Narodziny duchowości – droga człowieka ku Bogu

          Tak się czasem zastanawiam, w którym momencie rozwoju gatunku ludzkiego pojawiła się w człowieku zdolność odbierania sygnałów, które dziś nazwalibyśmy duchowymi. Ludzkość rozwijała się przez setki tysięcy, a nawet miliony lat, zanim zaczęła świadomie opisywać świat, zadawać pytania o sens istnienia i poszukiwać odpowiedzi na to, co niewidzialne. Być może jednak duchowość pojawiła się znacznie wcześniej, zanim człowiek potrafił ją nazwać, zrozumieć czy ubrać w jakiekolwiek pojęcia.

          Możliwe, że początkowo były to jedynie trudne do wyjaśnienia odczucia, intuicje i emocje, które wywoływały określone zachowania. Człowiek nie rozumiał ich źródła, ale odczuwał potrzebę okazywania szacunku, przywiązania, wdzięczności czy żalu. Być może właśnie w takich odruchach należy szukać pierwszych przejawów ludzkiej duchowości.

          Interesującym przykładem są neandertalczycy. Odkrycia archeologiczne wskazują, że prawdopodobnie grzebali swoich zmarłych, a niektóre znaleziska sugerują, że mogli pozostawiać przy nich kwiaty lub inne przedmioty. Nie mamy pewności, jakie znaczenie przypisywali tym gestom, ale sam fakt troski o zmarłych jest niezwykle wymowny. Świadczy o więzi, przywiązaniu i szacunku, które nie kończyły się wraz ze śmiercią bliskiej osoby.

          Czyżby już wtedy pojawiało się przeczucie, że śmierć nie musi oznaczać ostatecznego końca? Czy człowiek, patrząc na ciało kogoś, kogo kochał, zaczynał intuicyjnie odczuwać, że istnieje coś, czego nie potrafił zobaczyć ani zrozumieć? Być może rodziło się w nim pierwsze pytanie o dalszy los człowieka po śmierci.

          Nie wiemy, czy neandertalczycy wierzyli w życie pozagrobowe. Możemy jednak przypuszczać, że już wtedy rodziła się w człowieku potrzeba przekraczania granicy tego, co widzialne i namacalne. Być może duchowość nie zaczęła się od wiary w Boga, od religii czy od sformułowanych przekonań. Być może jej początkiem było zwykłe ludzkie zdumienie nad tajemnicą życia i śmierci, a także przeczucie, że rzeczywistość jest czymś więcej niż tylko tym, co można zobaczyć, dotknąć i poznać zmysłami.

          W kolejnych etapach rozwoju człowieka, kiedy coraz wyraźniej zaczynało kształtować się życie społeczne, powstawały pierwsze plemiona i rozwijało się życie wspólnotowe, duchowość mogła nabierać nowego wymiaru. Człowiek przestawał funkcjonować wyłącznie jako jednostka, a coraz bardziej stawał się częścią większej całości. Wspólne doświadczenia, codzienne zagrożenia, narodziny, śmierć bliskich, obserwowanie przyrody i próby zrozumienia otaczającego świata sprzyjały powstawaniu wspólnych wyobrażeń i przekonań.

          Być może właśnie wtedy indywidualne przeczucia zaczęły przekształcać się w zbiorowe wierzenia. To, co wcześniej było osobistym odczuciem tajemnicy istnienia, zaczęło znajdować wyraz w obrzędach, symbolach i rytuałach przekazywanych z pokolenia na pokolenie. Wspólnota potrzebowała nie tylko zasad regulujących codzienne życie, ale również odpowiedzi na pytania, których nie potrafiła rozstrzygnąć. Skąd bierze się życie? Dlaczego człowiek umiera? Co dzieje się z nim po śmierci? Czy siły natury mają swoją niewidzialną przyczynę?

          W ten sposób duchowość mogła stopniowo stawać się częścią wspólnej tożsamości plemienia. Zaczynała łączyć ludzi nie tylko poprzez więzy krwi i wspólne terytorium, ale również poprzez podobne wyobrażenia o świecie, życiu i tym, co znajduje się poza granicami ludzkiego poznania.

