Pytania, które towarzyszą człowiekowi od tysięcy lat

          Katecheza przekazuje nam określony obraz Boga. Mówi, że Bóg jest Dobry, Sprawiedliwy, Miłosierny, Wszechmocny i że Jego miłość obejmuje całe stworzenie. Te określenia stają się dla wierzącego czymś więcej niż tylko zbiorem religijnych pojęć. Są próbą opisania Tego, którego nie można przecież zobaczyć ani poznać w taki sposób, w jaki poznajemy przedmioty tego świata.

          A jednak może pojawić się wątpliwość: czy rzeczywiście możemy być pewni, że ten obraz Boga jest absolutną Prawdą?

          Być może pierwszym źródłem naszego poznania Boga nie są wcale słowa katechizmu ani teologiczne definicje. Bóg  objawia się poprzez swoje stworzenie: w naturze, w pięknie świata, w ludzkim sumieniu, w miłości, w doświadczeniu dobra, a także w wewnętrznym doświadczeniu człowieka wierzącego.

          Jednocześnie wszystko, co o Bogu zostało zapisane, zostało zapisane ludzką ręką. Święte księgi są świadectwem wiary, doświadczeń religijnych i przekonań ludzi, którzy żyli w określonych czasach, kulturach i warunkach historycznych. Można przyjąć, że ich autorzy byli natchnieni, a ich słowa stanowią wiarygodny przekaz objawienia. Dla człowieka wierzącego może być to wystarczające. Ale czy musi być wystarczające dla każdego?

          Tu pojawia się przestrzeń dla pytania, którego nie da się łatwo zamknąć w jednej odpowiedzi. Jeżeli Bóg rzeczywiście objawia się w świecie, to świat powinien być w pewnym sensie śladem Jego natury. Tymczasem obraz, który otrzymujemy z obserwacji rzeczywistości, nie jest jednoznaczny. Obok dobra istnieje zło. Obok miłości — nienawiść. Obok współczucia — okrucieństwo. Istnieje cierpienie, którego nie sposób zawsze wyjaśnić ludzką wolnością czy odpowiedzialnością.

          Wierzący może powiedzieć, że nad światem czuwa Opatrzność. Ale wtedy pojawia się następne pytanie: dlaczego ta Opatrzność nie zawsze zapobiega złu? Jeżeli Bóg jest dobry, dlaczego dopuszcza cierpienie? Jeżeli jest sprawiedliwy, dlaczego niewinni cierpią? Jeżeli jest miłosierny, dlaczego zło może rozwijać się tak długo, zanim zostanie powstrzymane? A jeśli jest wszechmocny — dlaczego nie niszczy zła już w zarodku?

          Nie są to pytania nowe. Towarzyszą człowiekowi od tysięcy lat. Próbowano na nie odpowiadać na wiele sposobów: poprzez wolną wolę, próbę wiary, tajemnicę Bożych zamysłów, niedoskonałość ludzkiego poznania czy przekonanie, że dobro ostatecznie zwycięży. Każde z tych wyjaśnień odsłania jednak tylko pewien fragment problemu.

          Być może największa trudność polega na tym, że próbujemy opisać nieskończonego Boga językiem skończonego człowieka. Mówimy: „Dobry”, „Sprawiedliwy”, „Miłosierny”, „Wszechmocny”. Ale każde z tych słów pochodzi z ludzkiego doświadczenia. Czy możemy mieć pewność, że kiedy odnosimy je do Boga, znaczą dokładnie to samo, co w odniesieniu do człowieka?

 

Być może religijne opisy Boga są więc nie tyle pełnym obrazem rzeczywistości, ile próbą zbliżenia się do niej. Są językiem, którym człowiek próbuje nazwać coś, co przekracza jego możliwości poznawcze. I wtedy problem zła staje się jeszcze bardziej przejmujący. Nie musi bowiem prowadzić ani do prostego zaprzeczenia istnieniu Boga, ani do bezkrytycznego przyjęcia każdej odpowiedzi religijnej. Może pozostać pytaniem otwartym — jednym z tych pytań, które nie odbierają wierze sensu, lecz zmuszają ją do głębszego namysłu.

          Może więc największą uczciwością człowieka wobec tajemnicy Boga jest przyznanie, że nie wszystko rozumie. Możemy wierzyć, że Bóg jest Dobrem. Możemy dostrzegać Jego obecność w naturze, w miłości, w ludzkim sumieniu i w doświadczeniu dobra. Możemy też przyjmować świadectwo ludzi, którzy twierdzili, że doświadczyli Jego obecności. Ale pozostaje świat, w którym obok dobra istnieje zło. I być może właśnie ta sprzeczność jest jednym z najtrudniejszych pytań, jakie człowiek może postawić swojej wierze: eżeli za światem stoi Dobry i Wszechmocny Stwórca, dlaczego świat nie jest wolny od zła?

          Nie znamy odpowiedzi, która zamykałaby ten problem raz na zawsze. Być może jej nie znamy dlatego, że nasze poznanie jest ograniczone. Być może odpowiedź znajduje się poza granicą ludzkiego doświadczenia. A być może samo pytanie zmusza nas do ponownego przemyślenia tego, co właściwie rozumiemy, mówiąc: „Bóg jest Dobry”. I właśnie dlatego pytanie o zło nie musi być końcem wiary. Może być początkiem jej dojrzewania.

Elektryczność ukryta w kamieniu

          Nad megalitami od wielu lat prowadzone są badania geofizyczne, wykorzystujące między innymi prospekcję elektrooporową. Metoda ta pozwala sprawdzić, jak łatwo prąd przepływa przez grunt i materiały znajdujące się pod jego powierzchnią. Dzięki temu można wykrywać niewidoczne gołym okiem rowy, jamy, fundamenty, dawne konstrukcje, a także rozróżniać kamień od otaczającego go podłoża.

          Jednym z najbardziej znanych przykładów jest Stonehenge. Już w latach 1993–1994 wykonano tam szczegółowe badania rezystywności elektrycznej. Uzyskane dane wykorzystano do analizy układu i budowy monumentu. Podobne metody stosowano również przy badaniu kurhanów oraz innych konstrukcji megalitycznych.

          Elektryczność nie służy jednak wyłącznie do badania tego, co znajduje się pod ziemią. Badano również właściwości elektryczne samych skał. W warunkach laboratoryjnych analizowano przewodnictwo elektryczne granitu, wapienia czy piaskowców, uwzględniając między innymi wilgotność, częstotliwość pomiaru i zawartość soli.

          Prowadzono także eksperymenty, w których granit poddawano naprężeniom. Okazuje się bowiem, że zmiana naprężenia w skale może prowadzić do mierzalnych zmian potencjału elektrycznego. W eksperymentach Sasaoki, Yamanaki i Ikeyi z 1998 roku zaobserwowano krótkotrwałą zmianę potencjału elektrycznego podczas odciążania naprężonego granitu. Zjawisko wiązano z efektami piezoelektrycznymi oraz przemieszczaniem związanych ładunków elektrycznych.

          Nie oznacza to jednak, że stojący głaz jest naturalnym generatorem prądu. Aby pojawił się mierzalny efekt, potrzebne są odpowiednie naprężenia oraz ich zmiana. Sam fakt, że skała może wykazywać właściwości elektryczne, nie jest więc dowodem na to, że starożytni budowniczowie znali lub wykorzystywali te zjawiska.

          Interesujące są również badania prowadzone bezpośrednio na zabytkowych blokach kamiennych, czyli «in situ» — na miejscu ich występowania. W niektórych badaniach analizowano elektryczne właściwości bloków wapiennych znajdujących się w starożytnych budowlach. Takie pomiary mogą być wykorzystywane między innymi do określania charakterystyki geologicznej kamienia i jego pochodzenia.

          W przypadku Stonehenge zakres badań geofizycznych stał się z czasem znacznie większy. W 2012 roku przeprowadzono wielkoskalowe pomiary metodą EMI, czyli indukcji elektromagnetycznej, obejmujące około 22 hektary. Rejestrowano między innymi pozorną przewodność elektryczną gruntu oraz podatność magnetyczną. W późniejszych badaniach objęto pomiarami około 2,5 kilometra kwadratowego krajobrazu Stonehenge, łącząc prospekcję elektromagnetyczną z odwiertami i wykopaliskami.

