Kościół między Ewangelią a władzą

          W przestrzeni medialnej można natknąć się na opinie, że w Kościele rzymskokatolickim rzeczywista władza niekoniecznie znajduje się tam, gdzie wskazuje oficjalna hierarchia. Pojawiają się nawet określenia „biały papież”, „czarny papież” i „szary papież”. Według niektórych teorii biały papież, czyli urzędujący następca św. Piotra, jest jedynie widoczną twarzą znacznie bardziej skomplikowanej struktury, na którą od stuleci wpływają potężne rody arystokratyczne, zakony i nieformalne środowiska interesów. Wśród nazwisk przywoływanych w tym kontekście szczególne miejsce zajmuje włoski ród Orsinich.

          Takie informacje mogą niejednego katolika pozbawić poczucia pewności i skłonić do zastanowienia, czy Kościół, któremu zaufał, rzeczywiście pozostaje wierny swojemu podstawowemu powołaniu, czyli prowadzeniu człowieka ku zbawieniu. Czy instytucja, która powinna być przede wszystkim strażnikiem nauki Chrystusa, nie stała się na przestrzeni wieków również narzędziem politycznej i materialnej władzy?

          Nie są to pytania pozbawione historycznych podstaw. Ród Orsinich należał do najstarszych i najbardziej wpływowych rodzin arystokratycznych Rzymu. Jego znaczenie zaczęło szczególnie wzrastać w XII i XIII wieku. Orsini posiadali rozległe majątki ziemskie, zamki i pałace, uczestniczyli w politycznych rozgrywkach o władzę w Rzymie, zawierali strategiczne małżeństwa z innymi europejskimi rodami i utrzymywali bliskie związki z papiestwem. W średniowieczu granica między władzą świecką a religijną była bardzo płynna, a wpływowe rodziny arystokratyczne potrafiły skutecznie wykorzystywać swoje pozycje do umacniania znaczenia zarówno w polityce, jak i w strukturach kościelnych.

          Z rodem Orsinich związani byli również papieże, między innymi Celestyn III, sprawujący urząd w latach 1191–1198, oraz Mikołaj III, który kierował Kościołem w latach 1277–1280. Ten drugi zapisał się w historii między innymi umacnianiem pozycji swoich krewnych. Warto przy tym pamiętać, że nepotyzm, czyli obsadzanie wysokich stanowisk krewnymi, był w tamtych czasach poważnym problemem papiestwa. Według opracowań genealogicznych z rodziną Orsinich związanych było również wielu kardynałów, których liczbę w niektórych zestawieniach szacuje się na około trzydziestu. Uczestniczyli oni w konklawe, obejmowali wysokie stanowiska kościelne i mieli wpływ na sprawy polityczne Państwa Kościelnego. Historia ta pokazuje, że Kościół przez stulecia nie był wyłącznie wspólnotą religijną, ale również potężną instytucją polityczną, dysponującą majątkiem, terytorium i realnymi narzędziami sprawowania władzy.

          Nasuwa się więc pytanie, czy dawne wpływy arystokratycznych rodów przetrwały do naszych czasów i czy współczesny Watykan nadal pozostaje pod wpływem środowisk, które niekoniecznie są widoczne dla zwykłych wiernych.

          Bez dostępu do dokumentów i wiarygodnych dowodów trudno jednoznacznie odpowiedzieć na takie pytanie. Nie oznacza to jednak, że nie należy przyglądać się mechanizmom funkcjonowania kościelnej władzy. W różnych publikacjach i dyskusjach pojawiają się oskarżenia dotyczące wpływów zakonu jezuitów, a szczególnie jego przełożonych generalnych, na politykę Watykanu.

          W tym kontekście często używa się określenia „czarny papież”, odnoszonego do generała jezuitów. Nazwa ta ma związek z czarnym strojem zakonnym i historycznym znaczeniem Towarzystwa Jezusowego. Od 2016 roku funkcję przełożonego generalnego jezuitów pełni o. Arturo Sosa SJ, pochodzący z Wenezueli. Jest pierwszym generałem tego zakonu wywodzącym się z Ameryki Łacińskiej. Trzeba jednak zaznaczyć, że generał jezuitów nie jest zwierzchnikiem papieża ani całego Kościoła katolickiego. Kieruje własnym zakonem, który ma znaczącą pozycję w Kościele, ale przypisywanie mu tajnej kontroli nad Watykanem pozostaje nieudowodnioną tezą. Podobnie określenie „szary papież” funkcjonuje przede wszystkim w publikacjach i teoriach dotyczących nieformalnych ośrodków wpływu, a nie w oficjalnej strukturze kościelnej.

          Nawet jeśli nie wszystkie tego rodzaju doniesienia mają potwierdzenie w faktach, sama historia papiestwa daje wystarczająco dużo powodów do refleksji nad relacją między wiarą a władzą. Przez wieki Kościół uczestniczył w konfliktach politycznych, zawierał sojusze, gromadził ogromne majątki i prowadził politykę, która nie zawsze miała wiele wspólnego z ewangelicznym przesłaniem. Nie brakowało papieży i hierarchów, którzy bardziej troszczyli się o pozycję swoich rodzin, wpływy polityczne czy materialne bezpieczeństwo instytucji niż o duchowe potrzeby wiernych.

          Dla współczesnego katolika może to być trudne do zaakceptowania. Jak pogodzić wiarę w Kościół z wiedzą o jego historycznych nadużyciach? Jak zaufać duchowym przewodnikom, jeśli historia pokazuje, że niektórzy z nich wykorzystywali religię do realizacji własnych ambicji? Czy błędy ludzi Kościoła powinny podważać samo przesłanie chrześcijaństwa?

          Moim zdaniem trzeba tutaj wyraźnie oddzielić dwie rzeczy: Kościół jako instytucję, która przez wieki uczestniczyła również w sprawowaniu władzy politycznej i ekonomicznej, od Kościoła rozumianego jako wspólnota wiary, której podstawą powinna być nauka Jezusa Chrystusa. To rozróżnienie jest niezwykle ważne. Historia instytucji kościelnej nie zawsze była historią wierności Ewangelii. Nie można jednak z powodu błędów hierarchów odrzucać całego chrześcijańskiego przesłania. Nie oznacza to również, że mamy bezkrytycznie przyjmować wszystko, co pochodzi z ust duchownych. Przeciwnie, uważam, że wierny ma prawo, a nawet obowiązek, samodzielnie poszukiwać prawdy, konfrontować wypowiedzi kapłanów z Ewangelią, wiedzą historyczną i własnym sumieniem. Ślepe posłuszeństwo wobec instytucji nie powinno zastępować osobistej odpowiedzialności za wiarę.