          Wykopaliska archeologiczne i badania dawnych kultur pokazują, że na różnych obszarach Ziemi, wśród wielu ludów i plemion, niezależnie od siebie rodziły się wierzenia i praktyki o charakterze religijnym. Jednym z ich najstarszych przejawów mógł być kult przodków. Wyrastał on z naturalnych więzi rodzinnych, przywiązania do bliskich, szacunku dla starszych pokoleń oraz poczucia przynależności do wspólnoty. Człowiek nie chciał pogodzić się z myślą, że śmierć oznacza całkowite unicestwienie osoby, którą kochał i z którą dzielił życie.

          Z czasem pojawiały się coraz bardziej rozbudowane obrzędy i praktyki religijne. Były one próbą nawiązania kontaktu z nieznaną rzeczywistością, która otaczała człowieka. Rzeczywistością bardziej odczuwaną niż rozumianą, budzącą jednocześnie lęk, fascynację i nadzieję. Człowiek przypisywał siłom natury, zjawiskom atmosferycznym, narodzinom i śmierci znaczenie wykraczające poza ich fizyczny wymiar. W ten sposób stopniowo kształtowały się różne wyobrażenia o świecie duchowym.

          Na różnych kontynentach przybierały one odmienne formy. Na Bliskim Wschodzie rozwijały się dawne systemy wierzeń, w tym zaratusztrianizm, związany z naukami Zaratustry. W Indiach kształtowały się tradycje religijne, z których wyrosły między innymi hinduizm i jego bogata, wielowymiarowa wizja rzeczywistości. W wielu kulturach Afryki rozwijały się wierzenia związane z duchami przodków, siłami natury i bóstwami. Podobnie na kontynentach amerykańskich powstawały niezależne systemy religijne, posiadające własnych bogów, mity i obrzędy.

          Zastanawia mnie jednak pewna kwestia dotycząca samego początku religii. Uczono mnie, że najpierw pojawiły się religie monoteistyczne, a dopiero później przekształciły się w politeistyczne. Przyznam, że takie wyjaśnienie nie do końca mnie przekonuje. Wydaje mi się bardziej naturalne, że człowiek, próbując zrozumieć otaczający go świat, najpierw przypisywał poszczególnym zjawiskom i siłom natury odrębne znaczenia i sprawczość. Burza, słońce, ogień, deszcz, płodność ziemi czy cykl życia i śmierci mogły być postrzegane jako przejaw działania różnych niewidzialnych sił.

          Czy zatem nie jest bardziej prawdopodobne, że politeizm wyrósł z pierwotnej potrzeby wyjaśniania różnorodności świata, a idea jednego Boga pojawiła się dopiero na pewnym etapie rozwoju ludzkiej myśli religijnej? Oczywiście nie chcę przesądzać tej kwestii. Stawiam raczej pytanie, czy ewolucja ludzkich wierzeń nie przebiegała właśnie od wielu wyobrażeń o siłach nadprzyrodzonych ku coraz bardziej abstrakcyjnym koncepcjom jednej, nadrzędnej zasady istnienia.

          Przykładem tego, że w ludzkiej świadomości zaczynała kiełkować myśl o jednym, nadrzędnym Bogu, jest historia która się rodziła w Mezopotamii  na przełomie XIX/XX wieku przed Chr.. Tam jeden z bogów stopniowo zdobywał pozycję nadrzędną wobec pozostałych. Był nim Marduk, opiekun Babilonu. Wraz ze wzrostem potęgi tego miasta rosło znaczenie jego boga. W babilońskim eposie stworzenia, znanym jako Enuma Elisz, Marduk zostaje przedstawiony jako zwycięzca pierwotnych sił chaosu i twórca uporządkowanego świata. Otrzymuje władzę nad pozostałymi bogami i staje się najważniejszą postacią całego panteonu.