          Trzeba jednak postawić tu wyraźną granicę. Nie były to pomiary „energii Stonehenge”. Elektryczność i elektromagnetyzm były w tym przypadku przede wszystkim narzędziami badawczymi, pozwalającymi zajrzeć pod powierzchnię ziemi i odnaleźć ślady dawnych konstrukcji.

          Pozostaje jednak pytanie znacznie bardziej intrygujące: czy sami budowniczowie megalitów mogli wykorzystywać elektryczne właściwości kamienia?

          Czy megality mogły działać jako swego rodzaju urządzenia elektryczne, anteny, kondensatory albo generatory?

          Na dziś nie mamy na to wystarczających dowodów archeologicznych. Istnieją pomiary fizycznych właściwości skał, istnieją eksperymenty pokazujące, że naprężony granit może wykazywać zmiany potencjału elektrycznego, istnieją również badania elektromagnetyczne stanowisk megalitycznych. Nie znaleziono jednak wiarygodnego dowodu, że megality były celowo zaprojektowanymi urządzeniami elektrycznymi.

          W internecie można znaleźć opisy eksperymentów, podczas których przy megalitach mierzy się pola elektromagnetyczne, napięcia względem ziemi czy różnego rodzaju częstotliwości, a obserwowane anomalie interpretuje jako przejaw „energii megalitycznej”. Jednym z przykładów są materiały dotyczące Avebury, w których autorzy opisują pomiary elektromagnetyczne i odnoszą je do pojęcia „earth energy”.

          Takie obserwacje należy jednak traktować ostrożnie. Sam fakt wykrycia pola elektrycznego czy elektromagnetycznego nie jest jeszcze dowodem na istnienie szczególnej właściwości megalitu. Pole elektryczne występuje w środowisku naturalnym, a wynik pomiaru może zależeć między innymi od wilgotności, temperatury, składu mineralnego gruntu, warunków atmosferycznych, instalacji elektrycznych znajdujących się w pobliżu czy sposobu prowadzenia pomiaru.

          Dlatego pomiędzy stwierdzeniem „zmierzyliśmy anomalię” a stwierdzeniem „odkryliśmy nieznaną energię megalitów” istnieje ogromna przestrzeń, którą dopiero trzeba wypełnić eksperymentem.

          Na obecnym etapie nie znaleziono w wiarygodnej literaturze naukowej przekonującego dowodu na istnienie szczególnego, nieznanego rodzaju pola elektromagnetycznego wytwarzanego przez megality. Nie ma również mocnych dowodów, że były one starożytnymi urządzeniami elektrycznymi.

          Czy zatem możemy powiedzieć, że za megalitami kryje się jakaś tajemna wiedza?

          Dzisiejsza nauka nie daje nam podstaw do takiego stwierdzenia. Nie oznacza to jednak, że wszystkie pytania dotyczące megalitów zostały rozwiązane. Wręcz przeciwnie. Fakt pozostaje faktem: ogromne kamienne konstrukcje pojawiają się w różnych częściach świata, często wymagając od ich budowniczych ogromnego nakładu pracy, organizacji i czasu. Ludzie, którzy je wznosili, podejmowali wysiłek, którego sensu nie zawsze potrafimy dziś jednoznacznie odtworzyć. I właśnie tutaj zaczyna się prawdziwa tajemnica.

          Nie musimy zakładać, że megality były generatorami energii, aby uznać je za niezwykłe. Być może ich znaczenie było religijne, społeczne, astronomiczne, symboliczne albo praktyczne. Być może pełniły kilka funkcji jednocześnie. Możliwe też, że część ich znaczenia pozostaje dla nas nieczytelna, ponieważ nie zachowały się przekazy ludzi, którzy je budowali.

          Dlatego zamiast dopowiadać brakujące fakty, warto nadal mierzyć, porównywać i eksperymentować. Być może przyszłe badania pokażą, że niektóre obserwowane anomalie mają całkowicie naturalne wyjaśnienie. Być może odkryją jednak coś, czego dziś jeszcze nie potrafimy dostrzec. Historia nauki wielokrotnie pokazywała, że odpowiedź pojawia się dopiero wtedy, gdy ktoś zada właściwe pytanie i znajdzie sposób, aby je zmierzyć.

          W przypadku megalitów to pytanie wciąż pozostaje otwarte.

 

Megality na nowej drodze poznawczej

          Pisząc o megalitach, celowo ograniczyłem zakres przywoływanej wiedzy. Nie chciałem narzucać czytelnikom współczesnego obrazu wiedzy na ten temat, który — jak się okazuje — może być niewystarczający, a przez to prowadzić do uproszczeń, a nawet do mylących interpretacji. Nie oznacza to oczywiście odrzucenia dotychczasowego dorobku nauki, lecz próbę wyjścia poza jego obecne ramy interpretacyjne.

          Do wyjaśnienia fenomenu megalitów potrzebne jest, moim zdaniem, podejście fenomenologiczne: takie, które pozwala na pewien czas zawiesić przyjęte założenia i spojrzeć na badany przedmiot bez narzucania mu z góry określonego znaczenia. Chodzi o stworzenie nowej płaszczyzny poznania — przestrzeni, w której możliwe stanie się dostrzeżenie zależności wcześniej pomijanych lub uznawanych za niemożliwe.

          Właśnie w taki sposób niejednokrotnie rodziły się przełomowe odkrycia naukowe. Nowe idee (teoria względności, nauka kwantowa i inne) pojawiały się wtedy, gdy badacze odważyli się zakwestionować obowiązujące schematy i spojrzeć na znane zjawiska z innej perspektywy. Nie chodziło przy tym o bezkrytyczne odrzucenie dotychczasowej wiedzy, lecz o przekroczenie jej ograniczeń.

          Teza, że megality mogły pełnić funkcję swoistych kondensatorów energii, została zakwestionowana przez współczesną naukę i nie znajduje obecnie wystarczającego potwierdzenia w obowiązującym modelu wyjaśniającym. Nie oznacza to jednak, że sama hipoteza musi zostać raz na zawsze odrzucona. Można powrócić do tej idei, ale już na nowych warunkach poznawczych — nie jako do gotowego twierdzenia, lecz jako do hipotezy wymagającej ponownego rozpoznania.

          Powrót ten powinien odbywać się bez przesądzania z góry, czym megality były i czemu służyły. Należałoby ponownie przyjrzeć się ich konstrukcji, lokalizacji, orientacji przestrzennej, materiałom, relacji z otoczeniem oraz możliwym oddziaływaniom fizycznym. Dopiero takie szerokie spojrzenie mogłoby stworzyć podstawę do postawienia nowych pytań i sprawdzenia, czy za pozornie odległymi od siebie cechami tych obiektów kryje się jakaś wspólna zasada.

          Nie chodzi więc o zastąpienie jednej dogmatycznej odpowiedzi inną, lecz o otwarcie pola dla nowych hipotez. Być może właśnie na takiej nowej płaszczyźnie poznawczej możliwe będzie ponowne odczytanie fenomenu megalitów i dostrzeżenie w nich aspektów, których dotychczasowe metody badawcze nie potrafiły właściwie uchwycić.

          Wielkim prekursorem idei poszukiwania nowych sposobów pozyskiwania, gromadzenia i przesyłania energii był Nikola Tesla. Jego badania wykraczały daleko poza praktyczne zastosowania ówczesnej elektrotechniki. Tesla interesował się nie tylko samą energią elektryczną, lecz także jej drganiami, częstotliwością, rezonansem oraz możliwością bezprzewodowego przesyłania energii na odległość. W jego koncepcjach szczególne miejsce zajmowało przekonanie, że natura może być postrzegana jako wielki układ wzajemnie powiązanych zjawisk energetycznych.

          W pewnym momencie jego prace nad niektórymi najbardziej ambitnymi koncepcjami straciły jednak dotychczasowy rozmach. Przyczyn było zapewne wiele: zarówno trudności techniczne i finansowe, jak i ograniczony dostęp do środków potrzebnych do prowadzenia eksperymentów na większą skalę. Nie bez znaczenia była również konkurencja gospodarcza i zainteresowanie jego pracami ze strony innych ośrodków naukowych oraz przemysłowych. W przypadku późniejszej działalności Tesli wiele informacji pozostaje niepełnych, a część jego zamierzeń znamy jedynie z jego własnych wypowiedzi, notatek i relacji współczesnych.