          Nie można też udawać, że działania niechlubne Kościoła nie mają wpływu na jego współczesny wizerunek. Przez lata wierni byli świadkami sytuacji, które podważały autorytet duchowieństwa i osłabiały zaufanie do hierarchii. W Polsce szczególnie widoczny jest kryzys autorytetu Kościoła i jego przewodników. Coraz więcej osób nie przyjmuje już bezkrytycznie wypowiedzi kapłanów, lecz sprawdza je, porównuje z własną wiedzą i ocenia przez pryzmat wartości, które głosił Jezus.

W moim przypadku skutek tych przemyśleń jest bardzo wyraźny. Dzisiaj każde stwierdzenie pochodzące od przedstawicieli hierarchii kościelnej poddaję weryfikacji z własną wiedzą i sumieniem. Nie chcę rezygnować z samodzielnego myślenia tylko dlatego, że ktoś występuje w sutannie lub przemawia z kościelnej ambony. Mam również coraz więcej wątpliwości, czy nauka Jezusa Chrystusa, przekazywana przez dwa tysiące lat, nie była w różnych okresach historii interpretowana i naginana do potrzeb instytucji kościelnej, jej politycznych interesów oraz dążenia do utrzymania wpływów. Nie twierdzę, że całe chrześcijaństwo zostało zniekształcone, ale uważam, że istnieje potrzeba krytycznego spojrzenia na to, co jest autentycznym przesłaniem Ewangelii, a co stanowi późniejszą interpretację ludzi sprawujących władzę.

          Kościół jako instytucja przetrwał wiele kryzysów i nadal istnieje, ale samo jego trwanie nie jest dowodem, że wszystkie decyzje jego hierarchów były słuszne. Nie jest też dowodem, że każda historyczna interpretacja nauki Chrystusa odpowiadała Jego pierwotnemu przesłaniu.

          Ostatecznie najważniejsze nie jest więc to, czy za kulisami Watykanu wpływy mają Orsini, jezuici czy inne środowiska. Nie ma też sensu budować swojej wiary na niepotwierdzonych teoriach o tajnych ośrodkach władzy. Znacznie ważniejsze jest pytanie, czy współczesny Kościół pozostaje wierny nauce Jezusa Chrystusa, czy też zbyt często stawia interesy własnej instytucji ponad Ewangelią.

          Dla mnie wiara nie powinna oznaczać bezwarunkowego zaufania do kościelnej hierarchii. Powinna oznaczać poszukiwanie prawdy, uczciwość wobec samego siebie i próbę życia zgodnie z nauką Jezusa. Bo przecież celem chrześcijaństwa nie jest obrona ziemskiej potęgi Watykanu, bogactwa Kościoła ani autorytetu jego dostojników. Celem powinno być prowadzenie człowieka ku Bogu. I właśnie według tego kryterium warto oceniać Kościół, jego pasterzy i własną drogę wiary.

Zgorszenie jako wyzwanie dla ludzkiej wolności

          Według Ewangelii Mateusza Jezus powiedział: „...Muszą wprawdzie przyjść zgorszenia...” (Mt 18,7). Jak należy rozumieć te słowa? Czy oznaczają one, że zło człowiekowi jest dane, wręcz wskazane, że stanowi nieunikniony element jego życia, a nawet że jest konieczne dla rozwoju świata?

          Spróbujmy spojrzeć na te słowa przez pryzmat ludzkiego doświadczenia. Wyobraźmy sobie, że wczoraj wykonaliśmy pewną czynność. Dzisiaj powtarzamy ją, ale dzięki zdobytemu doświadczeniu i woli staramy się wykonać ją lepiej. Wczorajszą czynność możemy więc określić jako gorszą w stosunku do dzisiejszej. Nie oznacza to jednak, że wczoraj świadomie wybraliśmy zło. Być może zabrakło nam wiedzy, umiejętności lub doświadczenia. Dopiero dzisiejsze działanie pozwala nam dostrzec wcześniejsze niedoskonałości i je poprawić.

          Na tym przykładzie można zauważyć, że człowiek nieustannie uczy się na własnych doświadczeniach (błędach). To, co wczoraj było niedoskonałe, dzisiaj może zostać udoskonalone. Warunkiem takiego postępu jest jednak refleksja, dobra wola i gotowość do poprawiania własnych błędów.

          Odnosząc tę myśl do słów Jezusa, można dostrzec, że ludzkie życie jest naznaczone niedoskonałością, a wraz z nią pojawia się możliwość popełniania błędów i wręcz wyrządzania krzywdy. Zgorszenia są zatem jednym z przejawów ludzkiej słabości i niewłaściwych wyborów. Nie należy jednak rozumieć słów Jezusa jako stwierdzenia, że zło człowiek powinien je czynić.

          Słowo „zgorszenie” można w tym kontekście odczytać jako wskazanie na rzeczywistość ludzkiej niedoskonałości, z którą człowiek musi się mierzyć. Jezus nie usprawiedliwia zła, lecz zwraca uwagę na jego obecność i jednocześnie przestrzega przed odpowiedzialnością za jego szerzenie. Nie bez powodu w dalszej części wypowiedzi mówi o odpowiedzialności człowieka, przez którego zgorszenie przychodzi.

          Warto więc odróżnić dwie rzeczy: nieuniknioną możliwość pojawiania się zła w świecie od uznania zła za coś koniecznego lub pożądanego. To, że człowiek jest niedoskonały i może popełniać błędy, nie oznacza, że zło zostało mu dane jako przeznaczenie. Otrzymał natomiast zdolność dokonywania wyborów, uczenia się, rozpoznawania dobra i zła oraz poprawiania własnego postępowania.

          Można zatem powiedzieć, że słowa Jezusa przypominają nam o dwóch prawdach: człowiek jest niedoskonały i dlatego zgorszenia będą się pojawiać, ale człowiek nie jest pozbawiony możliwości przemiany. Każdy dzień daje mu szansę, by postępować lepiej niż poprzedniego dnia.

          Zło nie jest więc wartością daną człowiekowi do realizowania. Jest rzeczywistością, z którą człowiek musi się zmierzyć, podejmując odpowiedzialne wybory. Możliwość doskonalenia się polega nie na usprawiedliwianiu zła, lecz na jego rozpoznawaniu, naprawianiu wyrządzonych krzywd i świadomym wybieraniu dobra.

