wiedza zdobyta poprzez naukę czy obserwację świata, lecz głębokie poznanie duchowe, związane z jego wyjątkową relacją z Bogiem.

          Rozpoczęcie działalności publicznej można więc postrzegać jako moment, w którym wewnętrzne przygotowanie znalazło swoje zewnętrzne wypełnienie. Jezus z pokorą przyjął powierzone mu zadanie — misję głoszenia Królestwa Bożego oraz, w perspektywie chrześcijańskiej, ofiary zbawczej dla ludzkości.

          Okres poprzedzający jego wystąpienie publiczne pozostaje dla historyków w dużej mierze nieznany, lecz w wymiarze teologicznym może być rozumiany jako czas ukrytego wzrastania, duchowego przygotowania i dojrzewania do chwili, w której objawienie miało zostać przekazane światu. To, co dla ludzi postronnych pozostawało tajemnicą, dla Jezusa — zgodnie z wiarą chrześcijańską — było stopniowo odkrywaną i przyjmowaną drogą powołania.

          Na początku Jezus skorzystał z misji ostatniego proroka Jana, który od lat głosił nadejście Mesjasza i przygotowywał ludzi na jego pojawienie się. Jan Chrzciciel stał się głosem wzywającym do przemiany życia, pokuty i duchowego przebudzenia. Jego działalność nad Jordanem stworzyła przestrzeń oczekiwania, w której przesłanie Jezusa mogło zostać przyjęte przez ludzi przygotowanych wcześniejszym wezwaniem do nawrócenia.

          Spotkanie Jezusa z Janem Chrzcicielem ma w tradycji chrześcijańskiej szczególne znaczenie. Chrzest w Jordanie nie był jedynie symbolicznym wydarzeniem, lecz momentem rozpoczęcia publicznej misji Jezusa. W opisach ewangelicznych towarzyszy mu objawienie potwierdzające jego szczególną relację z Bogiem Ojcem.

           Epifanię Jezusa (Objawienie Boskiej natury Jezusa) podczas chrztu w Jordanie opisują w literackim obrazie wszystkie cztery Ewangelie, a szczegółowo relacjonują je Ewangeliści Mateusz, Marek i Łukasz. W chwili, gdy Jezus wychodził z wody, „otworzyło się niebo”, co symbolizuje ponowne nawiązanie więzi między Bogiem a człowiekiem oraz rozpoczęcie nowego etapu historii zbawienia. Następnie Duch Święty zstąpił na Jezusa w postaci gołębicy. Gołębica jest znakiem pokoju, nowego stworzenia i Bożego namaszczenia. Oznacza to, że Jezus zostaje publicznie objawiony jako Mesjasz, namaszczony mocą Ducha Świętego do wypełnienia swojej misji.                  

          Epifania Jezusa podczas chrztu w Jordanie jest jednym z najważniejszych momentów objawienia Jego tożsamości. W tym wydarzeniu po raz pierwszy w tak wyraźny sposób ukazana zostaje cała Trójca Święta: Syn przyjmuje chrzest w wodach Jordanu, Duch Święty zstępuje na Niego w postaci gołębicy, a Ojciec przemawia z nieba.

          Chociaż Jezus nie potrzebował chrztu nawrócenia udzielanego przez Jana Chrzciciela, przyjął go, aby utożsamić się z grzeszną ludzkością i zapoczątkować swoją publiczną działalność.

          Można powiedzieć, że Jan pełnił rolę pomostu między dawnym porządkiem prorockim Izraela a nowym etapem objawienia. Jego zadaniem nie było stworzenie własnej drogi, lecz wskazanie na Tego, który miał nadejść. Sam Jan podkreślał, że jego misja jest przygotowaniem drogi dla kogoś większego od niego.

          Z perspektywy teologicznej można odczytać tę kolejność jako znak, że działanie Boga dokonuje się stopniowo. Najpierw pojawia się wezwanie do przemiany serca, później objawienie pełni prawdy. Człowiek musi zostać przygotowany, aby móc przyjąć to, co przekracza jego wcześniejsze doświadczenie.

