Przestrzeń jest tłem do obrazowania

          Światem rządzi ruch. Z pozornej nicości rodzi się energia, pulsująca w kwantowej rzeczywistości. Materia jest jedynie cieniem tego procesu — chwilowym zagęszczeniem pól, które pozwala oddziaływaniom przybrać dostrzegalną formę. Wszystko istnieje dzięki nieustannej grze energii, przestrzeni i czasu.

          Dobrym przykładem jest przepływ prądu elektrycznego. Energia nie jest przenoszona przez elektrony niczym woda płynąca rurą. Przenosi ją pole elektromagnetyczne otaczające przewodnik. Sam drut wyznacza jedynie drogę, wzdłuż której pole oddziałuje na elektrony. Te poruszają się bardzo powoli, wykonując jedynie niewielki ruch uporządkowany, podczas gdy zaburzenie pola elektromagnetycznego rozchodzi się wzdłuż przewodnika z prędkością bliską prędkości światła. To właśnie pole niesie energię, a elektrony jedynie uczestniczą w jej przekazywaniu.

          Praźródłem Wszechświata nie jest materia, lecz Moc ukryta w tchnieniu Boga. To ona objawia się poprzez swoje działanie i nieustannie podtrzymuje istnienie. Materia nie stanowi więc początku, lecz jest jedną z form, w których ta Moc staje się dostrzegalna.

          Również pojęcie przestrzeni jest jedynie sposobem obrazowania rzeczywistości. Mówimy o przestrzeni, aby opisać wzajemne relacje i ruch, lecz sama w sobie nie jest ona pustym pojemnikiem na materię. Jest raczej sceną, na której ujawniają się oddziaływania, tłem umożliwiającym opis zmian. Bez ruchu i wzajemnych relacji pojęcie przestrzeni traciłoby swoje znaczenie. Przestrzeń nie jest więc celem ani przyczyną istnienia, lecz językiem, za pomocą którego opisujemy to, co się wydarza.

          Kolejny raz przywołam słowa Pisma Świętego: „Jestem, który Jestem” (Wj 3,14). To nie tylko imię Boga, lecz objawienie Jego natury — istnienia, które nie potrzebuje zewnętrznej przyczyny. Bóg objawia się przez swoje działanie, a stworzenie jest nieustannym przejawem tej aktywności.

          Jeżeli istnienie wypływa z Boskiego działania, wówczas liczba światów nie musi być ograniczona. Pismo Święte mówi przede wszystkim o dwóch rzeczywistościach: świecie stworzonym, którego doświadczamy zmysłami, oraz Królestwie Bożym, które przekracza czas i przestrzeń. Nie są to jednak dwa całkowicie odrębne miejsca, lecz dwa stany istnienia przenikające się nawzajem. Obie rzeczywistości są dwoma sposobami uczestniczenia w istnieniu.

          Pierwszy stan jest rzeczywistością, którą poznajemy przez świadomość własnego istnienia i doświadczenie świata. Drugi jest stanem pełnego zjednoczenia z Bogiem — rzeczywistością niebiańską, w której świadomość osiąga swoją pełnię. Te dwa stany nie wykluczają się, lecz wzajemnie przenikają. Katechizm Kościoła Katolickiego przypomina, że Bóg jest obecny we wszystkim, co stworzył, a człowiek został powołany do życia w jedności z Nim. Dlatego można powiedzieć, że żyjemy w Bogu, a Bóg mieszka w nas (por. Dz 17,28; J 14,23). Nie oznacza to utożsamienia człowieka z Bogiem, lecz uczestnictwo stworzenia w Jego życiu. Obie rzeczywistości są dwoma sposobami uczestniczenia w istnieniu. Rzeczywistość materialna staje się wówczas drogą prowadzącą ku rzeczywistości duchowej, a obie odsłaniają różne aspekty tej samej Prawdy o istnieniu. W klasycznej teologii Bóg i stworzenie pozostają odrębne, choć głęboko ze sobą związane.

 

 

          W następnych wpisach rozpocznę opis historycznego tła dla chrześcijaństwa. Przedstawię najważniejsze narody Bliskiego Wschodu i najważniejsze

wydarzenia historyczne  i wojny. 

 

Świat po epoce lodowcowej

          W dziejach ludzkości schyłek prehistorii przypada na okres po zakończeniu ostatniego zlodowacenia, które ustąpiło około 11,7 tysiąca lat temu. Rozpoczęła się wówczas obecna epoka geologiczna – holocen. Nie oznacza to jednak, że wcześniej cała Ziemia była skuta lodem ani że wszędzie panowały skrajnie niskie temperatury. Klimat był zróżnicowany, a na wielu obszarach ludzie mogli żyć, rozwijać się, migrować, doskonalić narzędzia, polować oraz stopniowo przystosowywać się do zmieniających się warunków środowiskowych.