          Można odnieść wrażenie, że w późniejszym okresie Tesla działał coraz bardziej na uboczu głównego nurtu nauki i przemysłu. Nie oznacza to jednak, że wszystkie jego prace były celowo ukrywane przez innych. Tak daleko idącego wniosku nie można bezpośrednio wyprowadzić z dostępnych świadectw. Niewątpliwie jednak atmosfera wokół jego badań była złożona: jego idee wzbudzały zainteresowanie, a niektóre z nich były trudne do zweryfikowania przy ówczesnym stanie techniki.

          To właśnie ten aspekt działalności Tesli wydaje się szczególnie interesujący w kontekście megalitów. Nie chodzi o przypisywanie mu wiedzy o starożytnych budowlach, której nie posiadał, lecz o dostrzeżenie pewnej analogii w sposobie stawiania pytań. Tesla próbował bowiem patrzeć na energię nie tylko przez pryzmat istniejących urządzeń, ale również przez pryzmat właściwości samej natury: rezonansu, częstotliwości, drgań i wzajemnego oddziaływania układów.

          Jeżeli więc powracamy dzisiaj do hipotezy, że megality mogły mieć związek z określonymi zjawiskami energetycznymi, nie powinniśmy zaczynać od założenia, że znamy już odpowiedź. Należałoby raczej postawić pytanie podobne do tego, które stawiał Tesla: czy sama konstrukcja, geometria, materiał i usytuowanie danego obiektu mogły powodować lub wzmacniać określone zjawiska fizyczne?

          W takim ujęciu megalit nie byłby po prostu „kamieniem” ani nawet wyłącznie pomnikiem czy miejscem kultu. Stałby się obiektem wymagającym wieloaspektowego badania — jako konstrukcja fizyczna, element krajobrazu, układ przestrzenny i potencjalny rezonator. Hipoteza o jego funkcji jako swoistego „kondensatora energii” wymagałaby wówczas przełożenia na język konkretnych, mierzalnych zjawisk fizycznych.

          Być może właśnie tutaj kryje się właściwy kierunek dalszych poszukiwań: nie w prostym powrocie do dawnych hipotez, lecz w ponownym ich sformułowaniu przy użyciu współczesnej wiedzy i współczesnych metod pomiarowych. Tesla może być dla nas inspiracją nie dlatego, że dostarczył gotowego wyjaśnienia fenomenu megalitów, lecz dlatego, że pokazał, jak daleko może zaprowadzić odwaga w stawianiu pytań wykraczających poza obowiązujący sposób myślenia.          

          Hipoteza „megalitów jako urządzeń energetycznych” nie ma jednego autora ani jednej tradycji badawczej.

 

1. John A. Burke i Kaj Halberg

W książce Seed of Knowledge, Stone of Plenty: Understanding the Lost Technology of the Ancient Megalith-Builders (2005) John A. Burke i Kaj Halberg przedstawili hipotezę, według której starożytne kopce, świątynie i megality mogły wykorzystywać naturalną energię elektromagnetyczną Ziemi. Można tu znaleźć bezpośredni poprzednik idei megalitu jako elementu układu energetycznego, a nie tylko jako obiektu kultowego czy astronomicznego.

2. Christopher Dunn rozwinął koncepcję Wielkiej Piramidy jako urządzenia wykorzystującego rezonans, drgania i zjawiska piezoelektryczne. W jego interpretacji konstrukcja piramidy miała przekształcać naturalne drgania w energię elektryczną. Dunn wprost łączy swoją interpretację piramidy z pracami Tesli. W jego najnowszej książce Giza: The Tesla Connection przedstawiona jest teza o wspólnej zasadzie technologicznej łączącej konstruktorów piramidy z Teslą.

Dunn mówi przede wszystkim o piramidzie, a nie o europejskich megalitach w ścisłym znaczeniu. Jego koncepcję można więc potraktować jako analogię i źródło inspiracji, a nie jako dowód na funkcję energetyczną Stonehenge czy innych megalitów.

3. Alexander Thom nie twierdził, że megality były „kondensatorami energii”. Thom, profesor inżynierii z Oksfordu, przez dziesięciolecia wykonywał bardzo dokładne pomiary brytyjskich konstrukcji megalitycznych. Twierdził, że ich geometria oraz orientacja wskazują na zaawansowaną wiedzę matematyczną i astronomiczną. Publikował m.in. Megalithic Sites in Britain (1967) i Megalithic Lunar Observatories (1971). Jego poglądy spotkały się jednak z poważną krytyką metodologiczną. Późniejsi badacze, m.in. Aubrey Burl i Clive Ruggles, kwestionowali część jego wniosków.

4. Aubrey Burl i Clive Ruggles reprezentują bardziej sceptyczne podejście. Burl zajmował się przede wszystkim archeologią kamiennych kręgów i ich możliwymi funkcjami rytualnymi. Krytycznie odnosił się do zbyt daleko idących interpretacji astronomicznych. Ruggles z kolei rozwijał metodologię archeoastronomii, zwracając uwagę na konieczność statystycznego sprawdzania, czy obserwowane ustawienia rzeczywiście są wynikiem celowego działania człowieka.  Ich prace są dla Pańskiego argumentu bardzo cenne właśnie dlatego, że pokazują drugą stronę problemu: jeżeli chcemy wrócić do hipotezy energetycznej, trzeba ją sformułować tak, aby można było ją eksperymentalnie sprawdzić.

5. Wątek piezoelektryczności. Niektóre skały zawierają kwarc, a kwarc wykazuje właściwości piezoelektryczne. Oznacza to, że pod wpływem odpowiednich naprężeń mechanicznych może powstawać ładunek elektryczny. Zjawisko jest dobrze znane fizyce — problemem pozostaje natomiast wykazanie, że dawni budowniczowie świadomie wykorzystywali je w konstrukcjach megalitycznych.

          Nauwa się pytanie. Czy niektóre konstrukcje megalityczne mogły stanowić naturalne układy rezonansowe, wykorzystujące właściwości materiałów skalnych, naprężenia mechaniczne, drgania sejsmiczne, pole elektromagnetyczne Ziemi oraz zjawiska piezoelektryczne? To pytanie, można przełożyć na konkretne badania fizyczne.

          Mam nadzieję, że znajdą się ośrodki badawcze, naukowcy oraz niezależni entuzjaści tego zagadnienia, którzy podejmą na nowo badania nad przedstawionymi tu hipotezami. Temat jest niezwykle intrygujący i, moim zdaniem, zasługuje na ponowne, interdyscyplinarne rozpoznanie.

          Być może współczesne metody pomiarowe, których dawniej nie posiadano, pozwolą dziś zweryfikować pytania, na które wcześniejsze pokolenia badaczy nie mogły znaleźć odpowiedzi. Nie chodzi o to, aby z góry potwierdzać dawne hipotezy, lecz aby ponownie je postawić, poddać doświadczeniu i sprawdzić, czy kryje się w nich choć część prawdy.

          Być może właśnie takie podejście pozwoli spojrzeć na megality z zupełnie nowej perspektywy — nie tylko jako na świadectwo wierzeń i kultury dawnych społeczności, lecz również jako na niezwykłe konstrukcje, których funkcji wciąż nie potrafimy w pełni wyjaśnić.

          Mam nadzieję, że znajdą się ludzie gotowi podjąć to wyzwanie. Czasem bowiem najbardziej interesujące pytania naukowe zaczynają się właśnie tam, gdzie kończą się dotychczasowe, pozornie oczywiste odpowiedzi.

Zagadka megalitów

          Można postawić interesujące pytanie: dlaczego ludzie w tak wielu, często bardzo odległych od siebie miejscach świata:

Göbekli Tepe: ok. 9600–8200 p.n.e. — monumentalne konstrukcje tworzone przez społeczności łowiecko-zbierackie.

Carnac: neolityczny kompleks menhirów i kurhanów; jego rozwój należy do zupełnie innego środowiska kulturowego Europy Zachodniej.

Malta: monumentalne świątynie głównie IV–III tysiąclecia p.n.e.

Stonehenge: zasadnicza faza monumentalna zaczyna się około 2500 p.n.e., choć miejsce było użytkowane wcześniej; cały kompleks rozwijał się przez ponad 2000 lat.

Newgrange: część neolitycznego kompleksu Brú na Bóinne, przede wszystkim krajobraz grobowy i rytualny.