          Jezus nie rozpoczyna swojej działalności poprzez nagłe wystąpienie z własnym autorytetem, lecz wchodzi w istniejącą już duchową przestrzeń stworzoną przez Jana. Przyjmuje chrzest, choć sam — według wiary chrześcijańskiej — nie potrzebuje nawrócenia, ponieważ wydarzenie to ma znaczenie nie dla oczyszczenia jego samego, lecz jako znak solidarności z człowiekiem oraz początek drogi, która prowadzi ku pełnemu objawieniu jego misji.

          W ten sposób działalność Jana Chrzciciela staje się pierwszym publicznym etapem historii Jezusa. To, co przez lata pozostawało ukryte w Nazarecie, zaczyna być stopniowo odsłaniane przed światem. Milczenie ustępuje miejsca słowu, przygotowanie — działaniu, a czas oczekiwania — czasowi objawienia.

          Wraz ze spotkaniem z Janem rodzi się nowe spojrzenie na Prawdę. Nie jest ona już jedynie zbiorem nakazów czy religijnych przekonań, lecz drogą prowadzącą do coraz pełniejszego poznania Boga. Takie rozumienie wymaga nowej świadomości, zdolnej przekroczyć granice dotychczasowego sposobu myślenia.

          Religia Izraela przygotowała człowieka na przyjęcie Objawienia. W starożytności Bóg był postrzegany przede wszystkim jako Stwórca, Prawodawca, Sędzia i Przewodnik swojego ludu. Był to obraz prawdziwy, lecz niepełny. Człowiek nie był jeszcze gotów, aby w pełni pojąć głębię Bożego życia i tajemnicę Jego wewnętrznej natury.

          Wraz z nadejściem Chrystusa następuje przełom. Nie oznacza on odrzucenia wcześniejszego Objawienia, lecz jego wypełnienie. To, co wcześniej było zapowiedziane przez proroków i ukazane w znakach oraz figurach, zostaje odsłonięte w osobie Syna Bożego. Można powiedzieć, że historia zbawienia osiąga moment, w którym ludzkość zostaje zaproszona do dojrzalszego rozumienia Boga, stworzenia i własnego powołania.

          Nowym Przewodnikiem staje się sam Jezus Chrystus. Nie tylko wskazuje drogę do Prawdy, ale objawia, że On sam jest Drogą, Prawdą i Życiem. W Jego słowach, czynach, śmierci i zmartwychwstaniu człowiek odkrywa nie tylko sens własnego istnienia, lecz także prawdziwe oblicze Boga – Boga, który jest miłością i który pragnie wspólnoty z człowiekiem.

          Prawda pozostaje zarazem prosta i niewyczerpanie głęboka. Jest prosta, ponieważ przemawia językiem przypowieści, znaków i życia Jezusa, dostępnych dla każdego otwartego serca. Jest jednak również złożona, ponieważ rozum ludzki nie jest w stanie ogarnąć całej tajemnicy Boga. Dlatego refleksja teologiczna nieustannie powraca do pytań o preegzystencję Chrystusa, tajemnicę Wcielenia, jedność natur Boskiej i ludzkiej oraz wewnętrzne życie Trójcy Świętej. Nie są to próby wyjaśnienia Boga do końca, lecz wysiłek zrozumienia tego, co zostało człowiekowi objawione.

          Prawda objawiona nie zamyka procesu poznania, lecz go rozpoczyna. Każde pokolenie jest wezwane do coraz głębszego odczytywania Objawienia, zachowując wierność jego istocie, a jednocześnie odkrywając nowe wymiary tej samej, niezmiennej Prawdy. W ten sposób wiara nie jest zatrzymaniem rozumu, lecz jego otwarciem na Tajemnicę, która zawsze przekracza ludzkie pojęcia, a jednocześnie nieustannie zaprasza do poznania.

Milczące lata Jezusa – przypadek, zamysł czy tajemnica?