          Topnienie lądolodów doprowadziło do znacznego wzrostu poziomu mórz i oceanów. W ciągu kilku tysięcy lat poziom wód podniósł się o ponad 100 metrów, zalewając rozległe tereny przybrzeżne, które wcześniej mogły być zamieszkane przez ludzi. Z tego powodu wiele śladów dawnych osad i kultur znajduje się dziś pod wodą lub zostało bezpowrotnie zniszczonych. Dobrym przykładem jest Doggerland – rozległy ląd łączący niegdyś Wyspy Brytyjskie z kontynentalną Europą, obecnie spoczywający pod wodami Morza Północnego. Niekiedy w tym kontekście pojawia się również legenda o Atlantydzie, jednak pozostaje ona elementem tradycji literackiej i nie została potwierdzona przez archeologię.

          Odkrywane w ostatnich dziesięcioleciach stanowiska archeologiczne pokazują, że społeczności późnego paleolitu i wczesnego neolitu były znacznie lepiej zorganizowane, niż przypuszczano jeszcze kilkadziesiąt lat temu. Coraz więcej dowodów wskazuje na istnienie rozwiniętych sieci kontaktów handlowych, specjalizacji rzemieślniczej oraz umiejętności planowania dużych przedsięwzięć budowlanych.

          W kontekście gwałtownych zmian klimatycznych często przywoływany jest biblijny opis potopu. Podobne opowieści o wielkiej powodzi występują także w mitologii mezopotamskiej, greckiej, indyjskiej oraz wielu innych tradycjach świata. Część badaczy przypuszcza, że mogą one zachowywać pamięć o rzeczywistych katastrofach naturalnych towarzyszących końcowi epoki lodowcowej, takich jak gwałtowne podnoszenie się poziomu mórz czy lokalne powodzie. Hipoteza ta pozostaje jednak przedmiotem badań i nie została jednoznacznie potwierdzona.

          Niezależnie od interpretacji, Biblia jest nie tylko księgą religijną, lecz także jednym z najważniejszych zabytków literatury starożytnej. Zawiera opisy wydarzeń, miejsc i ludów, z których część znajduje potwierdzenie w badaniach historycznych i archeologicznych, podczas gdy inne pozostają elementem tradycji religijnej lub przedmiotem naukowych dyskusji. Dlatego stanowi cenne źródło dla historyków badających dzieje starożytnego Bliskiego Wschodu.

          Po ustąpieniu lądolodu świat zaczął zmieniać się niezwykle szybko. Lasy zajęły miejsce tundry i stepów, pojawiły się nowe gatunki roślin i zwierząt, a ludzie stopniowo przechodzili od życia wyłącznie łowiecko-zbierackiego do osiadłego trybu życia. W tym czasie zaczęły powstawać monumentalne budowle, które do dziś budzą podziw badaczy.

          Kamienne kręgi, dolmeny, menhiry oraz grobowce megalityczne spotykane są w wielu regionach Europy. Niektóre z nich składają się z bloków skalnych ważących kilkadziesiąt ton. Wciąż trwają badania nad metodami ich transportu i wznoszenia, jednak eksperymenty archeologiczne pokazują, że przy odpowiedniej organizacji pracy, wykorzystaniu drewnianych sań, rolek, lin i dużej liczby ludzi było to możliwe bez użycia metalu czy maszyn.

          Do dziś nie ma pełnej zgody co do funkcji wszystkich megalitów. Część z nich była niewątpliwie grobowcami, inne pełniły funkcje ceremonialne lub religijne, a niektóre mogły służyć do obserwacji zjawisk astronomicznych. Wiele obiektów wykazuje orientację względem wschodów i zachodów Słońca podczas przesileń oraz równonocy, co świadczy o dobrej znajomości cykli astronomicznych przez ich budowniczych.

          Najbardziej znanym megalitem jest Stonehenge w południowej Anglii, jednak podobne budowle znajdują się również we Francji (Carnac), Hiszpanii, Portugalii, Irlandii, Niemczech, Danii oraz w Polsce, między innymi na Pomorzu Zachodnim, Kujawach i w Wielkopolsce.

          Jednym z najciekawszych miejsc prehistorycznej Europy jest Malta. Znajdują się tam jedne z najstarszych wolno stojących budowli kamiennych na świecie – świątynie megalityczne datowane na około 3600–2500 r. p.n.e., a więc starsze od egipskich piramid. Ich twórcy wykazali się znakomitą organizacją pracy oraz wysokimi umiejętnościami budowlanymi.