          Z cytatu można odczytać jescze, że zgorszenie, czyli ludzka niedoskonałość może prowadzić do grzechu lub oddalać od dobra, Człowiekowi pozostało wykonać  wyboru. Jego słabość (niedoskonałość), którą sam rozeznanie zmusza go do powtószenia czynności w sposób doskonalszy w myśl słów Pawła: "lecz [Pan] mi powiedział: «Wystarczy ci mojej łaski. Moc bowiem w słabości się doskonali»" (2 Kor 12,9). Według Pawła ta moc jest Łaską od Boga, który cały czas czuwa nad człowiekiem.

Slaba strona demokracji

          Jak już napisałem, chrześcijaństwo jest moją religią i stanowi podstawę mojego rozeznania rzeczywistości duchowej. Pomaga mi również poznawać i rozumieć świat, w którym żyjemy, ale nie zastępuje racjonalnego oglądu rzeczywistości. Stwórca dał człowiekowi zmysły i rozum właśnie po to, aby z nich korzystał. To dzięki tym darom człowiek mógł rozwijać poznanie, stawiać pytania, poszukiwać odpowiedzi i tworzyć naukę, która bada, opisuje oraz wyjaśnia otaczającą nas rzeczywistość. Nie widzę sprzeczności między wiarą a nauką, o ile każda z nich pozostaje w granicach właściwych sobie kompetencji.

          Bliska mi osoba napisała SMS będący komentarzem do mojego wpisu na temat pojawienia się religii. Po niezbędnych poprawkach literowych, bo w wiadomościach telefonicznych takie chochliki są niemal normą, przytaczam jego treść: „Nawiązując do artykułu o duchowości, ja bym odwróciła porządek. Najpierw był idealny człowiek ukształtowany przez Stwórcę, a na skutek zepsucia rasy ludzkiej pojawili się neandertalczycy...”.

          Ten komentarz daje sporo do myślenia o sposobie postrzegania świata przez jego autorkę. Nie chodzi mi o samą wiarę w Stwórcę, którą szanuję, lecz o próbę podporządkowania faktów naukowych określonej interpretacji religijnej, bez uwzględnienia wiedzy, jaką dysponujemy. Neandertalczycy nie byli wynikiem zepsucia człowieka ani zdegradowaną odmianą jakiejś pierwotnej, doskonałej rasy ludzkiej. Są częścią naszej ewolucyjnej historii, co potwierdzają liczne badania naukowe.

          Z drugiej strony ta wymiana zdań uświadamia mi, że na świecie są miliony ludzi, którzy podobnie interpretują rzeczywistość, nie odróżniając przekonań religijnych od ustaleń naukowych. Co gorsza, niektórzy z nich występują w roli samozwańczych ekspertów, formułując kategoryczne sądy bez znajomości podstawowej wiedzy w danej dziedzinie.

          Czy w tej sytuacji można się dziwić, że w USA wyborcy postawili na prezydenta o określonym sposobie postrzegania świata? Przywódcy nie pojawiają się przecież w próżni. Są wybierani przez społeczeństwo, a ich poglądy i sposób działania często znajdują odzwierciedlenie w przekonaniach części elektoratu. Można powiedzieć, że wyborcy otrzymują niekiedy takich przywódców, jakich sami wybierają, ponieważ odnajdują w nich własne przekonania, oczekiwania i uprzedzenia.

          To prowadzi mnie do szerszej refleksji nad słabościami demokracji. Jej istotnym problemem jest to, że nie chroni ona społeczeństwa przed skutkami zbiorowej niewiedzy, manipulacji i politycznego zaślepienia. Każdy obywatel ma prawo głosu, niezależnie od poziomu wiedzy, zdolności krytycznego myślenia czy odpowiedzialności za własne wybory. Demokracja daje wszystkim równe prawa wyborcze, ale nie gwarantuje, że decyzje podejmowane przez większość będą rozsądne i korzystne dla wspólnoty.

          Nie oznacza to, że należy komukolwiek odbierać prawa wyborcze z powodu odmiennych poglądów. Byłoby to zaprzeczeniem demokratycznych zasad. Oznacza natomiast, że demokracja wymaga czegoś więcej niż samego prawa do głosowania. Potrzebuje świadomych obywateli, edukacji, umiejętności krytycznego myślenia i odpowiedzialności za słowo oraz podejmowane decyzje.

          Wolność myślenia nie oznacza bowiem, że wszystkie poglądy są równie dobrze uzasadnione, a prawo do własnego zdania nie zwalnia z obowiązku konfrontowania go z faktami.

 

Wiara – wewnętrzny fundament człowieka cd.

          Warto również zastanowić się nad osobą Jezusa Chrystusa. Czy był jedynie wybitnym nauczycielem moralności, który pozostawił ludzkości ponadczasowe przesłanie miłości, przebaczenia i miłosierdzia, czy też rzeczywiście był tym, za kogo uznaje Go chrześcijaństwo – Synem Bożym i Zbawicielem? Odpowiedź na to pytanie ma fundamentalne znaczenie, ponieważ od niej zależy sposób rozumienia całego chrześcijańskiego przesłania.

          Być może właśnie tutaj rozpoczyna się najważniejszy etap poszukiwania wiary: nie od przyjęcia gotowych odpowiedzi, lecz od odwagi zadawania pytań. Nie od bezrefleksyjnego powtarzania tego, czego nauczyli nas inni, ale od samodzielnego poznawania, porównywania i analizowania.

          Uważam, że człowiek nie powinien bać się pytań dotyczących własnej wiary. Jeżeli jakaś prawda rzeczywiście jest prawdą, nie powinna obawiać się dociekań ani uczciwej krytyki. Wiara pozbawiona refleksji może łatwo stać się jedynie przyzwyczajeniem, dziedzictwem kulturowym lub potrzebą psychiczną. Dopiero świadome poszukiwanie nadaje jej głębszy wymiar.

          Ostatecznie nie chodzi przecież tylko o to, aby w coś wierzyć. Chodzi o to, aby nie pomylić potrzeby wiary z prawdą, której poszukujemy. Bo człowiek może potrzebować wiary, ale jednocześnie powinien mieć odwagę pytać, czy przedmiot jego wiary rzeczywiście odpowiada temu, co jest prawdziwe.

          Być może najważniejszym zadaniem człowieka nie jest samo znalezienie wiary, lecz odkrycie, czy to, w co wierzy, jest prawdą.

          Trzeba zatem zadać sobie zasadnicze pytanie: czy Jezus Chrystus rzeczywiście był Synem Bożym?

          To pytanie pozwala przejść od ogólnych rozważań o potrzebie wiary do konkretnego badania chrześcijaństwa: postaci Jezusa, źródeł historycznych, Jego nauczania, śmierci i zmartwychwstania. W ten sposób nie będziemy z góry zakładać odpowiedzi, lecz krok po kroku badać argumenty.