          Znamienne jest, że nie zachowały się wiarygodne źródła opisujące życie Jezusa od narodzin do około 30. roku życia. W kanonicznych Ewangeliach okres ten został przedstawiony jedynie w kilku krótkich epizodach: w opisie narodzin, ucieczce do Egiptu, powrocie do Nazaretu oraz wydarzeniu w świątyni jerozolimskiej, gdy Jezus miał dwanaście lat. Następnie narracja przenosi się bezpośrednio do początku jego publicznej działalności.

          Powstaje zatem pytanie, dlaczego niemal trzydzieści lat życia Jezusa pozostaje poza głównym nurtem przekazu. Czy jest to wynikiem zamysłu Bożego, świadomej decyzji autorów,  redaktorów Nowego Testamentu, późniejszej tradycji Kościoła, czy też jedynie konsekwencją przypadkowych okoliczności, ograniczonego zainteresowania biografią w starożytności oraz utraty części dawnych przekazów?

          Odpowiedź nie jest jednoznaczna. Z perspektywy teologicznej można przyjąć, że Ewangelie nie miały być kompletnymi biografiami Jezusa w rozumieniu współczesnym, lecz przede wszystkim świadectwem jego misji, nauczania, śmierci i zmartwychwstania. Ich celem nie było opisanie każdego etapu ludzkiego życia Jezusa, lecz ukazanie znaczenia jego Osoby w historii zbawienia.

          Z perspektywy historycznej brak szczegółowych relacji może wynikać z faktu, że życie przed rozpoczęciem publicznej działalności nie było dla pierwszych wspólnot chrześcijańskich najważniejszym przedmiotem zainteresowania. Możliwe jest również, że pewne przekazy ustne lub pisemne istniały, lecz nie przetrwały do naszych czasów. Na obecny stan wiedzy mogły więc wpłynąć zarówno teologiczna selekcja materiału, jak i naturalne procesy powstawania, kopiowania oraz zanikania dawnych dokumentów.

          Ta wieloletnia cisza źródeł sprawia, że tak zwane "lata ukryte” Jezusa pozostają jednym z najbardziej intrygujących zagadnień związanych z jego życiem. W ciągu wieków próbowano wypełnić tę lukę licznymi opowieściami, legendami i apokryfami, jednak żaden z tych przekazów nie został powszechnie uznany przez historyków i Kościół za źródło o wysokiej wiarygodności.

          Jedną z najbardziej znanych hipotez jest przypuszczenie, że w tym okresie Jezus mógł podróżować do Indii, Tybetu lub innych części Azji. Teoria ta nie znajduje jednak potwierdzenia w źródłach współczesnych Jezusowi ani w najstarszych tekstach chrześcijańskich.

          W XIX wieku Mikołaj Notowicz twierdził, że podczas pobytu w klasztorze Hemis w Ladakhu odkrył rękopis opisujący życie Jezusa (określanego tam jako „Issa”) w Indiach i Tybecie między 13. a 29. rokiem życia. Historię tę opublikował w książce The Unknown Life of Jesus Christ (1894). Późniejsze badania podważyły jednak wiarygodność tej relacji. Odwiedzający klasztor badacze nie znaleźli śladów takiego rękopisu, a przedstawiciele klasztoru zaprzeczali, aby dokument opisany przez Notowicza kiedykolwiek tam istniał.

          W XX wieku hipotezę wschodniej podróży Jezusa rozwijali między innymi autorzy literatury popularnej, wskazując na możliwe podobieństwa między jego nauczaniem a niektórymi ideami buddyzmu czy hinduizmu. Historycy zwracają jednak uwagę, że podobieństwa etyczne lub duchowe pomiędzy różnymi tradycjami religijnymi nie stanowią same w sobie dowodu bezpośredniego wpływu lub kontaktu.

          Istnieją również lokalne tradycje w Indiach i Kaszmirze, według których Jezus miał przebywać w tych regionach, a nawet zakończyć tam swoje życie. Są to jednak przekazy późne, niemające potwierdzenia w źródłach pochodzących z I wieku.