          Na Malcie odnaleziono również czaszki o wydłużonym kształcie. W przeszłości stały się one źródłem licznych sensacyjnych teorii. Większość antropologów uważa jednak, że podobne deformacje są wynikiem celowego modelowania czaszek w dzieciństwie, praktykowanego przez wiele kultur na różnych kontynentach, lub stanowią naturalną zmienność anatomiczną. Nie istnieją wiarygodne dowody, aby wiązać je z istnieniem odrębnego gatunku ludzi czy legendarnych olbrzymów wspominanych w niektórych przekazach religijnych.

          Jednym z najważniejszych odkryć archeologicznych ostatnich dziesięcioleci jest Göbekli Tepe w południowo-wschodniej Turcji. Sanktuarium to, datowane na około 9600 r. p.n.e., zostało wzniesione przez społeczności łowiecko-zbierackie jeszcze przed rozpowszechnieniem rolnictwa. Odkrycie to zmieniło poglądy naukowców na temat początków zorganizowanych społeczeństw i budownictwa monumentalnego.

          Ludzie epoki lodowcowej byli znakomitymi rzemieślnikami i artystami. Pozostawili po sobie realistyczne malowidła jaskiniowe w Lascaux i Altamirze, rzeźby, figurki, ozdoby oraz narzędzia wykonane z kamienia, kości i poroża. Wśród najbardziej znanych zabytków znajduje się Wenus z Willendorfu, będąca przykładem sztuki paleolitycznej.

          Archeolodzy odnajdują również pozostałości obozowisk, palenisk, konstrukcji mieszkalnych oraz kości mamutów, reniferów, nosorożców włochatych i żubrów ze śladami działalności człowieka. W Polsce ważne stanowiska z tego okresu znajdują się między innymi w Wilczycach, Ojcowie, okolicach Krakowa oraz na Wyżynie Sandomierskiej.

          Mimo ogromnego postępu archeologii wiedza o najdawniejszych dziejach człowieka pozostaje niepełna. Większość dawnych osad została zniszczona przez czas, procesy geologiczne lub znajduje się dziś pod wodami mórz i oceanów. Każde nowe odkrycie pozwala lepiej poznać życie naszych przodków, ale jednocześnie rodzi kolejne pytania.

          Pojawiają się również hipotezy sugerujące, że część późniejszych osiągnięć cywilizacyjnych mogła wykorzystywać wiedzę przekazywaną z pokolenia na pokolenie od społeczności żyjących u schyłku epoki lodowcowej. Dotychczas nie znaleziono jednak przekonujących dowodów potwierdzających istnienie wysoko rozwiniętej, zaginionej cywilizacji poprzedzającej znane kultury starożytnego Egiptu czy Mezopotamii. Są to interesujące hipotezy, które pozostają przedmiotem dyskusji.

          Duże zainteresowanie budzą również badania Antarktydy. W przestrzeni publicznej pojawiają się liczne teorie dotyczące jej przeszłości, jednak większość z nich nie znajduje potwierdzenia w badaniach geologicznych i archeologicznych. Naukowcy koncentrują się przede wszystkim na analizie rdzeni lodowych, które pozwalają odtworzyć historię klimatu Ziemi sięgającą setek tysięcy lat. To właśnie kolejne odkrycia naukowe, a nie sensacyjne spekulacje, mogą w przyszłości rzucić nowe światło na najdawniejsze dzieje naszej planety i człowieka.

Dualizm cywilizacyjny

 

          W VIII–VI wieku przed Chr., gdy na Bliskim Wschodzie kształtowała się i umacniała tradycja religijna Izraelitów, z której wyłonił się judaizm, w świecie greckim rozwijały się kolonie i rodziła się filozofia. W jońskich miastach Azji Mniejszej pojawili się pierwsi mędrcy – Tales, Anaksymander i Anaksymenes – którzy, zamiast odwoływać się wyłącznie do mitów, zaczęli poszukiwać racjonalnych wyjaśnień zjawisk przyrody. Ich dociekania zapoczątkowały filozofię oraz stworzyły fundament pod rozwój nauki, logiki i epistemologii, czyli teorii poznania badającej źródła, możliwości i granice ludzkiej wiedzy.

          Choć oba kręgi cywilizacyjne poszukiwały odpowiedzi na pytania o naturę świata i miejsce człowieka we wszechświecie, czyniły to odmiennymi drogami. Na Wschodzie dominowało poznanie oparte na objawieniu, tradycji religijnej i doświadczeniu duchowym, natomiast w świecie greckim coraz większe znaczenie zyskiwały rozum, obserwacja i logiczne rozumowanie. Z tego nurtu wyrosła filozofia zachodnia, której fundamentem stało się przekonanie, że świat można poznawać i wyjaśniać za pomocą ludzkiego rozumu.