Koreańskie dolmeny: przede wszystkim znacznie późniejszy świat neolitu/brązu;

japońskie kofun: jeszcze późniejsze — głównie III–VI w. n.e.

Tiwanaku w Andach: szczyt dopiero ok. 500–900 n.e.

niezależnie od siebie dochodzili do podobnego pomysłu, że ogromne kamienie, czyli megality, mogą stać się czymś więcej niż tylko materiałem budowlanym? Że mogą wyznaczać szczególną przestrzeń, pośredniczyć między światem żywych i światem zmarłych, wskazywać kierunek ku niebu, porządkować krajobraz, a w konsekwencji stawać się trwałym znakiem obecności sacrum?

          To pytanie staje się jeszcze bardziej intrygujące, kiedy spojrzymy na chronologię tych konstrukcji. Nie pojawiły się one w jednym momencie ani nie były częścią jednej, łatwej do prześledzenia tradycji. Powstawały w różnych regionach i w różnych epokach, niejednokrotnie w odstępach sięgających tysięcy lat. Niektóre z tych społeczności dzieliły ogromne odległości geograficzne, a zarazem — przynajmniej według obecnego stanu wiedzy — nie istniały między nimi bezpośrednie kontakty, które pozwalałyby w prosty sposób wyjaśnić podobieństwo ich monumentalnych praktyk.

          Mamy więc przed sobą niezwykły paradoks. Z jednej strony widzimy ogromne zróżnicowanie kultur, języków, środowisk i epok. Z drugiej — powracający motyw monumentalnego kamienia. Kamień zostaje wydobyty z ziemi, przetransportowany, ustawiony, ułożony w krąg, komorę, grobowiec, świątynię lub inną konstrukcję, a następnie wpisany w określony porządek przestrzeni. To, co wcześniej było częścią naturalnego krajobrazu, zostaje przekształcone w znak. Ciężki, nieruchomy i pozornie wieczny materiał staje się nośnikiem pamięci.

          Być może właśnie ta cecha kamienia ma tutaj znaczenie podstawowe. Człowiek jest istotą przemijającą. Życie jednostki ma swój początek i koniec, pokolenia następują po sobie, a pamięć o konkretnych osobach z czasem zanika. Kamień natomiast wydaje się trwać poza ludzką skalą czasu. Może przetrwać życie człowieka, jego dzieci i wnuków. Może stać się materialnym punktem odniesienia dla kolejnych pokoleń. W tym sensie monumentalny kamień mógł być naturalnym kandydatem do symbolizowania tego, co trwałe, niezmienne i przekraczające jednostkowe życie.

          Nie można też pominąć samego doświadczenia śmierci. Dla społeczności pozbawionych współczesnej wiedzy naukowej granica między życiem a śmiercią musiała być jednym z najbardziej fundamentalnych doświadczeń ludzkiej egzystencji. Zmarły znikał z codziennego świata, ale pozostawał obecny w pamięci, w opowieściach i w rytuałach. Grób mógł więc stać się nie tylko miejscem pochówku, lecz także miejscem kontaktu z przodkami. Jeżeli do tego dodamy obserwację Słońca, Księżyca i gwiazd oraz powtarzalność cykli dnia, nocy i pór roku, łatwo zrozumieć, dlaczego monumentalna architektura mogła zostać powiązana zarówno ze światem zmarłych, jak i ze sferą nieba.

          Nie oznacza to jednak, że wszystkie megality miały takie samo znaczenie. Przeciwnie — byłoby błędem sprowadzać Stonehenge, dolmeny, menhiry, grobowce korytarzowe, świątynie Malty czy monumentalne konstrukcje Azji do jednego wspólnego systemu religijnego. Ich funkcje mogły być odmienne, podobnie jak znaczenia nadawane im przez poszczególne społeczności. Podobieństwo formy nie musi więc oznaczać identyczności idei.

          I właśnie tutaj pojawia się zasadnicze pytanie: czy podobieństwa te były rezultatem niezależnej ewolucji kulturowej? Czy różne społeczności, stojąc wobec podobnych problemów egzystencjalnych — śmierci, pamięci o przodkach, obserwacji nieba, potrzeby wyznaczania miejsc szczególnych i organizowania wspólnoty — mogły niezależnie dojść do podobnych rozwiązań? A może za częścią tych tradycji kryje się znacznie starsze źródło, którego ślady były wielokrotnie przejmowane, przekształcane i dostosowywane do lokalnych warunków przez kolejne społeczności?

          Ta druga możliwość jest kusząca, ponieważ podobieństwa pomiędzy odległymi kulturami potrafią być rzeczywiście uderzające. Jednak sama obecność podobnych monumentów nie jest jeszcze dowodem wspólnego pochodzenia. Aby mówić o rzeczywistym przekazie kulturowym, potrzebowalibyśmy dodatkowych śladów: zgodności chronologicznej, możliwych dróg kontaktu, podobieństw technologicznych, wspólnych elementów rytuału, symboliki lub innych niezależnych danych wskazujących na rzeczywiste powiązanie.

          Chronologia jest tutaj szczególnie ważna. Jeżeli podobne rozwiązania pojawiają się w różnych miejscach w odstępach liczonych w tysiącach lat, prosty model jednej ekspansji kulturowej staje się trudniejszy do utrzymania. Nie można automatycznie uznać, że każda późniejsza konstrukcja jest pozostałością tej samej, bardzo dawnej tradycji tylko dlatego, że wykorzystuje podobny materiał albo podobną formę architektoniczną. Chronologia nie rozstrzyga wprawdzie całego problemu, ale zmusza do ostrożności wobec hipotez zakładających jedno źródło wszystkich tradycji megalitycznych.

          Być może więc największa zagadka megalitów nie polega na tym, że ludzie w odległych częściach świata budowali z kamienia. Znacznie bardziej niezwykłe jest to, że w tak różnych kulturach kamień mógł otrzymać podobną symboliczną rolę: stać się punktem, w którym przecinają się różne porządki rzeczywistości — ziemia i niebo, życie i śmierć, teraźniejszość i pamięć przodków.

          Jeżeli tak było, niekoniecznie musimy wybierać między dwiema skrajnymi możliwościami: jedną pradawną kulturą, która przekazała światu wspólną tradycję, oraz całkowicie przypadkowym podobieństwem. Istnieje także trzecia możliwość — że pewne idee powstawały wielokrotnie, ponieważ wynikały z uniwersalnych cech ludzkiego doświadczenia. Człowiek wszędzie obserwował niebo, wszędzie doświadczał śmierci, wszędzie potrzebował miejsc pamięci i wszędzie dostrzegał kontrast między własną krótką egzystencją a trwałością krajobrazu. Ogromny kamień był więc dostępny jako niezwykle sugestywny symbol jeszcze zanim ktokolwiek musiał zapożyczyć go od innej kultury.

          W takim ujęciu megality stają się czymś więcej niż zagadką archeologiczną. Są świadectwem powracającego ludzkiego pytania o własne miejsce w świecie. Kamień pozostaje na swoim miejscu przez stulecia i tysiąclecia, podczas gdy ludzie, którzy go ustawili, odchodzą. Monument trwa, gdy pamięć o jego twórcach zaczyna zanikać. Być może właśnie dlatego w tak wielu kulturach ogromny kamień stał się naturalnym medium pamięci — materialnym znakiem tego, co człowiek chciał ocalić przed przemijaniem.

Lewitacje na przykładzie św. Józefa z Kupertynu

          Lewitacja to unoszenie się obiektu w powietrzu bez kontaktu z podłożem, dzięki siłom, które równoważą grawitację.  Ona jest możliwa, ale zależy od tego, co dokładnie rozumiemy przez „lewitację”. Przedmiot może unosić się nad powierzchnią bez mechanicznego podparcia, jeśli jakaś siła równoważy jego ciężar. Najbardziej znane przykłady:

Lewitacja magnetyczna — magnes lub materiał magnetyczny może być unoszony dzięki polu magnetycznemu. Wykorzystuje się ją m.in. w technologii pociągów «maglev».

Lewitacja nadprzewodnikowa — nadprzewodnik schłodzony do odpowiednio niskiej temperatury może być „uwięziony” w polu magnetycznym. To słynny efekt, w którym obiekt wygląda, jakby wisiał w powietrzu.

Lewitacja akustyczna — odpowiednio ukształtowane fale dźwiękowe mogą utrzymywać w powietrzu niewielkie obiekty, np. krople cieczy.