          Większość badaczy zajmujących się historycznym Jezusem odrzuca hipotezę jego podróży do Indii, wskazując przede wszystkim na: brak źródeł z I wieku potwierdzających taką podróż; brak jakichkolwiek wzmianek o niej w najstarszych tekstach chrześcijańskich; późne pojawienie się opowieści o pobycie Jezusa w Indiach; brak dowodów archeologicznych lub dokumentów potwierdzających tę tezę.

          Jednocześnie należy zauważyć, że sama możliwość takiej podróży nie była całkowicie wykluczona. W I wieku istniały szlaki handlowe łączące świat rzymski, Persję i Indie. Przemieszczali się nimi kupcy, podróżnicy i poszukiwacze wiedzy. Z punktu widzenia geografii i możliwości komunikacyjnych podróż taka była więc możliwa, choć brak dowodów wskazuje, że pozostaje ona jedynie hipotezą.

          Być może bardziej prawdopodobne jest inne wyjaśnienie: że milczenie dotyczące młodych lat Jezusa nie wynika z ukrywania konkretnej historii, lecz z samej natury przekazu religijnego. Ukazanie Jezusa przede wszystkim jako Chrystusa – postaci o znaczeniu transcendentnym – mogło sprawić, że szczegóły jego zwyczajnego, codziennego życia zostały uznane za drugorzędne wobec przesłania duchowego.

          W takim ujęciu brak szczegółowej biografii nie jest jedynie luką w dokumentacji, lecz częścią tajemnicy. Tak jak Bóg-Ojciec pozostaje w tradycji religijnej niewidzialnym i przekraczającym ludzkie poznanie Absolutem, tak również Syn, będący według wiary chrześcijańskiej tym samym boskim wymiarem objawionym w ludzkiej postaci, pozostaje częściowo niedostępny dla czysto historycznej rekonstrukcji.

          Być może właśnie ta granica między tym, co udokumentowane, a tym, co pozostaje tajemnicą, pozwoliła zachować postać Jezusa poza zwyczajnym porządkiem ludzkich biografii — poza sferą plotek, anegdot, krytyk i profanum — nadając jej wymiar symboliczny i ponadczasowy.     

          Z powyższych powodów można przypuszczać, że Jezus nie spisywał osobiście swoich nauk. Nie pozostawił po sobie żadnego dzieła pisanego, które mogłoby stać się przedmiotem wyłącznie literackiej analizy, krytyki lub interpretacji oderwanej od duchowego wymiaru jego przesłania. Być może nie chodziło o przekazanie gotowego systemu poglądów, lecz o zaproszenie człowieka do osobistego wysiłku poszukiwania prawdy, Boga i drogi prowadzącej do zbawienia.

          Słowo mówione, przypowieść i symbol pozostawiają przestrzeń dla refleksji oraz wewnętrznej przemiany. Nie dają jedynie zamkniętej doktryny, lecz wymagają zaangażowania słuchacza. Człowiek nie otrzymuje wyłącznie odpowiedzi, ale zostaje postawiony wobec pytań, które zmuszają go do własnego duchowego wysiłku. W tym sensie pewna niedostępność i wieloznaczność przekazu może być nie brakiem, lecz zamierzonym elementem drogi wiary.

          Możliwe, że ukrycie części tajemnicy miało skłonić człowieka nie do biernego przyjęcia gotowych prawd, lecz do ciągłego poszukiwania Boga i pogłębiania własnego rozumienia. Wiara nie byłaby wówczas jedynie przyjęciem zbioru twierdzeń, lecz procesem wewnętrznego poznawania i przemiany.

          Podobną myśl przypisuje się św. Augustynowi, któremu zadawano pytanie, "dlaczego Bóg pozostaje przed człowiekiem ukryty". Odpowiedź miała brzmieć: "Dlatego, że chce być wciąż poszukiwany”. Ukrycie Boga nie oznacza więc jego nieobecności, lecz pozostawia człowiekowi przestrzeń wolności, wyboru i dojrzewania duchowego.