         Po raz kolejny w dziejach ujawnił się swoisty dualizm ludzkiego poznania. Z jednej strony rozwijała się droga duchowa, prowadząca ku prawdzie poprzez wiarę, objawienie i wewnętrzne doświadczenie, z drugiej – droga racjonalna, oparta na obserwacji, analizie i logicznym wnioskowaniu. Nie były to jednak drogi całkowicie przeciwstawne. Obie wyrastały z tego samego pragnienia człowieka: zrozumienia świata, odkrycia jego porządku oraz odnalezienia sensu własnego istnienia. Różniły się metodą, lecz ich cel pozostawał wspólny – poznanie prawdy.

          Współczesny badacz nie musi ograniczać się do jednej tradycji poznawczej. Może korzystać zarówno z metod racjonalnych, opartych na obserwacji, doświadczeniu i logicznym rozumowaniu, jak i z refleksji filozoficznej oraz duchowej. Dla wielu myślicieli oba sposoby poznawania nie wykluczają się, lecz wzajemnie uzupełniają, prowadząc do pełniejszego rozumienia rzeczywistości.

          W perspektywie naukowej świat opisuje się jako rzeczywistość zbudowaną z energii, podlegającą prawom przyrody. W perspektywie religijnej i metafizycznej ten sam świat postrzegany jest jako przeniknięty Bożym tchnieniem – zasadą życia, istnienia i porządku, która nadaje sens całemu stworzeniu. Dwie perspektywy opisują ten sam świat, odpowiadając jednak na odmienne pytania: nauka wyjaśnia, jak funkcjonuje rzeczywistość, natomiast religia i filozofia próbują odpowiedzieć, dlaczego istnieje i jaki jest jej ostateczny sens.

            Warsztat filozoficzny pierwszych mędrców i filozofów był ubogi i korzystał głównie z naturalnego światła rozumu. Być może odczytywali  w swoich umysłach wiedzę wlaną, której udzielił im Stwórca, To co jest najpiękniejszego w człowieku to  umiejetność myślenia. Człowiek może sam sobie zadawać pytania i szukać odpowiedzi stosując zasady logiczne.

           Pierwsi mędrcy swoje rozważania wypowiadali w sentencjach: "Zastanawiaj się nad słowami wychodząc od rzeczy, a nie nad rzeczami wychodząc od słów." (Misonos);  "Uważaj na samego siebie i strzeż się samego siebie; poznaj samego siebie"; "Nie mówić źle o umarłych” (Chilon); "Najliczniejsi są niegodziwce" (Biante); "Głupi, przeciw silnemu, kto okoniem staje: nie zwycięży, i biedy, a wstydu się naje." (Hezjod).

          Filozofowie jońscy stawiali sobie fundamentalne pytanie o pierwotną zasadę istnienia świata. Wprowadzili pojęcie «arche» – praprzyczyny lub pierwszej zasady, z której wyłania się cała rzeczywistość. Tales upatrywał jej w wodzie, Anaksymander w bezkresie (apeiron), Anaksymenes w powietrzu, a późniejsi myśliciele wskazywali także ogień i inne żywioły jako podstawę bytu. Była to pierwsza próba racjonalnego wyjaśnienia pochodzenia świata bez odwoływania się do mitologii.

           Kapłani i mędrcy izraelscy patrzyli na początek świata z odmiennej perspektywy. Nie poszukiwali materialnej prazasady, lecz wskazywali na osobowego Stwórcę jako źródło wszelkiego istnienia. Księga Rodzaju kończy opis stworzenia słowami: „A Bóg widział, że wszystko, co uczynił, było bardzo dobre” (Rdz 1,31). W tej wizji świat nie jest dziełem przypadku ani ślepych sił natury, lecz zamierzonym i dobrym dziełem Boga.

          Spotykają się tu dwa sposoby myślenia: grecka filozofia pyta z czego powstał świat i jakie prawa nim rządzą, natomiast tradycja biblijna pyta kto jest jego Stwórcą i dlaczego istnieje. Pierwsza rodzi się z dociekliwości rozumu, druga z doświadczenia wiary i duchowej refleksji. Nie muszą się one wykluczać – mogą wzajemnie się dopełniać, ukazując rzeczywistość zarówno w jej wymiarze materialnym, jak i duchowym.

          Biblijny opis stworzenia nie jest traktatem przyrodniczym, lecz poetycką i teologiczną refleksją nad początkiem świata. Język poezji i symbolu pozwala wyrazić prawdy, których sam rozum nie potrafi ująć w ścisłe definicje.