Lewitacja optyczna — bardzo małe cząstki mogą być utrzymywane za pomocą odpowiednio skupionej wiązki światła.

Lewitacja aerodynamiczna — strumień powietrza może utrzymywać przedmiot, np. piłeczkę pingpongową.

          A co z lewitacją „bez żadnej siły”? Tu sytuacja wygląda zupełnie inaczej. Jeżeli przez lewitację rozumiemy unoszenie ogromnego obiektu bez podpory, bez pola magnetycznego, bez przepływu powietrza, bez napędu i bez wymiany energii z otoczeniem, to nie znamy takiego mechanizmu w ramach współczesnej fizyki. Kamień nie może po prostu „wyłączyć” grawitacji. Co ważne, grawitacja nie jest czymś, co można po prostu zablokować ekranem. Nie istnieje znany materiał będący odpowiednikiem „antygrawitacyjnej tarczy”.

          Odnośnie starożytnych  budowli? Czasami sugeruje się, że starożytni mogli wykorzystywać lewitację do transportowania ogromnych bloków kamiennych. Problem polega na tym, że nie mamy wiarygodnych dowodów archeologicznych potwierdzających stosowanie przez starożytne społeczności technologii pozwalającej na taką lewitację. To jednak nie oznacza, że musimy odwoływać się do lewitacji, żeby wyjaśnić transport ogromnych bloków. Ludzie dysponowali metodami wykorzystującymi m.in. dźwignie, sanie, rolki, liny, rampy, przeciwwagi, nasypy oraz odpowiednio przygotowane podłoże. Przy odpowiedniej organizacji pracy nawet bardzo ciężki obiekt można przemieszczać siłą ludzkich mięśni.

          I tutaj jest chyba ciekawsze pytanie: Czy możemy być pewni, że znamy wszystkie techniki stosowane przez starożytnych, skoro większość ich narzędzi i konstrukcji pomocniczych mogła nie przetrwać? To jest znacznie bardziej obiecujący kierunek niż stwierdzenie, że „starożytni używali lewitacji”.

          Co na ten tema mówi AI, zapytana o istnienie tego fenomenu w przypadku Józefa z Kupertyna włoskiego franciszkanina konwentualnego, świętego Kościoła katolickiego, mistyka ur. 17.07.1603 – zm. 19.09.1663 odpowiada.Tak — istnieje dość mocne historyczne potwierdzenie, że św. Józef z Kupertynu był wielokrotnie obserwowany w stanach opisywanych przez świadków jako lewitacja lub „lot”. Trzeba jednak bardzo wyraźnie rozdzielić dwie kwestie: Czy istnieją historyczne świadectwa, że ludzie widzieli jego unoszenie się? — Tak. Czy mamy naukowe potwierdzenie, że rzeczywiście łamał prawo grawitacji? — Nie.

           Posiadane świadectwa nie pochodzą wyłącznie z późniejszych legend. W procesach beatyfikacyjnych i kanonizacyjnych z XVII w. zebrano zeznania naocznych świadków, a współczesne badanie tych materiałów przeanalizowało 73 bezpośrednie zeznania dotyczące epizodów powietrznych. Opisy obejmują zarówno krótkie unoszenie się, jak i przemieszczanie się w powietrzu. Interesujące jest, że jego „loty” miały być powtarzalne, zwykle związane z ekstazą religijną. Świadkowie opisywali m.in. nagły okrzyk, po którym Józef miał gwałtownie unosić się lub przemieszczać. Podobnych relacji było wiele.

          Nie można powiedzieć, że Kościół naukowo udowodnił jego lewitację. Materiał dowodowy ma charakter historycznych zeznań, a nie kontrolowanych obserwacji eksperymentalnych. Krytycy wskazują m.in. na możliwość błędnej interpretacji skoków, chwytania się przedmiotów, późniejszego upiększania relacji i zawodności ludzkiej pamięci.

          Historyk Carlos Eire zwraca uwagę, że liczba i różnorodność świadków sprawiają, iż nie jest łatwo sprowadzić wszystkie relacje do zwykłego kłamstwa czy zbiorowej histerii. Jednocześnie historyk nie może na ich podstawie rozstrzygnąć, czy człowiek faktycznie „latał”.

          Kościół zebrał historyczne zeznania naocznych świadków, według których Józef z Kupertynu wielokrotnie unosił się w powietrzu. Nie ma natomiast naukowego dowodu, że była to rzeczywista lewitacja nadprzyrodzona. Istnieje niezwykle dużo świadectw lewitacji, ale ich jakość jest nierówna, w tym 73 zeznań dotyczących „powietrznych” epizodów Józefa. Najsłynniejszy przypadek — przed papieżem Urbanem VIII. Według tradycji procesowej Józef został przyprowadzony wraz z innymi franciszkanami na audiencję u papieża Urbana VIII. Podczas oddawania czci papieżowi miał nagle wejść w ekstazę i unieść się nad ziemię, pozostając przez pewien czas w powietrzu. Co istotne, relacja mówi, że sam Urban VIII miał to widzieć i później wyrazić gotowość do zeznawania w przyszłym procesie kanonizacyjnym o tym wydarzeniu.  To jest potencjalnie najmocniejsze świadectwo, bo nie chodzi o anonimową opowieść przekazywaną przez pokolenia, lecz o przypisywane papieżowi osobiste świadectwo.

          W jednym z zeznań dotyczących pobytu Józefa w Asyżu opisano bardzo niezwykłe zdarzenie. Hiszpański ambasador przy Stolicy Apostolskiej miał odwiedzić Józefa, a następnie jego żona chciała również go zobaczyć. Józef miał wejść do kościoła i — według świadków — przemieścić się w powietrzu na znaczną odległość, w kierunku figury Niepokalanego Poczęcia, a następnie wrócić. Według relacji obserwowali to ambasador, jego żona oraz osoby z ich otoczenia.  To ciekawy przypadek, ponieważ liczba potencjalnych obserwatorów była większa niż jedna czy dwie osoby.

          Świadectwa mówią, że Józef miał regularnie wpadać w ekstazę podczas modlitwy, Mszy lub śpiewu liturgicznego, a następnie unosić się nad ziemię.          Według Catholic Encyclopedia takie sytuacje zdarzały się tak często i powodowały takie zamieszanie we wspólnocie, że przez długi okres ograniczano mu udział w publicznych nabożeństwach i nakazywano pozostawanie w odosobnieniu. Co ciekawe, współczesna analiza 73 zeznań potwierdza, że powtarzającym się elementem opisów była nagła wokalizacja/okrzyk przed rozpoczęciem „lotu”. W 26 z 30 szczegółowo analizowanych relacji dotyczących ruchu powietrznego świadkowie wspomnieli o takim okrzyku.

          Jeden ze świadków, o. Giovanni Maria da Ancona, opisywał sytuację, w której Józef trzymał owcę, po czym miał wydać okrzyk i gwałtownie przemieścić się skokiem w inne miejsce ogrodu, gdzie pozostał nieruchomy w stanie ekstazy. To akurat jest bardzo interesujące, ponieważ współczesne badanie zwraca uwagę na możliwość, że część opisywanych „lewitacji” mogła być bardzo dynamicznymi skokami, a nie zawisaniem w powietrzu.

          Jeszcze bardziej interesujące jest zeznanie o. Giuseppe Marii da Fossombrone.

Według jego relacji Józef siedział na ławce w bibliotece. Nagle miał „wystartować”, uklęknąć na podłodze z rozłożonymi rękami i wejść w ekstazę. Świadek twierdził, że dotykał różnych części jego ciała, w tym oka, a Józef pozostawał nieruchomy i nie reagował. To oczywiście nie dowodzi lewitacji, ale pokazuje, że niektóre zeznania próbowały opisywać także stan fizjologiczny Józefa, a nie tylko samo „widzenie cudu”.

          Współczesne badanie tych materiałów z 2026 r. nie doszło do prostego wniosku „to wszystko zmyślono”. Autorzy stwierdzają, że relacje są zaskakująco spójne pod pewnymi względami: powtarzają się okrzyk, nagły ruch, określone pozycje ciała i ekstaza. Jednocześnie analizują możliwość naturalistycznego wyjaśnienia, w tym bardzo dynamicznych skoków.  I jest jeszcze jeden ważny fakt: Józef był za życia podejrzewany właśnie z powodu tych fenomenów. W 1638 r. zainteresowała się nim Inkwizycja, a przełożeni zakonni ograniczali jego publiczne występowanie, ponieważ jego ekstazy i „loty” powodowały zamieszanie.