         W tym miejscu muszę jednak przejść do narracji bardzo osobistej i pozostawić ostateczną ocenę każdemu z Was. Mogę bowiem odpowiedzieć tylko za siebie.

          Dla mnie jest to kwestia osobistego przekonania: nawet gdyby Jezus nie był Synem Bożym, lecz został wykorzystany jako figura literacka, metafora wokół której budowano religię monoteistyczną, to i tak pozostałby dla mnie obrazem Boga. To właśnie to przekonanie pozwala mi przyjąć Go do mojego depozytu wiary.  Tym samym Jego obecność będzie często gościć na moich ustach w słowach Modlitwy Pańskiej.

        Podobnie Całun Turyńskie jest traktowany z całą pobożnością jako obraz Jezusa, choc jego pochodzenie dalej nie jest jednoznacznie określona.           

         Tak, chrześcijaństwo jest religią, którą przyjąłem nie tylko sercem, ale również na podstawie wieloletnich poszukiwań i przemyśleń. Postać Jezusa, choć może wydawać się nieprawdopodobna, najbardziej przemawia do mnie i najlepiej oddaje to, co nazywam niezwykłością chrześcijaństwa. Sama idea Syna Bożego jest tak niezwykła, że trudno mi postrzegać ją wyłącznie jako wytwór ludzkiej wyobraźni. Widzę w niej przesłanie pochodzące od Stwórcy, którego istnienie uznałem za konieczność – jako Pierwszej Przyczyny Wszechświata.

          Podążając drogą przyczyn i skutków, doszedłem do wniosku, że postać Jezusa odpowiada na wiele moich wewnętrznych pytań. Chrześcijaństwo jawi mi się jako niezwykle precyzyjna konstrukcja, przypominająca skomplikowany zegarek, w którym wszystkie mechanizmy wzajemnie do siebie pasują i współpracują, tworząc harmonijną całość. Każdy element ma swoje miejsce i znaczenie, a ich współdziałanie prowadzi do rezultatu, którego nie sposób sprowadzić wyłącznie do sumy poszczególnych części.

          W tym właśnie dostrzegam coś tajemniczego, niezwykłego i niemal cudownego. Im głębiej poznaję chrześcijaństwo, tym bardziej dostrzegam wewnętrzną spójność jego przesłania, jego filozoficznej głębi i odpowiedzi, których udziela na fundamentalne pytania dotyczące człowieka, świata i sensu istnienia.

          Nie twierdzę, że każdy musi dojść do takiego samego wniosku. Nie chcę też nikomu narzucać własnego przekonania. Pragnę jedynie pokazać, dokąd doprowadziła mnie moja droga poszukiwania.

          Tak. Chrześcijaństwo jest moją religią. To, że ją wyróżniam, to nie znaczy, że nie inne są mi obojętne. Niemal każda religia ma w swojej doktrynie przemyślenia i propozycję zwiększające rozumienie koncepcji stwórczej. Na przykład religie panteistyczne dość dobrze obrazują istotę boskiej natury. Tłumaczą jednocześnie naturę Wszechświata i samego człowieka. Wszystko pochodzi od Stwórcy, wszystko jest jednością natury. W myśl, że Bóg ze Światem są jednością w naturze, to w panteizmie natura nie jest dziełem Boga; ona jest Bogiem. Idea natury zawarta w panteizmie jest widoczna w chrześcijaństwie.  Np. "życie było światłością" (J 1,4) jak w panteizmie rzeczywistość jest energetyczna.  "Duch przenika wszystko, nawet głębokości Boga samego." (Kor 2,10). W panteizmie  boskość przenika całą rzeczywistość. "... moc wyszła ode Mnie" (Łk 8,46) mówi, że natura jest energetyczna, utożsamiana z energią. ''lecz duszy zabić nie mogą." (Mt 10,28) potwierdza wieczność duszy jak podobnie energie nie można unicestwić, tylko przekształcać w inną postać.

Wiara – wewnętrzny fundament człowieka

          Gdy ktoś zapytał mnie, czy wiara jest człowiekowi potrzebna, odpowiedziałbym bez wahania: że jest wręcz konieczna. Konstrukcja psychiczna człowieka opiera się między innymi na doznaniach, emocjach, nadziei i przekonaniach, a wiara zaspokaja jedną z jego podstawowych potrzeb wewnętrznych. Wiara, która rodzi się w świadomości, oddziałuje na ludzką psychikę, a ta z kolei wpływa na procesy zachodzące w organizmie, między innymi na wydzielanie substancji odpowiedzialnych za nasze samopoczucie, motywację i zachowanie.

          Wiara jest jedną z najważniejszych sił kształtujących ludzką osobowość. Nie jest wyłącznie domeną religii ani zbiorem przekonań dotyczących istnienia Boga. Jest znacznie szerszym zjawiskiem, głęboko zakorzenionym w ludzkiej świadomości i psychice. Towarzyszy nam niemal na każdym etapie życia, nawet wtedy, gdy nie zdajemy sobie z tego sprawy.

          Człowiek potrzebuje wiary, ponieważ jego życie nie składa się wyłącznie z faktów, doświadczeń i racjonalnych ocen. Potrzebuje również nadziei, oczekiwania, zaufania i przekonania, że to, co robi, ma jakiś sens. Bez tych elementów trudno byłoby mu podejmować wyzwania, pokonywać przeszkody i odnajdywać motywację do dalszego działania. Sama wiedza o rzeczywistości nie zawsze wystarcza, by człowiek chciał w niej aktywnie uczestniczyć.

          Wiara rodzi się w świadomości, ale jej oddziaływanie nie kończy się na poziomie myśli. Przenika do psychiki, wpływa na emocje, kształtuje nastawienie i sposób interpretowania otaczającego świata. Człowiek, który wierzy w powodzenie swoich zamierzeń, inaczej reaguje na trudności niż ten, który z góry zakłada porażkę. To samo wydarzenie może jednego człowieka załamać, a drugiego zmobilizować do poszukiwania nowych rozwiązań. Różnica często tkwi nie w samym wydarzeniu, lecz w sposobie, w jaki człowiek je postrzega.

          Warto przy tym zauważyć, że psychika i organizm człowieka stanowią nierozerwalną całość. Nasze przekonania i stany emocjonalne wpływają na procesy biochemiczne zachodzące w ciele. Układ nerwowy, hormonalny i odpornościowy pozostają ze sobą w ścisłej zależności. Poczucie bezpieczeństwa, nadzieja i pozytywne nastawienie mogą wspierać mechanizmy regulujące stres, motywację i samopoczucie. Z kolei długotrwały lęk, poczucie beznadziei i brak perspektyw mogą negatywnie oddziaływać na funkcjonowanie całego organizmu.