          W takim ujęciu milczenie źródeł, brak pełnej biografii Jezusa oraz forma jego nauczania mogą być odczytywane nie tylko jako historyczna luka, lecz także jako element większej tajemnicy — takiej, która nie znosi ludzkiego wysiłku poznania, ale właśnie go wywołuje.

Rodzeństwo Jezusa. Najwcześniejsze lata Jezusa

          To pytanie należy do najbardziej dyskutowanych zagadnień w biblistyce i dialogu między wyznaniami chrześcijańskimi. Odpowiedź zależy od tego, czy opieramy się przede wszystkim na analizie tekstów Nowego Testamentu, czy na tradycji i nauczaniu poszczególnych Kościołów.

          Źródłem dyskusji są przede wszystkim Ewangelie. W kilku miejscach Nowego Testamentu wspomina się o „braciach” Jezusa. W Ewangelii Marka (Mk 6,3) wymienieni są z imienia Jakub, Józef (Jozes), Juda i Szymon. Mowa jest również o Jego „siostrach”, choć ich imiona nie zostały podane. Dla współczesnego czytelnika najbardziej naturalnym wnioskiem wydaje się przypuszczenie, że chodzi o rodzeństwo Jezusa.

          Interpretacja tych fragmentów od wieków pozostaje jednak przedmiotem sporów. Kościół katolicki oraz Kościoły prawosławne nauczają o wieczystym dziewictwie Maryi. W związku z tym określenie „bracia Jezusa” rozumiane jest jako odnoszące się do kuzynów lub innych bliskich krewnych, ponieważ w językach semickich słowo „brat” mogło obejmować szerszy krąg pokrewieństwa niż we współczesnych językach europejskich. W tradycji prawosławnej rozpowszechniony jest także pogląd, że byli to synowie Józefa z wcześniejszego małżeństwa.   

          Wiele Kościołów protestanckich odczytuje natomiast te fragmenty bardziej dosłownie. Według tej interpretacji po narodzeniu Jezusa Maryja i Józef mieli kolejne dzieci, a więc Jezus miał młodszych braci i siostry.

           Większość współczesnych historyków i biblistów zajmujących się badaniami nad Jezusem uważa, że najbardziej naturalna lektura greckiego tekstu wskazuje na biologiczne rodzeństwo Jezusa. Jednocześnie badacze podkreślają, że dostępne źródła nie pozwalają rozstrzygnąć tej kwestii z całkowitą pewnością. Język oraz sposób określania więzi rodzinnych w starożytności nie zawsze odpowiadają współczesnym kategoriom pokrewieństwa, dlatego pozostaje miejsce dla różnych interpretacji.

          Najprawdopodobniej nie poznamy już ostatecznej odpowiedzi na pytanie o status rodziny Jezusa. Nie dysponujemy źródłami, które mogłyby definitywnie rozstrzygnąć tę kwestię. Z tego powodu zagadnienie pozostaje otwarte zarówno dla badań historycznych, jak i dla tradycji poszczególnych Kościołów.

         Z perspektywy wiary pytanie o rodzeństwo Jezusa nie należy jednak do istoty chrześcijaństwa. Znacznie ważniejsze jest przesłanie Ewangelii i osoba samego Jezusa. To w Nim chrześcijanie rozpoznają najpełniejsze objawienie Boga. Dlatego tak doniosłe znaczenie mają słowa zapisane w Ewangelii Jana: "Ja i Ojciec jedno jesteśmy” (J 10,30).

          Nawet jeśli część badaczy uważa, że Ewangelia Jana zawiera rozwiniętą refleksję teologiczną pierwszej wspólnoty chrześcijańskiej, nie umniejsza to znaczenia tego wyznania. Ukazuje ono doświadczenie wiary uczniów, którzy w Jezusie dostrzegli wyjątkową jedność z Bogiem. Jest to świadectwo przekonania, że w Jezusie Bóg objawił się człowiekowi w sposób szczególny.