Redakcja pisma Świętego

          Pismo Święte jest jednym z najlepiej zachowanych i jednocześnie najczęściej badanych tekstów starożytności. Nie powstało ono jednorazowo, lecz było tworzone, redagowane i kopiowane przez ponad tysiąc lat. Proces ten obejmował zarówno powstawanie kolejnych ksiąg, jak i ich późniejsze opracowywanie, tłumaczenie oraz ustalanie kanonu. Z tego względu historia redakcji Biblii pozostaje przedmiotem badań historyków, biblistów, filologów i teologów.

          Najstarsze księgi Starego Testamentu powstawały od około XII do II wieku p.n.e. Początkowo tradycje religijne Izraela były przekazywane ustnie. Dopiero z biegiem czasu zostały spisane, a następnie wielokrotnie redagowane. Współczesna biblistyka wskazuje, że wiele ksiąg jest wynikiem połączenia starszych źródeł, tradycji i opracowań dokonanych przez kolejnych redaktorów. Nie oznacza to jednak, że tworzono nowe wydarzenia, lecz że nadawano wcześniejszym tradycjom ostateczny kształt literacki.

          Istotnym wydarzeniem było powstanie w III–I wieku p.n.e. greckiego przekładu Starego Testamentu – Septuaginta. Była ona przeznaczona dla Żydów żyjących poza Palestyną i zawierała również księgi, których nie ma w kanonie hebrajskim. Właśnie z Septuaginty najczęściej korzystali autorzy Nowego Testamentu, cytując teksty Starego Testamentu.

          W I wieku n.e. zaczęły powstawać księgi Nowego Testamentu. Najstarsze są listy Pawła z Tarsu, pisane około lat 50–60. Ewangelie powstały później – większość badaczy datuje je na lata 65–100. W tym okresie nie istniała jeszcze Biblia chrześcijańska w dzisiejszym rozumieniu. Poszczególne wspólnoty posiadały jedynie część ksiąg i często korzystały z różnych zbiorów pism.

          W II i III wieku pojawiło się wiele dzieł przypisywanych apostołom. Oprócz ksiąg, które weszły do Nowego Testamentu, istniały także liczne ewangelie, listy i apokalipsy, takie jak Ewangelia Tomasza, Ewangelia Piotra czy Pasterz Hermasa. Niektóre wspólnoty uznawały je za wartościowe, jednak ostatecznie nie zostały włączone do kanonu. Przy wyborze kierowano się przede wszystkim apostolskim pochodzeniem księgi, zgodnością z nauczaniem Kościoła oraz powszechnym użyciem w liturgii.

          Do IV wieku nie istniała jedna, powszechnie obowiązująca lista ksiąg Nowego Testamentu. Dopiero z czasem utrwalił się kanon 27 ksiąg. Ważną rolę odegrały Synod w Hipponie oraz Synody w Kartaginie. Warto jednak podkreślić, że synody te nie stworzyły nowych ksiąg, lecz zatwierdziły zbiór, który w wielu Kościołach funkcjonował już wcześniej.

          Równie ważnym zagadnieniem jest historia samego tekstu Biblii. Przez ponad tysiąc lat księgi były przepisywane ręcznie. W tym czasie powstały tysiące rękopisów różniących się między sobą drobnymi szczegółami. Część różnic wynika z pomyłek kopistów, część z prób wyjaśnienia trudniejszych fragmentów lub ujednolicenia równoległych tekstów. Współczesna krytyka tekstu porównuje wszystkie dostępne rękopisy, aby możliwie najwierniej odtworzyć pierwotne brzmienie ksiąg.

          Do najważniejszych świadków tekstu należą Kodeks Synajski, Kodeks Watykański oraz odkryte w XX wieku Zwoje znad Morza Martwego. Zwłaszcza odkrycie zwojów okazało się niezwykle ważne, ponieważ pozwoliło porównać teksty biblijne oddzielone od siebie okresem ponad tysiąca lat. Okazało się, że mimo występowania licznych wariantów tekstowych zasadnicza treść ksiąg Starego Testamentu została zachowana z dużą wiernością.

          Jednym z najbardziej znanych współczesnych badaczy historii tekstu Nowego Testamentu jest Bart D. Ehrman. W swoich pracach zwraca on uwagę na dużą liczbę wariantów tekstowych i podkreśla, że niektóre fragmenty Nowego Testamentu zostały dodane przez kopistów w późniejszych wiekach. Jako przykłady podaje dłuższe zakończenie Ewangelia Marka (Mk 16,9–20), opowiadanie o kobiecie cudzołożnej w Ewangelia Jana (J 7,53–8,11) czy tzw. Comma Johanneum (1 J 5,7–8), którego najstarsze greckie rękopisy nie zawierają.