          Czy Józef rzeczywiście łamał prawa fizyki tego historia nie może udowodnić, również brak podstaw, by to stwierdzić. Historyk Carlos Eire uważa, że liczba, różnorodność i status świadków utrudniają wyjaśnienie całości jako kłamstwa lub zbiorowej histerii, ale jednocześnie podkreśla, że historyk nie może na tej podstawie rozstrzygnąć, czy człowiek rzeczywiście latał.

          W mojej bibliotece znajduję się bogata literatura opisująca zdolność lewitacji. Czy nauka potrafi potwierdzić i wytłumaczyć te doniesienia? Fizycznie można sprawić, żeby człowiek unosił się nad podłożem. Jest to dobrze potwierdzone eksperymentalnie. Natomiast nie ma obecnie wiarygodnie potwierdzonego przypadku człowieka, który samą mocą swojego ciała lub umysłu unosiłby się bez fizycznego mechanizmu, tzn. bez urządzenia, pola, podparcia, przepływu powietrza itp. Co musiałoby się wydarzyć, żeby nauka uznała taką zdolność? To byłby bardzo mocny eksperyment. Osobę należałoby umieścić w kontrolowanym laboratorium, zarejestrować ją wieloma kamerami i czujnikami, wykluczyć: niewidoczne podparcie, przewody lub magnesy, przepływ powietrza, ukryte urządzenia, sztuczki optyczne, ruch platformy/podłoża, manipulację nagraniem. Następnie eksperyment musiałby być powtarzalny i możliwy do niezależnego odtworzenia przez innych badaczy. Jeżeli ktoś rzeczywiście potrafiłby wtedy unosić swoje ciało bez żadnego znanego mechanizmu, byłoby to fenomenalne odkrycie fizyczne, ponieważ wymagałoby wyjaśnienia, skąd bierze się siła równoważąca ciężar ciała.

          W przypadku św. Józefem z Kupertynu znajduje się granica między dowodem historycznym a dowodem naukowym. Możemy mieć bardzo stare, liczne i wiarygodnie wyglądające zeznania typu: „Widziałem, jak człowiek uniósł się nad ziemię”. To jest dowód na to, że świadek złożył takie zeznanie i być może mocny materiał historyczny dotyczący tego, co ludzie obserwowali. Nie jest to jednak jeszcze kontrolowany eksperyment pokazujący, że człowiek posiada biologiczną zdolność do pokonywania grawitacji.

          Obecnie nauka potwierdza możliwość lewitowania człowieka za pomocą znanych sił fizycznych, ale nie potwierdziła spontanicznej, biologicznej ani paranormalnej lewitacji człowieka.

          Oprócz św. Józefa z Kupertynu w literaturze chrześcijańskiej opisane są przypadki lewitacji takich świętych:

Św. Teresę z Ávili (1515–1582) – sama opisywała, że podczas ekstazy jej ciało bywało unoszone. Zjawisko było dla niej kłopotliwe i próbowała je ukrywać przed innymi.

Św. Franciszka z Asyżu (1181/82–1226) – w późniejszych źródłach hagiograficznych pojawiają się opisy jego unoszenia się podczas modlitwy, choć świadectwa są mniej jednoznaczne.

Św. Filip Neri (1515–1595) – przypisywano mu podobne doświadczenia ekstatyczne, choć relacje dotyczące faktycznego oderwania ciała od ziemi są mniej liczne.

Św. Małgorzata z Kortony (1247–1297) – w średniowiecznych przekazach pojawiają się opisy niezwykłych stanów ekstatycznych, czasem interpretowanych jako unoszenie.

Św. Maria od Jezusa z Ágredy (1602–1665) – przypisywano jej m.in. nadzwyczajne doświadczenia mistyczne, w tym fenomeny związane z przemieszczaniem się i ekstazą.

i inni.

          Najlepiej udokumentowany w sensie historycznych świadectw jest przypadek Józefa z Kupertynu, który miał być obserwowany przez wiele osób, w tym duchownych. Nie oznacza to jednak, że współczesna nauka potwierdziła fizyczną lewitację — są to przede wszystkim relacje religijne i historyczne, których interpretacja pozostaje kwestią wiary oraz oceny źródeł.

Świat może wydawać się „bajkowy”

          Po wieloletnich studiach, lekturze bogatej literatury oraz konfrontowaniu ze sobą różnych poglądów, interpretacji i ocen wyłania się pewien ogólny obraz religii i wiary. Kiedy zestawi się ze sobą treści zawarte w źródłach, tradycjach, przekazach historycznych oraz późniejszych interpretacjach, trudno oprzeć się wrażeniu, że obraz ten wymaga krytycznego spojrzenia.

          Wszystkie religie, choć w różny sposób i w różnym stopniu, wydają się nosić ślady ludzkiego przekształcania tego, co pierwotnie mogło być postrzegane jako prawda. To, co być może zaczynało się od poszukiwania sensu, próby zrozumienia rzeczywistości czy odpowiedzi na najważniejsze pytania człowieka, z czasem zostało ujęte w systemy doktryn, nakazów, zakazów i przekonań. W procesie tym nie sposób pominąć wpływu ludzi, ich ambicji, interesów, lęków, potrzeb oraz dążenia do sprawowania przewodnictwa nad innymi.

          Ograniczając się jedynie do religii chrześcijańskiej, z przykrością stwierdzam, że rzeczywistość historyczna była najprawdopodobniej znacznie bardziej złożona niż obraz przedstawiany w późniejszych przekazach religijnych. To, co dziś znamy jako ukształtowany system chrześcijańskiej wiary, nie powstało w jednej chwili ani nie było prostym i niezmiennym przekazem od samego początku. Było rezultatem długiego procesu, w którym splatały się ze sobą wiara, pamięć, interpretacja, polityka, kultura oraz ludzkie potrzeby.

          Najbliższe prawdy wydaje mi się więc stwierdzenie, że wszystko, co dotyczy tej religii, jest w pewnym sensie obrazem namalowanym przez ludzi – obrazem tworzonym, poprawianym i dostosowywanym do potrzeb kolejnych pokoleń oraz do warunków, w których rozwijały się wspólnoty religijne. Wraz z upływem czasu poszczególne wydarzenia otrzymywały nowe znaczenia, przekazy były interpretowane na nowo, a pewne treści utrwalano, inne zaś pomijano lub odsuwano na dalszy plan.

          Nie oznacza to jednak, że za tym wszystkim nie mogło kryć się autentyczne doświadczenie duchowe czy szczere poszukiwanie prawdy. Wręcz przeciwnie – być może właśnie dlatego rozdzielenie pierwotnego doświadczenia człowieka od późniejszych konstrukcji religijnych jest tak trudne, ale jednocześnie tak potrzebne. Człowiek może bowiem przeżywać coś autentycznego, a następnie próbować opisać to za pomocą języka, pojęć i symboli dostępnych w jego epoce. Z czasem opis może zacząć żyć własnym życiem i zostać uznany za samą rzeczywistość.

          Być może największym problemem nie jest więc sama wiara, lecz przekonanie, że człowiek posiada wyłączność na prawdę i może ją zamknąć w określonych dogmatach, księgach czy instytucjach. Historia pokazuje bowiem, że wszędzie tam, gdzie pojawia się człowiek, pojawia się również interpretacja, a wraz z nią możliwość zniekształcenia tego, co pierwotnie miało być poszukiwaniem prawdy.

          Dlatego po latach studiów coraz trudniej przyjmować religijne przekazy wyłącznie na zasadzie wiary i autorytetu. Potrzebne stają się pytania, porównywanie źródeł, krytyczne myślenie i gotowość do zakwestionowania również tego, co przez wieki uznawano za niepodważalne. Być może dopiero wtedy można rozpocząć rzeczywiste poszukiwanie prawdy – prawdy wolnej od ludzkich ambicji, interesów i potrzeby podporządkowania sobie innych.

          Odpowiedzi na wiele z tych pytań warto jednak szukać nie tylko w księgach i historycznych przekazach, lecz również w samej rzeczywistości. To ona jest sceną, na której możemy obserwować niezwykłe rozwiązania, jakie powstały bez udziału ludzkiego projektanta. Przyroda nieustannie dostarcza przykładów struktur i mechanizmów, których poznanie inspiruje człowieka do tworzenia nowych technologii.