          Niezależnie więc od odpowiedzi na pytanie o rodzeństwo Jezusa, centralnym przesłaniem chrześcijaństwa pozostaje wiara, że w Jego życiu, nauczaniu i bezwarunkowym posłuszeństwie wobec Ojca najpełniej objawił się Bóg. To właśnie ten wymiar od dwóch tysięcy lat stanowi fundament chrześcijańskiej wiary.

          O dzieciństwie Jezusa wiadomo stosunkowo niewiele. Informacje pochodzą głównie z Ewangelii Mateusza i Łukasza.

          Jezus urodził się w Betlejem. Jego rodzicami byli Maryja i Józef. Według Ewangelii Mateusza Święta Rodzina uciekła do Egiptu, aby uniknąć prześladowań ze strony króla Heroda. Po jego śmierci rodzina wróciła i zamieszkała w Nazarecie, gdzie Jezus dorastał. Tradycja chrześcijańska przekazuje również, że pomagał Józefowi w pracy cieśli.

          Jedynym szerzej opisanym wydarzeniem z dzieciństwa Jezusa jest pobyt dwunastoletniego Jezusa w świątyni jerozolimskiej. Podczas pielgrzymki do Jerozolimy pozostał on w świątyni, rozmawiając z nauczycielami Pisma. Rodzice odnaleźli go po trzech dniach. Wykazał się niezwykłą znajomością Pisma i powiedział do nich: "Czy nie wiedzieliście, że powinienem być w tym, co należy do mego Ojca?” (Łk 2,49). Dla chrześcijan wydarzenie to jest znakiem Jego szczególnej więzi z Bogiem.

          Dzieciństwo Jezusa upłynęło głównie w Nazarecie, a Ewangelie opisują jedynie kilka wydarzeń z tego okresu. Większość Jego młodości pozostaje nieznana.

          Z perspektywy chrześcijańskiej Jezus już od narodzin był uważany za Syna Bożego. Ewangelie podkreślają, że rozwijał się jak każde dziecko, a zarazem żył w szczególnej relacji z Bogiem. Ewangelia Łukasza stwierdza, że "Jezus wzrastał w mądrości, w latach i w łasce u Boga i u ludzi” (Łk 2,52).

          W późniejszych wiekach powstały tzw. ewangelie apokryficzne, które opowiadają niezwykłe historie o małym Jezusie, na przykład przypisując Mu dokonywanie cudów już w dzieciństwie. Kościoły chrześcijańskie nie uznają tych utworów za wiarygodne źródła historyczne ani za część Biblii. Stanowią one raczej świadectwo pobożności i wyobraźni pierwszych chrześcijan niż zapis rzeczywistych wydarzeń.

Narodziny Jezusa (ok. 6–4 rok przed rokiem zerowym)

          Jezus z Nazaretu urodził się najprawdopodobniej około 6–4 r. przed rokiem zerowym, choć tradycyjnie jego narodziny wyznaczają początek naszej ery. Współczesne badania historyczne wskazują, że chrześcijańska rachuba czasu została ustalona z kilkuletnim błędem.

          Głównymi źródłami informacji o życiu Jezusa są Ewangelie Nowego Testamentu. Nie pozwalają one jednak na odtworzenie pełnego i pewnego życiorysu, ponieważ zostały napisane przede wszystkim jako świadectwa wiary i mają charakter religijny, a nie kronikarski.

          Ograniczona liczba źródeł historycznych sprawia, że wiele wydarzeń z życia Jezusa nie może zostać jednoznacznie zweryfikowanych metodami historycznymi. Dla chrześcijan zasadnicze znaczenie ma jednak nie tylko rekonstrukcja faktów historycznych, lecz przede wszystkim wiara w Jezusa jako Syna Bożego i Zbawiciela. Z tego względu historia i wiara stanowią w przypadku Jezusa dwa uzupełniające się, choć odmienne sposoby spojrzenia na jego życie.

          Z perspektywy krytyki historycznej opisy narodzin Jezusa zawarte w Ewangeliach są traktowane przede wszystkim jako teksty o charakterze teologicznym i literackim. Autorzy posługują się symboliką, nawiązaniami do Starego Testamentu oraz środkami literackimi, których celem jest ukazanie religijnego znaczenia narodzin Jezusa, a nie sporządzenie szczegółowej kroniki wydarzeń.