          W Egipcie  faraona Amenhotepa IV, znany później jako Echnaton. W XIV wieku przed naszą erą podjął on próbę zasadniczej zmiany dotychczasowych wierzeń, wynosząc boga Atona, symbolizowanego przez tarczę słoneczną, ponad wszystkie pozostałe bóstwa. Z czasem dążył do wprowadzenia wyłącznego kultu Atona. Była to niezwykła próba odejścia od tradycyjnego politeizmu. Można w niej dostrzec pierwsze wyraźne poszukiwanie jednej nadrzędnej siły, której przypisywano szczególne znaczenie w całym porządku świata.

          Nie był to jeszcze monoteizm, ponieważ pozostali bogowie nadal istnieli w wierzeniach Babilończyków, podobnie jak w wielu tradycyjnych religiach ludów afrykańskich. Jeden bóg mógł zajmować najwyższą pozycję, być stwórcą świata i władcą pozostałych bóstw, ale nie oznaczało to jeszcze zaprzeczenia istnieniu innych sił boskich.

          Za czasów Abrahama którego tradycja biblijna umieszcza w początkach drugiego tysiąclecia przed naszą erą pojawiła się myśl, że jeden bóg może być tak potężny i wszechstronny, że skupia w sobie władzę nad całym światem, a nawet odpowiada za jego stworzenie. Według przekazu biblijnego Abraham dokonał czegoś niezwykle istotnego: zwrócił się ku jednemu Bogu, odchodząc od wierzeń otaczającego go świata. Można w tym dostrzec kolejny etap poszukiwania jedności w sferze duchowej.

          Proszę zauważyć, że to odkrycie intelektualno religijne pojawiło się w czasie, w którym  istota ludzka mogła to przyswoić. To intelektualno-religijne odkrywanie idei jednego Boga nie nastąpiło w jednej chwili. Nie była to nagła iluminacja, która całkowicie zmieniła sposób myślenia człowieka. Był to raczej długi proces, w którym ludzka świadomość stopniowo przyswajała coraz bardziej abstrakcyjne wyobrażenia o naturze boskości. Przez długi czas współistniały różne wyobrażenia o boskości. Wśród dawnych ludów semickich czczono między innymi boga El, uznawanego za najwyższe bóstwo, oraz Jahwe, którego kult z czasem stał się centralny dla religii Izraela. W pewnym okresie można dostrzec zarówno rozróżnianie tych postaci, jak i stopniowe łączenie ich cech i tożsamości.

 

 

cdn.

Uchronić od zapomnienia cd.

        Dla jednych dalsza walka była konsekwencją przysięgi złożonej wcześniej Ojczyźnie. Dla innych wynikała z przekonania, że Polska nie odzyskała rzeczywistej suwerenności. Byli wśród nich żołnierze Armii Krajowej, Narodowych Sił Zbrojnych, WiN oraz innych organizacji konspiracyjnych.

         Nie można jednak zapominać, że powojenne podziemie było zróżnicowane, a jego działalność miała różne oblicza. Rzetelna pamięć historyczna wymaga poznawania konkretnych biografii, kontekstu wydarzeń i dokonywania uczciwych ocen, bez uproszczeń i bez propagandowych etykiet.

          Władze komunistyczne traktowały wielu uczestników tego podziemia jak wrogów systemu. Byli aresztowani, torturowani, skazywani w pokazowych procesach i mordowani. Ich szczątki ukrywano w bezimiennych mogiłach, a rodzinom przez lata odmawiano prawa do poznania prawdy o ich losie.

          Warto przypomnieć przynajmniej niektóre z tych nazwisk:

20. Łukasz Ciepliński (1913–1951) „Pług” – prezes IV Zarządu Głównego Zrzeszenia Wolność i Niezawisłość, zamordowany 1 marca 1951 roku.

21. August Emil Fieldorf (1895–1953) „Nil” – generał Wojska Polskiego, dowódca Kedywu Armii Krajowej, skazany na śmierć i zamordowany przez władze komunistyczne.

22. Hieronim Dekutowski (1918–1949) „Zapora” – cichociemny, żołnierz AK i dowódca oddziałów podziemia niepodległościowego na Lubelszczyźnie.