          Uczeni i inżynierowie wielokrotnie czerpali z rozwiązań występujących w świecie przyrody. Analizowali kształty, powierzchnie, sposoby poruszania się organizmów, konstrukcję tkanek, przepływ płynów czy sposoby gospodarowania energią. W wielu przypadkach okazuje się, że rozwiązania obecne w przyrodzie są niezwykle oszczędne, funkcjonalne i dostosowane do warunków, w których muszą działać. Biomimetyka – naśladowanie rozwiązań występujących w naturze – jest jednym z przykładów tego, jak poznawanie rzeczywistości może prowadzić człowieka do rozwiązań, których wcześniej sam nie potrafił wymyślić.

          Wystarczy przyjrzeć się bliżej budowie skrzydeł ptaków, płetw ryb, konstrukcji pajęczej sieci, sposobowi poruszania się owadów, strukturze kości czy właściwościom powierzchni liści. W świecie przyrody można znaleźć rozwiązania, które z punktu widzenia człowieka wydają się niemal niewiarygodnie precyzyjne. Nie oznacza to jeszcze, że nauka potwierdza określoną religijną interpretację tych zjawisk. Jest to jednak powód do zadziwienia i do stawiania pytań o naturę samej rzeczywistości.

          Im więcej poznajemy, tym bardziej okazuje się, że świat nie jest prostym zbiorem przedmiotów, lecz niezwykle złożonym systemem zależności. Prawa fizyki, chemii i biologii pozwalają opisywać procesy zachodzące w skali od najmniejszych cząstek po ogromne struktury kosmiczne. Z kolei rozwój nauki nieustannie pokazuje, jak niewielka jest część rzeczywistości, którą rzeczywiście rozumiemy.

          Można więc patrzeć na świat na dwa sposoby. Można próbować podporządkować go wcześniej przyjętej doktrynie i szukać w nim potwierdzenia własnych przekonań. Można też rozpocząć drogę w przeciwnym kierunku: najpierw obserwować, badać i poznawać, a dopiero później formułować wnioski. Ta druga droga wymaga większej pokory, ponieważ pozostawia miejsce na niewiedzę, zmianę poglądów i odkrycie, że rzeczywistość może być zupełnie inna, niż wcześniej sądziliśmy.

          W tym sensie świat może rzeczywiście wydawać się „bajkowy” – nie dlatego, że jest nierzeczywisty, lecz właśnie dlatego, że jego rzeczywista złożoność, różnorodność i piękno przekraczają często ludzką wyobraźnię. Najbardziej niezwykłe historie nie muszą być zapisane w dawnych księgach. Można je odnaleźć w budowie komórki, w narodzinach gwiazdy, w ewolucji życia, w strukturze materii czy w ogromie kosmosu.

          Być może więc prawdziwe poszukiwanie Stwórcy nie powinno zaczynać się od przekonania, że znamy już Jego wolę, zamiary i oczekiwania. Powinno raczej prowadzić przez uważne poznawanie świata takim, jaki jest naprawdę. Jeśli bowiem u podstaw istnienia świata kryje się jakiś głębszy zamysł, to jego śladów należałoby szukać przede wszystkim w samym dziele stworzenia – w jego prawach, harmonii, złożoności i niezwykłości – a nie jedynie w ludzkich opowieściach, interpretacjach i wyobrażeniach na jego temat.

          W takim ujęciu nauka i duchowe poszukiwanie prawdy nie muszą być swoimi przeciwieństwami. Nauka pozwala pytać „jak?”, badać zależności, sprawdzać hipotezy i oddzielać wiedzę od przypuszczeń. Filozofia może pytać „dlaczego?”, a refleksja duchowa może stawiać pytania o sens, istnienie i miejsce człowieka w świecie. Problem pojawia się dopiero wtedy, gdy którąkolwiek z tych dróg próbuje się zamknąć w dogmacie i uznać, że wszystkie odpowiedzi zostały już raz na zawsze udzielone.

          Być może zatem największą wartością nie jest posiadanie gotowej odpowiedzi, lecz zachowanie odwagi, aby nieustannie zadawać pytania. Prawda, jeśli rzeczywiście istnieje, nie powinna bać się pytań, badań ani krytycznego myślenia. Nie potrzebuje również przymusu, autorytetu ani strachu, aby ją podtrzymywać.

          Dlatego ostatecznie warto pozostawić sobie otwartą drogę: między wiarą a niewiarą, między tym, co już poznaliśmy, a tym, czego jeszcze nie rozumiemy. Człowiek nie musi wybierać pomiędzy bezkrytycznym przyjęciem religijnego przekazu a całkowitym odrzuceniem wszystkiego, co duchowe. Może przyjąć postawę poszukującego – obserwować, badać, porównywać, wątpić i zachwycać się tym, co odkrywa.

          Być może właśnie w takim podejściu kryje się najuczciwsza forma poszukiwania prawdy: nie w przekonaniu, że już ją posiadamy, lecz w gotowości, by pozwolić rzeczywistości nieustannie nas zaskakiwać.

 

Ewangelia Tomasza

          Ewangelia Tomasza to jeden z najważniejszych tekstów związanych z wczesnym chrześcijaństwem, choć nie należy do kanonu Nowego Testamentu. Jest zatem tekstem apokryficznym, czyli niekanonicznym – nie został włączony do Nowego Testamentu.

          Na pytanie, czy Ewangelia Tomasza jest dziełem gnostyckim, nie można udzielić jednoznacznej odpowiedzi. Tekst zawiera elementy kojarzone z gnostycyzmem, zwłaszcza nacisk na poznanie (gnosis), jednak nie przedstawia wprost całego zespołu poglądów charakterystycznych dla późniejszych systemów gnostyckich. Dlatego współcześni badacze często unikają prostego określania jej mianem „ewangelii gnostyckiej”.

          Ewangelia Tomasza jest bardzo ważnym źródłem do badań nad wczesnym chrześcijaństwem i różnorodnością poglądów chrześcijańskich w pierwszych wiekach. Dla osób poszukujących historycznych informacji o Jezusie stanowi interesujący materiał porównawczy z innymi tekstami wczesnochrześcijańskimi. Nie oznacza to jednak, że zawarte w niej wypowiedzi można automatycznie uznać za autentyczne słowa historycznego Jezusa.

          Pełny tekst Ewangelii Tomasza odnaleziono w 1945 roku w Nag Hammadi w Egipcie, w zbiorze koptyjskich rękopisów. Sam utwór powstał wcześniej. Jego datowanie pozostaje przedmiotem dyskusji – część badaczy umieszcza jego ostateczną redakcję w II wieku, inni dopuszczają możliwość, że niektóre zawarte w nim tradycje lub powiedzenia sięgają I wieku. Tekst zachował się w języku koptyjskim, ale wcześniej znane były również fragmenty greckie, odnalezione w Oxyrhynchus, w starożytnym mieście w środkowym Egipcie położone około 160 km na południowy zahód Kairu.

          Autorstwo przypisuje się Apostołowi Tomaszowi, jednak nie ma pewności, czy rzeczywiście był on autorem tekstu. Imię Tomasza należy przede wszystkim do tradycji związanej z przypisywaniem mu tego dzieła.

          Ewangelia Tomasza jest zbiorem 114 wypowiedzi (logiów) przypisywanych Jezusowi. Nie jest typową opowieścią o jego życiu – prawie nie ma w niej narracji, opisów cudów, ukrzyżowania czy zmartwychwstania. W przeciwieństwie do czterech Ewangelii kanonicznych – Mateusza, Marka, Łukasza i Jana – tekst skupia się przede wszystkim na słowach Jezusa, jego naukach i przypowieściach.

Centralnym motywem jest poznanie – odkrycie prawdy o sobie i o rzeczywistości. Jezus często przedstawiany jest jako nauczyciel przekazujący tajemnicze, symboliczne lub paradoksalne wypowiedzi. Już początek tekstu sugeruje, że właściwe zrozumienie słów Jezusa prowadzi do szczególnego rodzaju poznania i przezwyciężenia śmierci.

          Odkrycie Ewangelii Tomasza stało się ważne również dla badań nad hipotetycznym  «źródłem Q», które według jednej z najważniejszych teorii dotyczących powstania Ewangelii Mateusza i Łukasza miało być zbiorem wypowiedzi Jezusa wykorzystywanym przez obu ewangelistów.