          Można więc powiedzieć, że wiara, choć niematerialna w swojej istocie, wywołuje całkiem realne skutki materialne. To, co powstaje w ludzkiej świadomości, może wpływać na reakcje biologiczne organizmu, a te z kolei przekładają się na nasze zachowanie, aktywność i zdolność do działania.

          Nie bez znaczenia jest również przedmiot naszej wiary. Możemy wierzyć w Boga, drugiego człowieka, własne możliwości, naukę, przyszłość czy sens podejmowanego wysiłku. Niezależnie od jej źródła wiara daje człowiekowi pewien punkt odniesienia. Pozwala wyjść poza ograniczenia chwili obecnej i dostrzec możliwości, których nie widać, gdy człowiek kieruje się wyłącznie tym, czego doświadcza w danym momencie.

          Szczególnego znaczenia nabiera to w sytuacjach granicznych, kiedy zawodzą dotychczasowe sposoby rozumowania, a rzeczywistość nie daje powodów do optymizmu. Właśnie wtedy wiara może stać się wewnętrznym oparciem. Nie musi oznaczać pewności zwycięstwa ani gwarancji powodzenia. Czasami wystarczy przekonanie, że warto jeszcze spróbować, że trudności nie muszą być końcem drogi i że jutro może przynieść coś, czego dzisiaj nie potrafimy sobie wyobrazić.

          I tu dochodzimy do sprawy, która wydaje mi się najważniejsza. Wiara nie musi zmieniać rzeczywistości, aby zmienić człowieka, który się z nią mierzy. Może zmienić jego sposób myślenia, reakcje, decyzje i gotowość do podejmowania wysiłku. A ponieważ człowiek poprzez swoje działania współtworzy rzeczywistość, w której żyje, wiara może pośrednio wpływać również na bieg jego życia.

          Dlatego na pytanie, czy wiara jest człowiekowi potrzebna, odpowiadam: tak, jest konieczna. Nie dlatego, że bez niej człowiek przestaje istnieć, lecz dlatego, że bez jakiejś formy wiary trudno mu nadać istnieniu głębszy sens. Człowiek potrzebuje czegoś więcej niż biologicznego przetrwania. Potrzebuje powodu, dla którego warto żyć, działać, kochać, tworzyć i pokonywać własne ograniczenia.

          Być może największą wartością wiary jest to, że pozwala człowiekowi dostrzec możliwość tam, gdzie rozum widzi jeszcze tylko niewiadomą, a nadzieja nie ma racjonalnego uzasadnienia.

         Jeżeli wiara jest tak ważnym elementem ludzkiego życia, naturalnie pojawia się kolejne pytanie: w co właściwie wierzyć? Czy wystarczy samo przekonanie, że istnieje coś większego od nas, czy też powinniśmy poszukiwać konkretnej prawdy, która stanie się fundamentem naszego światopoglądu i duchowości?

          To pytanie wcale nie jest proste. Na przestrzeni dziejów ludzkość stworzyła ogromną różnorodność systemów religijnych, filozoficznych i duchowych. Od wierzeń animistycznych, poprzez politeizm, panteizm i różne odmiany religii Wschodu, aż po wielkie religie monoteistyczne, takie jak judaizm, chrześcijaństwo i islam. Każda z nich proponuje określoną wizję świata, człowieka, jego pochodzenia, przeznaczenia oraz relacji z tym, co transcendentne.

          W obrębie tych tradycji spotykamy bardzo odmienne wyobrażenia o Bogu lub rzeczywistości ostatecznej. W niektórych systemach boskość utożsamiana jest z całym wszechświatem i naturą. W innych istnieje wiele bóstw, z których każde reprezentuje określoną sferę rzeczywistości. Religie monoteistyczne natomiast opierają się na przekonaniu o istnieniu jednego Boga, będącego źródłem stworzenia i najwyższym punktem odniesienia dla ludzkiego życia.

          Szczególne miejsce w tym zestawieniu zajmuje chrześcijaństwo, którego centralną postacią jest Jezus Chrystus – Syn Boży, a zarazem Bóg, który według wiary chrześcijańskiej przyjął ludzką naturę. To przekonanie stanowi istotę chrześcijańskiego przesłania i odróżnia je od wielu innych systemów religijnych. Chrześcijaństwo nie ogranicza się bowiem do przedstawienia człowiekowi zasad moralnych czy sposobu osiągania duchowej doskonałości. Głosi, że Bóg sam wyszedł naprzeciw człowiekowi, objawił mu swoją miłość i poprzez Jezusa Chrystusa wskazał drogę zbawienia.      

          W tym miejscu pojawia się jednak zasadniczy problem: która z tych religii jest najbardziej prawdziwa? Czy wszystkie są różnymi drogami prowadzącymi do tej samej rzeczywistości, czy też ich wzajemnie wykluczające się twierdzenia oznaczają, że nie wszystkie mogą mieć rację?

           Nie można przecież bezkrytycznie uznać, że wszystkie religie mówią to samo, ponieważ ich podstawowe założenia niejednokrotnie pozostają ze sobą w sprzeczności. Jeżeli jedna tradycja głosi, że Bóg jest osobowym Stwórcą istniejącym poza światem, a inna utożsamia boskość z samym wszechświatem, to nie są to jedynie dwa sposoby wyrażenia identycznej myśli. Są to odmienne twierdzenia o naturze rzeczywistości.

          Wydaje się zatem, że człowiek poszukujący prawdy nie powinien poprzestawać na stwierdzeniu, że każda religia jest dobra, ponieważ daje ludziom poczucie bezpieczeństwa i sensu. To byłoby zbyt łatwe rozwiązanie. Wiara może być człowiekowi potrzebna z psychologicznego punktu widzenia, ale sama potrzeba wiary nie stanowi jeszcze dowodu prawdziwości tego, w co wierzymy.

          Trzeba więc postawić pytanie trudniejsze: czy istnieją podstawy, aby uznać określoną religię za prawdziwą? Jakimi kryteriami powinniśmy się kierować? Czy powinna to być zgodność jej nauczania z rozumem, wiarygodność przekazów historycznych, wewnętrzna spójność doktryny, doświadczenie duchowe, a może konsekwencje moralne, jakie jej wyznawanie przynosi w życiu człowieka?