          Inny wybitny badacz, Bruce Metzger, zgadzał się z istnieniem licznych wariantów tekstowych, jednak uważał, że zdecydowana większość z nich nie ma znaczenia dla podstawowych doktryn chrześcijaństwa. Według niego krytyka tekstu pozwala z bardzo dużym prawdopodobieństwem odtworzyć pierwotne brzmienie ksiąg Nowego Testamentu.

          Najwięcej emocji budzi pytanie, czy Kościół świadomie zmieniał treść Biblii. Zwolennicy tej tezy wskazują na późniejsze dodatki do niektórych fragmentów oraz na proces ustalania kanonu. Z kolei większość historyków i biblistów uważa, że choć kopiści rzeczywiście wprowadzali drobne zmiany, nie istnieją przekonujące dowody na przeprowadzenie jednej, centralnie kierowanej redakcji, która zasadniczo zmieniłaby nauczanie Jezusa lub treść Ewangelii.  Ja należę do tych krytycznych badaczy i mam własne przemyślenia z którymi się dzielę od lat.

          Zachowane tysiące rękopisów z różnych regionów świata pozwalają prześledzić historię tekstu i wykryć większość późniejszych zmian. Historia redakcji Pisma Świętego pokazuje, że Biblia jest dziełem o niezwykle złożonej historii. Powstawała przez wiele stuleci, była tłumaczona na kolejne języki, przepisywana przez tysiące kopistów i badana przez pokolenia uczonych. Mimo różnic między rękopisami oraz sporów dotyczących kanonu pozostaje jednym z najlepiej udokumentowanych tekstów starożytności. Badania historyczne nie zakończyły dyskusji nad jej dziejami, ale pozwoliły znacznie lepiej zrozumieć proces powstawania i przekazywania ksiąg, które tworzą współczesne Pismo Święte.

          Zachęcam do zapoznania się z publikacjami lub pracami naukowymi takich uczonych jak Bruce Metzger, Bart D. Ehrman, Raymond E. Brown oraz polskich biblistów, takich jak Waldemar Chrostowski czy Michał Wojciechowski.

 

Pięcioksiąg (Tora)

          Pomimo że niewola babilońska nie wiązała się z całkowitym wyniszczeniem narodu ani z powszechnym uciskiem, wśród Izraelitów narastała niepewność dotycząca przyszłości ich wspólnoty oraz zachowania własnej tożsamości. W tej sytuacji szczególnego znaczenia nabrało kapłaństwo, które stopniowo przejęło rolę duchowego przywódcy i strażnika tradycji religijnej. Wobec utraty monarchii oraz świątyni to właśnie religia stała się najważniejszym czynnikiem integrującym naród. Chociaż społeczeństwo izraelskie pozostawało pod wpływem różnorodnych kultów i tradycji religijnych, coraz wyraźniej umacniał się jahwizm. Wiara w Jahwe nie tylko pozwoliła zachować odrębność religijną i narodową Izraelitów, lecz także stworzyła fundament dla odnowy życia religijnego i społecznego po zakończeniu okresu wygnania.

          Kapłani i uczeni w Piśmie dysponowali licznymi tradycjami oraz tekstami teologicznymi pochodzącymi z różnych okresów historii Izraela. Poszczególne przekazy różniły się między sobą stylem, słownictwem, akcentami teologicznymi, a niekiedy także szczegółami opisywanych wydarzeń. Zamiast eliminować te różnice, redaktorzy postanowili zachować bogactwo odziedziczonych tradycji, dokonując ich starannej kompilacji i redakcji. Dzięki temu powstało dzieło, które nie zaciera wcześniejszych świadectw wiary, lecz ukazuje ich wzajemne dopełnianie się.

          Według klasycznej teoriii Wellhausena tradycje teologiczne można podzielić na dokumenty: JEDP. Najstarszą warstwę Pięcioksięgu stanowi tradycja jahwistyczna (J), której początki datuje się na X w. przed Chr. w Królestwie Judy. W IX–VIII w. przed Chr., na terenie Królestwa Izraela, ukształtowała się tradycja elohistyczna (E). Kolejnym etapem był rozwój tradycji deuteronomicznej (D), związanej z reformą religijną króla Jozjasza pod koniec VII w. przed Chr., która była rozwijana również w czasie wygnania babilońskiego i ostatecznie ukształtowała się w okresie powygnaniowym. Ostatnią wielką tradycją była tradycja kapłańska (P), powstała głównie podczas wygnania i we wczesnym okresie po powrocie z Babilonii, w VI–V w. przed Chr. Ostateczna redakcja Pięcioksięgu nastąpiła najprawdopodobniej około IV w. przed Chr., kiedy połączono te tradycje w jedno spójne dzieło.