          Nie można jednak powiedzieć, że odkrycie Ewangelii Tomasza „udowodniło” istnienie źródła «Q». Pokazało natomiast, że wczesnochrześcijańska literatura rzeczywiście mogła przyjmować formę zbiorów wypowiedzi Jezusa bez rozbudowanej narracji o jego życiu. W związku z tym część badaczy rozważa możliwość, że Ewangelia Tomasza i hipotetyczne źródło «Q» mogą być świadectwami podobnych tradycji lub że Ewangelia Tomasza mogła korzystać z tradycji związanych z «Q». Nie ma jednak w tej kwestii zgody naukowej.

          W filmie "Stygmaty" Ewangelia Tomasza została przedstawiona w sposób charakterystyczny dla spiskowej interpretacji historii Kościoła. W filmie sugeruje się, że Kościół katolicki miał ukrywać treść Ewangelii Tomasza, ponieważ miała ona podważać podstawy oficjalnej wiary. W kilku scenach filmu cytowane są słowa przypisywane Ewangelii Tomasza: „Jezus rzekł: Królestwo Boże jest w was i wokół was. Nie w domach z drewna i kamienia. Rozłup kawałek drewna, a będę tam, podnieś głaz, a znajdziesz mnie”. W rzeczywistości jest to filmowa kompilacja i parafraza fragmentów logionów 3 i 77. Ewangelia Tomasza nie zawiera dokładnie zdania: „Nie w domach z drewna i kamienia”. Film nadaje więc tekstowi znaczenie odpowiadające jego fabule. Ważne jest również, że Ewangelia Tomasza nie jest po prostu „ukrywanym przez Kościół” tekstem. Jej koptyjski rękopis został odnaleziony w XX wieku, ale fragmenty greckiego tekstu były znane uczonym już wcześniej. Sam fakt, że dzieło nie znalazło się w kanonie Nowego Testamentu, nie oznacza, że jego treść była całkowicie nieznana starożytnym chrześcijanom.

Najważniejsze cytaty (logia)

Logion 1   „Kto odnajdzie znaczenie tych słów, nie zakosztuje śmierci”.

Logion 2 „Niech ten, który szuka, nie ustaje w poszukiwaniu, aż znajdzie. I gdy znajdzie, zadrży, a jeśli zadrży, będzie się dziwił i będzie panował nad Pełnią”.

Logion 3  „Królestwo jest wewnątrz was i wokół was. Kiedy poznacie samych siebie, zrozumiecie, że jesteście dziećmi Ojca żywego. Jeśli nie znacie samych siebie, żyjecie w ubóstwie”. Logion ten należy do najbardziej charakterystycznych fragmentów Ewangelii Tomasza. Łączy motyw Królestwa z poznaniem samego siebie. Warto jednak zaznaczyć, że poszczególne polskie przekłady mogą różnić się między sobą.

Logion 7  „Szczęśliwy lew, którego zje człowiek. I lew stanie się człowiekiem. Przeklęty człowiek, którego zje lew. I człowiek stanie się lwem”. Jest to jeden z najbardziej zagadkowych logiów. Można go interpretować symbolicznie, ale tekst nie podaje jednoznacznego wyjaśnienia jego znaczenia.

Logion 13  Rzekł Jezus uczniom swoim: „Porównajcie i powiedzcie mi, kogo przypominam?”. Powiedział Mu Szymon Piotr: „Jesteś podobny do sprawiedliwego anioła”. Powiedział Mu Mateusz:„Jesteś podobny do człowieka, który miłuje wiedzę i jest rozumny”. Powiedział Mu Tomasz: „Nauczycielu, moje usta nie są w stanie powiedzieć, do kogo jesteś podobny”.

Rzekł Jezus: „Ja nie jestem twoim nauczycielem, ponieważ wypiłeś i napoiłeś się ze źródła kipiącego, które ja odmierzyłem”. I wziął go na bok i powiedział mu trzy słowa. Gdy zaś Tomasz przyszedł do swoich przyjaciół, zapytali go: „Co Jezus ci powiedział?”

Rzekł im Tomasz:„Jeśli wam powiem jedno ze słów, które mi powiedział, podniesiecie kamienie, aby rzucić we mnie, a ogień wyjdzie z kamieni, aby was spalić”. Logion ten jest szczególnie interesujący, ponieważ Tomasz otrzymuje od Jezusa tajemnicze „trzy słowa”, których nie przekazuje pozostałym uczniom. Fragment ten wzmacnia obraz Tomasza jako ucznia posiadającego szczególne poznanie.

Logion 18  „Szczęśliwi jesteście, gdy poznacie początek. Wtedy poznacie koniec i nie zakosztujecie śmierci”.

Logion 22  „Kiedy uczynicie dwoje jednym (...) wtedy wejdziecie do Królestwa”.

Motyw „uczynienia dwojga jednym” jest jednym z charakterystycznych elementów symboliki Ewangelii Tomasza. Może odnosić się do przezwyciężenia przeciwieństw i osiągnięcia stanu jedności.

Logion 24  „Jest światłość wewnątrz człowieka światłości i ona oświetla cały świat”.

Logion 57  „Kto poznał świat, znalazł trupa, a kto znalazł trupa, świat nie jest go wart”.

Logion 70  „Jeśli wydobędziecie z siebie to, co jest w was, to, co macie w sobie, zbawi was. Jeśli nie wydobędziecie tego z siebie, to, czego nie macie w sobie, was zniszczy”.

Logion 77  „Ja jestem światłością, która jest nad wszystkimi. Ja jestem wszystkim. Ze mnie wszystko wyszło i do mnie wszystko powróci”.

Logion 77 jest szczególnie ważny dla interpretacji Ewangelii Tomasza. Jezus zostaje w nim przedstawiony w języku bardzo szerokim i kosmicznym – jako światłość oraz źródło wszystkiego.

Logion 97  Jezus powiedział: „Królestwo [Ojca] jest jak kobieta, która niosła [dzban] pełen mąki. Idąc [po] dalekiej drodze, rączka dzbana złamała się i mąka wysypywała się za nią na drogę. Nie wiedziała o tym. Kiedy dotarła do domu, postawiła dzban i stwierdziła, że jest pusty”. Przypowieść ta jest interesująca między innymi dlatego, że jej sens nie jest oczywisty. Królestwo Boże zostaje porównane do sytuacji, w której coś istotnego zostaje utracone, a bohaterka opowieści przez długi czas nie jest tego świadoma.

Logion 109  Jezus powiedział: „Królestwo [Ojca] jest jak człowiek, który miał skarb ukryty na swoim polu, ale o nim nie wiedział. A gdy umarł, zostawił go swojemu synowi. Syn również o nim nie wiedział. Przejął pole i je sprzedał. Kupujący zaczął orać, [odkrył] skarb i zaczął pożyczać pieniądze na procent każdemu, komu chciał”.

Logion ten można odczytywać jako obraz ukrytej rzeczywistości, której człowiek nie dostrzega, mimo że znajduje się ona bardzo blisko niego. Motyw ukrytego skarbu dobrze współgra z głównym tematem Ewangelii Tomasza – poznaniem tego, co już istnieje, ale pozostaje niewidoczne.

Logion 113  Uczniowie powiedzieli Mu: „Kiedy przyjdzie królestwo?”

Jezus powiedział:  „Nie przyjdzie przez oczekiwanie. Nie powiedzą: «Oto tutaj!» ani «Oto tam!». Lecz królestwo Ojca jest rozprzestrzenione po całej ziemi, a ludzie go nie widzą”.  To jedno z najbardziej znanych zdań Ewangelii Tomasza.

Sens logionu można odczytać jako wskazanie, że Królestwo Boże nie jest przede wszystkim wydarzeniem zewnętrznym, które dopiero nastąpi, lecz rzeczywistością już obecną – choć pozostającą niewidoczną dla człowieka, który nie potrafi jej dostrzec. W tym sensie Ewangelia Tomasza przedstawia Królestwo nie tylko jako przyszłe wydarzenie, ale również jako rzeczywistość, którą można odkryć poprzez właściwe poznanie. Jest to jedna z najważniejszych cech odróżniających ten tekst od wielu innych wczesnochrześcijańskich sposobów przedstawiania nauczania Jezusa.