          Szczególnie interesująca wydaje się konfrontacja wiary z rozumem. Przez wieki często przedstawiano je jako dwie przeciwstawne siły. Tymczasem nie muszą się wykluczać. Rozum pozwala stawiać pytania, analizować argumenty i odróżniać przekonania od faktów. Wiara natomiast może odnosić człowieka do rzeczywistości, której nie da się w pełni wyjaśnić wyłącznie za pomocą ludzkiego poznania. Nie oznacza to jednak, że każda tajemnica powinna być automatycznie uznawana za dowód istnienia Boga.

Wiara nie powinna wymagać rezygnacji z rozumu

           Badając Nowy Testament, doszedłem do dość przykrej refleksji: nauka Jezusa, opis Jego działalności, a przede wszystkim pierwotne przesłanie, które kierował do ludzi, ulegały zniekształceniom i interpretacyjnym przekształceniom niemal od samego początku,  po Jego wniebowstąpieniu, już w okresie pierwszych wspólnot chrześcijańskich.

          Już same Ewangelie, zwłaszcza Mateusza i Łukasza, zawierają liczne elementy redakcyjne i teologiczne, poprzez które ich autorzy nie tylko przekazywali tradycję o Jezusie, ale również interpretowali ją zgodnie z własną wizją teologiczną, potrzebami wspólnot, do których kierowali swoje teksty, oraz przekonaniami religijnymi. Nie mamy więc do czynienia wyłącznie z prostym zapisem słów i czynów Jezusa, lecz także z ich interpretacją dokonaną przez ludzi żyjących już w określonych realiach historycznych i religijnych.

          W kolejnych stuleciach proces ten postępował. Ojcowie Kościoła rozwijali własne koncepcje teologiczne, podejmowali rozbudowane egzegezy i nadawali nauczaniu Jezusa znaczenia, które nie zawsze wynikały bezpośrednio z kontekstu Jego wypowiedzi. Z czasem interpretacje te zaczęły tworzyć rozbudowany system doktrynalny, w którym coraz trudniej było oddzielić pierwotne przesłanie Jezusa od późniejszych poglądów i ustaleń teologicznych.

          Również instytucjonalny Kościół odegrał istotną rolę w tym procesie. Formułował dogmaty, ustanawiał prawa, określał obowiązujące zasady wiary i praktyki religijnej, a także rozstrzygał, które interpretacje uznaje za prawowierne, a które za błędne. W ten sposób przez wieki kształtował obraz Jezusa i chrześcijaństwa, który niejednokrotnie był bardziej odzwierciedleniem ewoluującej doktryny Kościoła niż bezpośrednim powrotem do nauczania zawartego w Ewangeliach.

          Pojawia się więc zasadnicze pytanie: ile z tego, co współczesne chrześcijaństwo uznaje za naukę Jezusa, rzeczywiście pochodzi od Niego, a ile jest rezultatem późniejszych interpretacji, sporów teologicznych, decyzji soborów i interesów instytucjonalnych?

          Być może największym wyzwaniem dla współczesnego człowieka poszukującego prawdy nie jest samo poznanie Nowego Testamentu, lecz próba oddzielenia autentycznego przesłania Jezusa od wielowiekowej warstwy interpretacji, która narosła wokół Jego osoby i nauki.

          Dlatego warto wracać do Ewangelii z otwartym umysłem, ale również z krytycznym podejściem. Nie po to, by z góry odrzucać dorobek chrześcijaństwa, lecz by samodzielnie dociekać, co Jezus rzeczywiście mówił, czego nauczał i jakie przesłanie chciał pozostawić ludziom.

          Jezus był żywym Człowiekiem. Mogłoby się wydawać, że wszystko co czynił można ogarność ludzkim językiem. Tymczasem  w doktrynie wiary dominuje tajemnica wiary. Może ona wynikać również z wieloznacznością znaczenia słów. Sama historia objawienia Pawła wpisuje się w tą tajemniczość. Jak jest opisane. Jego doświaczenia mistyczne pozostały jego prywatnym przeżyciem. Kościół tłumaczy często, że należy bezgranicznie zawierzyć Kościołowi, który ma w swoim obowiązku chronić depozyt wiary.

          Jezus urodził się, dorastał, żył w określonym miejscu i czasie, spotykał ludzi, rozmawiał z nimi, nauczał, wzruszał się, odczuwał gniew, współczucie, cierpienie i lęk. Miał swoje doświadczenia, relacje i sposób postrzegania świata. Był Człowiekiem funkcjonującym w konkretnych realiach społecznych, religijnych i politycznych ówczesnej Judei. Mogłoby się zatem wydawać, że Jego działalność, wypowiedzi i postępowanie można opisywać oraz analizować za pomocą ludzkiego języka, historycznej wiedzy i racjonalnego rozumowania. Tymczasem w późniejszej doktrynie chrześcijańskiej coraz większą rolę zaczęła odgrywać kategoria tajemnicy wiary. Wiele fundamentalnych zagadnień dotyczących Jezusa, Jego natury, boskości, zmartwychwstania czy relacji z Ojcem zostało ujętych w formuły teologiczne, których nie sposób zweryfikować zwykłymi metodami poznania. W pewnym momencie człowiek przestaje pytać, analizować i dociekać, a zostaje postawiony wobec twierdzenia, że określone prawdy należy przyjąć wiarą, nawet jeśli przekraczają możliwości ludzkiego rozumienia.

          Interesującym przykładem jest postać Pawła z Tarsu, którego doświadczenie na drodze do Damaszku odegrało ogromną rolę w kształtowaniu chrześcijaństwa. Paweł nie należał do grona uczniów towarzyszących Jezusowi podczas Jego ziemskiej działalności. Nie słuchał Jego nauk nad Jeziorem Galilejskim, nie uczestniczył w spotkaniach z apostołami przed ukrzyżowaniem i nie był świadkiem wydarzeń opisanych w Ewangeliach. Swoje przekonanie o spotkaniu ze zmartwychwstałym Jezusem wywodził z osobistego doświadczenia objawienia.

          W Dziejach Apostolskich znajdujemy trzy opisy tego wydarzenia (Dz 9, 3–19; 22, 6–16; 26, 12–18). Paweł sam również wspomina o swoim doświadczeniu w Listach, między innymi w Pierwszym Liście do Koryntian (1 Kor 15, 8) oraz w Liście do Galatów (Ga 1, 11–17). Relacje te różnią się niektórymi szczegółami, co stało się przedmiotem zainteresowania biblistów i historyków. Nie zmienia to faktu, że właśnie to osobiste, mistyczne doświadczenie stało się dla Pawła podstawą jego misji apostolskiej.