          Dlatego historycy są zgodni, że rekonstrukcja faktycznego przebiegu narodzin Jezusa jest bardzo ograniczona. Nie dysponujemy niezależnymi źródłami, które pozwalałyby zweryfikować większość opisanych wydarzeń, dlatego wiele elementów przekazu pozostaje poza możliwościami historycznej weryfikacji.

          Taka wersja jest zgodna ze współczesnym podejściem historyczno-krytycznym: nie stwierdza, że opisy są fikcją, lecz podkreśla, że ich głównym celem jest przekaz teologiczny, a nie dokumentacja historyczna.

           Istnieją jednak rzeczywiste wątpliwości historyczne dotyczące miejsca narodzin Jezusa, choć tradycja chrześcijańska od bardzo dawna wskazuje na Bazylikę Narodzenia Pańskiego w Betlejem.

Główne argumenty wyglądają następująco:

Ewangelie Mateusza i Łukasza zgodnie podają, że Jezus urodził się w Betlejem. Mateusz opisuje wizytę mędrców i rzeź niewiniątek, a Łukasz wiąże narodziny z podróżą Józefa i Maryi z Nazaretu do Betlejem z powodu spisu ludności.

Ewangelia Marka, najstarsza z czterech, nie wspomina o narodzinach Jezusa. Rozpoczyna opowieść od jego dorosłej działalności.

Ewangelia Jana również nie opisuje narodzin. Wspomina natomiast, że niektórzy kwestionowali, czy Jezus może być Mesjaszem, skoro znają Go jako pochodzącego z Galilei, podczas gdy Mesjasz miał pochodzić z Betlejem (J 7,41–42). To pokazuje, że kwestia ta była dyskutowana już w I wieku.

Wielu badaczy uważa, że:

Jezus niewątpliwie dorastał w Nazaret i był powszechnie znany jako „Jezus z Nazaretu”.

Opisy narodzin w Mateuszu i Łukaszu różnią się w wielu szczegółach i są jedynymi źródłami mówiącymi o Betlejem.

Niektórzy sugerują, że tradycja o narodzeniu w Betlejem mogła zostać podkreślona, aby ukazać Jezusa jako wypełnienie proroctwa z Księgi Micheasza (Mi 5,1), według którego przyszły władca Izraela miał wyjść z Betlejem.

          Nie ma bezpośrednich dowodów archeologicznych pozwalających ustalić miejsce narodzin Jezusa. Archeologia potwierdza istnienie zarówno Betlejem, jak i Nazaretu w I wieku, ale nie jest w stanie wskazać konkretnego domu czy miejsca narodzin.

Z punktu widzenia:

tradycji chrześcijańskiej – Jezus urodził się w Betlejem;

historii – Betlejem pozostaje możliwą lokalizacją, ale nie da się tego jednoznacznie udowodnić.

          Część badaczy uważa, że bardziej prawdopodobne jest, iż Jezus urodził się w Nazarecie lub jego okolicy, a tradycja betlejemska rozwinęła się z powodów teologicznych. Inni historycy uznają Betlejem za wiarygodne właśnie dlatego, że dwie niezależne ewangelie podają tę samą miejscowość, mimo różnic w pozostałych szczegółach.

          Dlatego we współczesnych badaniach nie ma pełnej zgody: Betlejem pozostaje tradycyjnym i możliwym miejscem narodzin Jezusa, ale nie jest ono historycznie potwierdzone ponad wszelką wątpliwość.

          Z zachowanych źródeł można wywnioskować, że Jezus z Nazaretu był postacią wyjątkową, która wywarła ogromny wpływ na swoich uczniów i otoczenie. Zarówno Ewangelie, jak i nieliczne źródła pozabiblijne potwierdzają jego działalność religijną oraz niezwykły autorytet duchowy. Ewangeliści przedstawiają Jezusa jako człowieka pozostającego w szczególnej, bezpośredniej relacji z Bogiem, a chrześcijańska wiara uznaje Go za Syna Bożego.