          Proces redakcji Pięcioksięgu świadczy o dużym szacunku redaktorów wobec przekazanej tradycji. Nie dążyli oni do ujednolicenia wszystkich tekstów ani do usunięcia występujących między nimi różnic, lecz zachowali różnorodność świadectw wiary, widząc w niej wartość dla kolejnych pokoleń. W ten sposób Pięcioksiąg stał się nie tylko zbiorem dawnych tekstów, ale przede wszystkim świadectwem stopniowego objawiania się Boga w historii Izraela oraz dojrzewania wiary ludu wybranego. Same teksty nie stanowią jeszcze pełni wiary; są one jej nośnikiem i zaproszeniem do osobistego spotkania z Bogiem. Wiara rodzi się bowiem z przyjęcia objawionego słowa i dojrzewa w sercu człowieka oraz we wspólnocie wierzących.

          We współczesnej biblistyce klasyczna teoria Wellhausena jest nadal bardzo wpływowa, ale nie jest już przyjmowana w swojej pierwotnej postaci. Wielu badaczy uważa dziś, że proces powstawania Pięcioksięgu był bardziej złożony i nie zawsze da się wyraźnie oddzielić cztery dokumenty.

Kopalnia wiedzy

          Jeżeli ostateczna redakcja znacznej części ksiąg Starego Testamentu nastąpiła około V–IV wieku przed Chr., można przypuszczać, że ich obecna postać odzwierciedla nie tylko wcześniejsze tradycje przekazywane przez wiele stuleci, lecz także stan wiedzy historycznej, kultury i wiary redaktorów żyjących w tym okresie. Oznacza to, że opisane wydarzenia były interpretowane z perspektywy ludzi przekonanych, iż historia Izraela jest historią działania Boga. Z tego względu tekst biblijny nie jest wyłącznie kroniką wydarzeń, ale również ich teologiczną interpretacją.

          Nie oznacza to jednak, że wszystkie opisy zostały stworzone dopiero w okresie perskim. W księgach Starego Testamentu zachowały się znacznie starsze pieśni, prawa, genealogie i opowiadania, których początki sięgają wielu stuleci przed ostateczną redakcją. Redaktorzy nie tworzyli historii od początku, lecz porządkowali, uzupełniali i interpretowali wcześniejsze tradycje, nadając im spójną formę literacką i religijną.

          Z tego punktu widzenia Pismo Święte można traktować jako swoistą kopalnię wiedzy. Obok treści religijnych zawiera ono informacje o życiu codziennym, organizacji społeczeństwa, prawie, obyczajach, polityce, wojnach, migracjach ludów, gospodarce oraz sposobie myślenia mieszkańców starożytnego Bliskiego Wschodu. Nawet tam, gdzie autorzy posługują się językiem symbolicznym lub poetyckim, tekst pozostaje cennym świadectwem swojej epoki.

          Zadaniem współczesnych historyków, archeologów, językoznawców i biblistów jest wydobywanie z tego bogactwa informacji poprzez krytyczną analizę tekstu, porównywanie go z odkryciami archeologicznymi oraz z dokumentami pochodzącymi z Egiptu, Mezopotamii, Asyrii, Babilonii i innych państw starożytnego Bliskiego Wschodu. Pozwala to oddzielać warstwę historyczną od literackiej i teologicznej oraz coraz pełniej rekonstruować dzieje Izraela.

          Wiara natomiast pozostaje sferą osobistej decyzji każdego czytelnika. Badania historyczne mogą wyjaśniać okoliczności powstania tekstów biblijnych, ich źródła i kontekst kulturowy, nie rozstrzygają jednak o prawdziwości ich religijnego przesłania. Historia i wiara nie muszą się wykluczać – dotyczą bowiem różnych wymiarów odczytywania tego samego tekstu.

Początek historii izraelskiej opartej na artefaktach

          Historia Izraelitów rozpoczyna się na dwóch płaszczyznach: tradycji biblijnej oraz historii rekonstruowanej na podstawie archeologii i źródeł pozabiblijnych. Oba obrazy częściowo się pokrywają, jednak nie są tożsame.

          Według tradycji biblijnej początkiem dziejów Izraelitów są patriarchowie: Abraham, jego syn Izaak oraz wnuk Jakub. Jakub otrzymuje imię Izrael, a jego dwunastu synów staje się protoplastami dwunastu pokoleń Izraela. Następnie, według Biblii, potomkowie Jakuba osiedlają się w Egipcie, gdzie popadają w niewolę. Wyprowadzenie ich z Egiptu pod wodzą Mojżesza oraz zawarcie przymierza z Bogiem na Synaju stanowią centralne wydarzenia religijne judaizmu.