          Trzeba jednak zauważyć, że jego przeżycie pozostaje dla nas dostępne wyłącznie poprzez jego własne świadectwo oraz późniejsze relacje zawarte w Dziejach Apostolskich. Nie możemy niezależnie odtworzyć ani zweryfikować jego wewnętrznych doznań. Nie wiemy, jak dokładnie przebiegało to doświadczenie z perspektywy samego Pawła. Znamy jedynie jego interpretację i znaczenie, jakie mu przypisał.

          A przecież nauczanie Pawła wywarło olbrzymi wpływ na rozwój chrześcijaństwa. Jego listy, które należą do najstarszych zachowanych tekstów chrześcijańskich, stały się jednym z najważniejszych fundamentów późniejszej teologii. Warto więc zadać pytanie, w jakim stopniu chrześcijaństwo, które znamy dzisiaj, opiera się na nauczaniu historycznego Jezusa, a w jakim na interpretacji Jego osoby dokonanej przez Pawła i kolejnych pokoleń teologów.

          Kościół często podkreśla, że wierny powinien zaufać jego autorytetowi, ponieważ do jego obowiązków należy strzeżenie i przekazywanie depozytu wiary. Zgodnie z nauczaniem katolickim Kościół uważa się za powiernika Objawienia, a nie jego właściciela. Jednak z perspektywy człowieka poszukującego prawdy rodzi się pytanie: czy obowiązek ochrony depozytu wiary powinien oznaczać również bezwarunkowe przyjmowanie wszystkich kościelnych interpretacji?

          Czy zaufanie do instytucji religijnej może zastąpić samodzielne poznawanie źródeł, analizowanie tekstów i stawianie trudnych pytań? Czy człowiek, który chce zrozumieć Jezusa, powinien przede wszystkim słuchać tego, co przez wieki orzekali teologowie, czy też ma prawo samodzielnie docierać do pierwotnego przesłania Ewangelii?

          Nie chodzi przecież o odrzucenie wiary ani o negowanie duchowego wymiaru chrześcijaństwa. Chodzi o zachowanie prawa do myślenia, zadawania pytań i odróżniania tego, co wynika z tekstów źródłowych, od tego, co jest ich późniejszą interpretacją. Wiara nie powinna wymagać rezygnacji z rozumu. Jeżeli prawda jest rzeczywiście prawdą, nie powinna obawiać się dociekania, krytycznej analizy ani konfrontacji z historią.

          Może właśnie tutaj zaczyna się najważniejsza droga poszukiwania: próba poznania Jezusa nie tylko przez pryzmat wielowiekowej doktryny, lecz także jako Człowieka, który żył, nauczał i zwracał się do ludzi w języku zrozumiałym dla swoich współczesnych.

Odkrywanie prawdy wiary w świetle historii i archeologii

          Zgłębiając historię powstawania Pisma Świętego, coraz bardziej przekonuję się, że wiara i wiedza historyczna nie muszą pozostawać ze sobą w sprzeczności. Przeciwnie, wzajemnie się uzupełniając, pozwalają lepiej zrozumieć zarówno religijne przesłanie Biblii, jak i okoliczności, w których ono powstawało. Nie można przecież zapominać, że teksty biblijne rodziły się w konkretnych epokach, kulturach i warunkach społecznych. Ich autorzy posługiwali się językiem, pojęciami oraz wyobrażeniami religijnymi właściwymi swoim czasom.

          Hagiografowie, pragnąc przedstawić początki religii jahwistycznej oraz ukazać relację człowieka z Bogiem, nie zawsze dysponowali wiarygodnymi źródłami historycznymi. Korzystali z dostępnych im tradycji, przekazów ustnych, wyobrażeń religijnych i własnej refleksji teologicznej. Nadawali znanym wydarzeniom głębszy sens religijny, tworząc opowieści, w których doświadczenia historyczne i kulturowe łączyły się z przekazem wiary.

          Przykładem takiego procesu jest biblijny opis stworzenia świata, w którym można dostrzec podobieństwa do starożytnych tradycji Bliskiego Wschodu, między innymi do babilońskiego eposu stworzenia znanego jako «Enuma Elisz». Autorzy biblijni funkcjonowali w świecie, w którym obecne były tradycje mezopotamskie, kananejskie i egipskie. Wiele motywów religijnych, wyobrażeń o świecie nadprzyrodzonym i sposobów opisywania relacji między sferą boską a ludzką miało swoje odpowiedniki w kulturach sąsiednich.

          Dotyczy to również wyobrażeń o istotach duchowych, takich jak aniołowie, demony czy przeciwnik Boga, określany później mianem szatana. Ich biblijny obraz nie powstał od razu w znanej nam dzisiaj postaci. Kształtował się stopniowo, pod wpływem rozwoju myśli religijnej Izraela oraz kontaktów z innymi tradycjami, szczególnie w okresie wygnania babilońskiego i późniejszym. Warto zauważyć, że niektóre wyobrażenia o świecie duchowym, które dzisiaj wydają się oczywistym elementem chrześcijańskiej wiary, przechodziły w historii religii długi proces rozwoju.

          Nie oznacza to jednak prostego przejęcia obcych opowieści czy wierzeń. Autorzy biblijni dokonywali ich własnej interpretacji, podporządkowując je wierze w jednego Boga, Stwórcę świata i człowieka. W ten sposób podobne motywy otrzymywały zupełnie nowe znaczenie teologiczne. Szczególnie ważne było odrzucenie wielobóstwa i przedstawienie Boga jako jedynego źródła istnienia oraz władzy nad całym stworzeniem.

          Księga Rodzaju jest zatem dziełem o złożonej historii powstawania, łączącym różne tradycje i źródła. Jej tekst kształtował się na przestrzeni pokoleń, a ostateczna redakcja stanowi rezultat długiego procesu przekazywania i interpretowania tradycji. Dla człowieka wierzącego najważniejsze jest jednak to, że w tym procesie dostrzega natchnienie i kierownictwo Ducha Świętego.

          Natchnienie nie musi oznaczać dosłownego przekazywania autorom gotowych tekstów czy informacji historycznych. Można je rozumieć jako szczególną pomoc Ducha Świętego w odczytywaniu rzeczywistości i przekazywaniu prawdy o Bogu. Bóg posługuje się człowiekiem, jego wiedzą, językiem, doświadczeniem i możliwościami poznawczymi. Nie wyklucza to ludzkiego udziału w powstawaniu tekstu, lecz właśnie przez ten udział może realizować się jego religijny sens. Taka interpretacja jest dla mnie zrozumiała i wystarczająca.