          Przyjęcie tej prawdy nie wynika jednak z metod historycznych, lecz z aktu wiary. Chrześcijaństwo opiera się na zaufaniu świadectwu Ewangelistów oraz pierwszych uczniów Jezusa, którzy przekazali jego nauczanie, śmierć i zmartwychwstanie jako wydarzenia stanowiące fundament swojej wiary. Historia może badać wiarygodność źródeł i ich kontekst, lecz nie jest w stanie rozstrzygnąć prawd nadprzyrodzonych.

          Każdy człowiek zachowuje wolność w ocenie tych świadectw i w odpowiedzi na ich przesłanie. Dla jednych stanowią one zapis wydarzeń o charakterze religijnym, dla innych – podstawę osobistej wiary. W chrześcijaństwie decyzja o uznaniu Jezusa za Syna Bożego dokonuje się w sumieniu człowieka i jest owocem wolnego wyboru.

          Doktryna chrześcijańska porządkuje i wyjaśnia treść tej wiary, natomiast sam Kościół wyrósł ze wspólnoty uczniów przekonanych, że Jezus jest obiecanym Mesjaszem i Zbawicielem świata.

Wojny rzymsko-partyjskie (53 przed Chr.–217)

         Były to długotrwałe konflikty pomiędzy Rzymem a państwem Partów o kontrolę nad Armenią i Bliskim Wschodem. Najbardziej znanym wydarzeniem była bitwa pod Karrami (53 przed Chr.), w której Partowie zadali Rzymianom jedną z najcięższych klęsk w ich historii. Skutki:

- żadna ze stron nie zdobyła trwałej przewagi,

- wojny trwały niemal trzy stulecia,

- granica między oboma mocarstwami ustabilizowała się na Eufracie.

          Wojny rzymsko-partyjskie to długotrwała seria konfliktów między Republiką Rzymską, a później Cesarstwo Rzymskie oraz Imperium Partów. Trwały od 53 r. przed Chr.. do 217 roku i dotyczyły głównie kontroli nad Armenią oraz Mezopotamią. Przyczyny konfliktu

- Rywalizacja o wpływy na Bliskim Wschodzie.

- Walka o kontrolę nad Armenią – ważnym państwem buforowym.

- Chęć zdobycia nowych terytoriów i kontroli nad szlakami handlowymi.

Przebieg

W 53 r. przed Chr. rzymski wódz Marek Licyniusz Krassus poniósł ciężką klęskę w bitwie pod Karrami, gdzie zginął, a legiony zostały rozbite przez Partów.

W I wieku n.e. oba państwa wielokrotnie walczyły o Armenię, lecz żadna ze stron nie zdobyła trwałej przewagi.

W latach 114–117 cesarz Trajan podbił Armenię i część Mezopotamii, jednak jego następca wycofał się z większości zdobytych terenów.

Na początku III wieku cesarz Septymiusz Sewer odniósł sukcesy w Mezopotamii i zdobył stolicę Partów – Ktezyfon.

Ostatnia wielka wojna zakończyła się w 217 roku, po czym wkrótce państwo Partów upadło i zostało zastąpione przez Imperium Sasanidów.

Skutki

- Żadna ze stron nie zdobyła trwałej dominacji na Bliskim Wschodzie.

- Armenia pozostała obszarem ciągłej rywalizacji.

- Oba państwa poniosły znaczne straty w ludziach i zasobach.

- Konflikty osłabiły Imperium Partów, które w 224 roku zostało zastąpione przez państwo Sasanidów.

Znaczenie

Wojny rzymsko-partyjskie należały do najdłuższych konfliktów starożytności. Pokazały, że nawet potężne Cesarstwo Rzymskie nie było w stanie trwale podbić wschodnich ziem, a rywalizacja o Bliski Wschód trwała jeszcze przez kolejne stulecia z następcami Partów – Sasanidami.