          Z punktu widzenia historii i archeologii obraz ten wygląda inaczej. Nie znaleziono jednoznacznych dowodów potwierdzających pobyt patriarchów ani masowy exodus z Egiptu w postaci opisanej przez Biblię. Większość współczesnych badaczy uważa, że Izraelici wyłonili się stopniowo spośród ludności zamieszkującej górzyste tereny Kanaanu pod koniec epoki brązu i na początku epoki żelaza, około XIII–XI wieku przed Chr.

          Najstarszym pozabiblijnym świadectwem istnienia Izraela jest stela faraona Merenptaha, datowana na około 1208 r. przed Chr. Egipski władca wspomina na niej lud nazwany „Izrael”. Jest to pierwsza znana wzmianka o Izraelu w źródłach zewnętrznych.

          Od X wieku przed Chr. źródła archeologiczne i epigraficzne stają się coraz liczniejsze. Tradycja biblijna umieszcza w tym okresie panowanie Saula, Dawida i Salomona. Istnienie dynastii Dawida znajduje prawdopodobne potwierdzenie w inskrypcji z Tel Dan, zawierającej określenie „Dom Dawida”. W IX–VIII wieku przed Chr. źródła asyryjskie, aramejskie i moabickie coraz częściej wspominają o królestwach Izraela i Judy, dzięki czemu dzieje tego okresu można odtwarzać nie tylko na podstawie Biblii, lecz również niezależnych świadectw historycznych.

          Historycy zwykle przyjmują, że historia Izraelitów jako ludu, którą można badać na podstawie źródeł pozabiblijnych, rozpoczyna się około XIII wieku przed Chr. Wcześniejsze dzieje patriarchów – Abrahama, Izaaka i Jakuba – należą przede wszystkim do tradycji biblijnej i nie znajdują jednoznacznego potwierdzenia w źródłach zewnętrznych.

          Za jeden z najstarszych zachowanych utworów biblijnych uważa się Kantyk Debory (Sdz 5,1–31). Większość badaczy datuje opisywane w nim wydarzenia na XII wiek przed Chr., natomiast sam utwór mógł zostać ułożony wkrótce po tych wydarzeniach. Przez długi czas był przekazywany ustnie, a następnie został włączony do Księgi Sędziów podczas redagowania ksiąg biblijnych.

          Proces powstawania i redagowania ksiąg Starego Testamentu trwał około tysiąca lat. Najstarsze teksty były początkowo przekazywane ustnie. Z czasem zaczęto je zapisywać, prawdopodobnie na papirusie oraz wyprawionej skórze (pergamin zaczął być powszechniej stosowany dopiero w późniejszych wiekach). Nie zachowały się pierwotne rękopisy ksiąg biblijnych. Teksty spisywano alfabetem hebrajskim liczącym 22 spółgłoski. Język hebrajski należy do rodziny języków semickich i znacznie różni się od języków indoeuropejskich, zarówno budową gramatyczną, jak i sposobem wyrażania pojęć.

          Najstarsze tradycje zawierały opowiadania o Abrahamie i jego potomkach, wyjściu z Egiptu, zdobyciu Kanaanu pod wodzą Jozuego oraz walkach z Filistynami. Przez wiele pokoleń funkcjonowały one przede wszystkim w przekazie ustnym. Ich spisane fragmenty przechowywano prawdopodobnie w sanktuariach i na dworze królewskim. W okresie monarchii rozpoczęto gromadzenie wcześniejszych zapisów oraz systematyczne opracowywanie historii narodu.

          W VIII wieku przed Chr. wystąpili pierwsi prorocy, których pisma zachowały się do naszych czasów – Amos i Ozeasz. Nie byli oni kronikarzami w ścisłym znaczeniu, lecz interpretatorami historii. W wydarzeniach politycznych dostrzegali działanie Boga oraz wezwanie narodu do nawrócenia. Ich przesłanie opierało się na objawieniach, wizjach, snach oraz wewnętrznym natchnieniu.

          Klasyczna teoria czterech źródeł Pięcioksięgu (J – jahwistycznego, E – elohistycznego, D – deuteronomicznego i P – kapłańskiego), sformułowana w XIX wieku, przez wiele lat dominowała w biblistyce. Współcześnie jest jednak poddawana istotnym modyfikacjom. Badacze, tacy jak Rolf Rendtorff, Erhard Blum czy John Van Seters, zaproponowali nowe modele powstawania Pięcioksięgu. Van Seters uznał między innymi, że tradycja deuteronomiczna jest starsza od jahwistycznej, a odrębne źródło elohistyczne prawdopodobnie nigdy nie istniało. Obecnie nie ma jednej powszechnie przyjmowanej teorii powstania Pięcioksięgu, jednak większość biblistów zgadza się, że jego ostateczna redakcja nastąpiła w okresie perskim, około V–IV wieku przed Chr.