          Podobnie można spojrzeć na postać Abrahama. Ponieważ możliwość historycznego odtworzenia jego życia jest przez niektórych badaczy kwestionowana, można dopuścić, że Abraham jest również postacią reprezentującą początki określonej wspólnoty religijnej i jej doświadczenia wiary. Wokół tej postaci mogły zostać skupione tradycje, wydarzenia i wzorce religijne, które kształtowały tożsamość Izraela. Nie musi to oznaczać, że Abraham nie istniał, lecz że jego biblijny obraz może zawierać zarówno wspomnienia historyczne, jak i późniejszą interpretację teologiczną.

          Przy takim podejściu łatwiej zaakceptować, że rzeczywista historia patriarchów nie jest nam w pełni dostępna i że nie wszystkie wydarzenia opisane w Księdze Rodzaju można zweryfikować metodami historycznymi. Nie umniejsza to jednak znaczenia samego przekazu. Jego istotą jest ukazanie relacji człowieka z Bogiem, zaufania, powołania, przymierza i stopniowego odkrywania Bożego zamysłu wobec człowieka.

          Gdyby jednak historia powstawania tekstów biblijnych kończyła się na ich starożytnej redakcji, sprawa byłaby znacznie prostsza. Niestety, również późniejsze dzieje przekazywania Pisma Świętego pozostawiły na nim swoje ślady. Skrybowie sporządzający kolejne kopie tekstów biblijnych wprowadzali, najczęściej zapewne w dobrej wierze, nie tylko poprawki językowe i redakcyjne, ale również uzupełnienia i zmiany interpretacyjne. Można przypuszczać, że niektóre z nich wynikały z gorliwości religijnej, którą dobrze oddają słowa Psalmu: „Bo gorliwość o dom Twój mnie pożera” (Ps 69,10). Nie wszystkie ingerencje musiały jednak być trafne ani wiernie odzwierciedlać pierwotny zamysł autora.

          Badania tekstualne wykazały istnienie licznych wariantów rękopiśmiennych, pomyłek kopistów, opuszczeń, powtórzeń i późniejszych uzupełnień. Niektóre fragmenty budzą wątpliwości co do czasu ich powstania, pierwotnego brzmienia lub miejsca w tekście. Współczesna biblistyka, korzystając z krytyki tekstu, porównuje zachowane rękopisy, aby możliwie najwierniej odtworzyć najstarszą dostępną postać poszczególnych ksiąg.

          Dodatkowe trudności pojawiły się na etapie przekładów na języki nowożytne. Każdy język posiada własną strukturę, zasób pojęć i odcienie znaczeniowe. Nie zawsze można więc oddać w przekładzie wszystkie niuanse oryginału hebrajskiego, aramejskiego czy greckiego. Niekiedy tłumaczenie staje się również interpretacją, a wybór jednego z kilku możliwych znaczeń może wpływać na sposób rozumienia całego fragmentu. W ten sposób pewne różnice interpretacyjne utrwalały się w tradycjach poszczególnych wspólnot religijnych.

 

          Jeszcze większe komplikacje wiążą się z późniejszymi sposobami interpretowania i wykorzystywania tej świętej księgi przez różne nurty religijne, wspólnoty i ruchy teologiczne. Wpływ na rozumienie Biblii miały spory doktrynalne, herezje i schizmy, interpretacje Ojców Kościoła, a także uwarunkowania polityczne i instytucjonalne, niekiedy związane z działalnością Stolicy Apostolskiej. Historia Kościoła pokazuje, że interpretacja Pisma Świętego nie zawsze pozostawała wolna od wpływów epoki, interesów instytucjonalnych i sporów o władzę. W rezultacie pierwotny przekaz biblijny bywał wielokrotnie odczytywany przez pryzmat późniejszych koncepcji teologicznych i historycznych uwarunkowań.

          Nie oznacza to oczywiście, że cała tradycja kościelna jest błędna lub że jej dorobek należy odrzucić. Oznacza natomiast, że warto odróżniać samo przesłanie biblijne od kolejnych warstw jego interpretacji. Tradycja może pomagać w rozumieniu wiary, ale również podlegać krytycznej refleksji i pogłębianiu w świetle nowych odkryć.

          Wszystko to sprawia, że zachowanie zaufania do Pisma Świętego wymaga nie tylko wiary, ale również cierpliwości, otwartości i krytycznego namysłu. Potrzeba niemałej determinacji, aby dostrzegając niedoskonałości ludzkiego przekazu, nie utracić zaufania do jego duchowego sensu. Ostatecznie to właśnie w meritum przekazu, a nie w bezbłędności każdego zapisu, można odnajdywać istotę depozytu wiary.

          Współczesne odkrycia archeologiczne, historyczne i językoznawcze nie muszą stanowić zagrożenia dla wiary. Przeciwnie, mogą być częścią fascynującego procesu odkrywania jej korzeni, lepszego rozumienia tekstów biblijnych i pogłębiania własnego stosunku do Boga. Pozwalają spojrzeć na Biblię nie tylko jako na księgę religijną, ale również jako na świadectwo wielowiekowego rozwoju ludzkiej myśli, kultury i duchowości.

          Nie uważam, że wiara musi opierać się na przekonaniu, iż każdy szczegół biblijnej opowieści jest kronikarskim zapisem wydarzeń. Nie musi również oznaczać bezkrytycznego przyjmowania wszystkich późniejszych interpretacji i tradycji. Może natomiast opierać się na poszukiwaniu prawdy religijnej, którą autorzy natchnieni starali się przekazać za pomocą dostępnych im środków, języka i wyobrażeń swojej epoki.

          Być może właśnie takie podejście pozwala zachować równowagę między rozumem a wiarą. Nie trzeba odrzucać osiągnięć nauki, aby pozostać człowiekiem wierzącym, ani rezygnować z wiary, aby uczciwie przyglądać się historii jej powstawania. Trzeba jedynie zaakceptować, że ludzki sposób opisywania i przekazywania prawd religijnych jest niedoskonały, a ich odczytywanie pozostaje procesem otwartym.

          Ostatecznie najważniejsze nie jest to, czy potrafimy odtworzyć każdy szczegół wydarzeń sprzed tysięcy lat, lecz czy potrafimy odnaleźć w tym wielowarstwowym przekazie jego zasadnicze przesłanie. Historia i archeologia mogą pomóc nam zrozumieć, jak rodziły się nasze wyobrażenia o Bogu. Wiara pozwala natomiast szukać odpowiedzi na pytanie, co ten przekaz oznacza dla nas dzisiaj.

          W ten sposób odkrywanie historii Biblii nie musi prowadzić do osłabienia wiary. Może stać się drogą do jej dojrzalszego przeżywania.