23. Danuta Siedzikówna (1928–1946) „Inka” – sanitariuszka 5. Brygady Wileńskiej AK, zamordowana w wieku 17 lat. Do końca zachowała godność i wierność swoim przekonaniom.

24. Marian Bernaciak (1917–1946) „Orlik” – dowódca oddziałów partyzanckich na Lubelszczyźnie.

25. Anatol Radziwonik (1916–1949) „Olech” – dowódca polskiego podziemia niepodległościowego na Nowogródczyźnie.

26. Zdzisław Broński (1912–1949) „Uskok” – dowódca konspiracji niepodległościowej na Lubelszczyźnie.

27. Józef Franczak (1918–1963) „Lalek” – ostatni znany żołnierz powojennego podziemia zbrojnego, poległy w 1963 roku, niemal dwie dekady po zakończeniu wojny.

28. Jan Rodowicz (1923–1949) „Anoda” – bohater Szarych Szeregów i Powstania Warszawskiego, aresztowany przez UB, zmarły w niewyjaśnionych okolicznościach podczas śledztwa.

29. Jan Tabortowski (1906–1954) „Bruzda” – oficer Wojska Polskiego i AK, dowódca powojennej konspiracji niepodległościowej.

30. Władysław Gurgacz (1914–1949) – jezuita, kapelan Polskiej Podziemnej Armii Niepodległościowej, stracony w 1949 roku.

31. Mieczysław Dziemieszkiewicz (1925–1951) „Rój” – dowódca oddziału Narodowego Zjednoczenia Wojskowego na Mazowszu.

32. Henryk Flame (1918–1947) „Bartek” – dowódca zgrupowania Narodowych Sił Zbrojnych na Śląsku Cieszyńskim.

33. Józef Kuraś (1915–1947) „Ogień” – dowódca powojennego podziemia na Podhalu, postać historyczna wymagająca również uwzględnienia kontrowersji związanych z działalnością jego oddziału.

34. Stanisław Sojczyński (1910–1947) „Warszyc” – twórca i dowódca Konspiracyjnego Wojska Polskiego.

35. Władysław Łukasiuk (1906–1949) „Młot” – dowódca oddziałów 6. Brygady Wileńskiej AK.

36. Zdzisław Badocha (1925–1946) „Żelazny” – oficer i dowódca szwadronu 5. Brygady Wileńskiej AK.

37. Feliks Selmanowicz (1904–1946) „Zagończyk” – żołnierz Armii Krajowej, stracony przez władze komunistyczne w 1946 roku.

38. Józef Bandzo (1923–2016) „Jastrząb” – żołnierz 5. Brygady Wileńskiej AK, uczestnik powojennego podziemia niepodległościowego.

          Nie można pominąć również tych, których nazwiska przez dziesięciolecia pozostawały w cieniu, a których szczątki odnajdywano dopiero po wielu latach w bezimiennych grobach. Szczególne znaczenie mają tutaj prace poszukiwawcze prowadzone na warszawskiej Łączce, gdzie odkrywano miejsca pochówku ofiar komunistycznego terroru.

          Przywracanie ich tożsamości jest czymś znacznie więcej niż tylko pracą archeologiczną czy historyczną. To przywracanie człowiekowi nazwiska, biografii i należnego miejsca w historii. To również odpowiedź na próbę odebrania rodzinom prawa do żałoby, a społeczeństwu prawa do prawdy.

 

Wśród tych, których warto przypomnieć, znajdują się:

 

39. Adam Lazarowicz (1902–1951) „Klamra” – członek IV Zarządu Głównego WiN, zamordowany 1 marca 1951 roku.

40. Mieczysław Kawalec (1916–1951) „Iza” – członek kierownictwa WiN, zamordowany przez komunistyczne władze.

41. Józef Rzepka (1913–1951) „Znicz” – działacz konspiracji niepodległościowej, stracony 1 marca 1951 roku.

42. Franciszek Błażej (1907–1951) – członek IV Zarządu Głównego WiN, zamordowany 1 marca 1951 roku.

43. Józef Batory (1914–1951) „Argus” – członek IV Zarządu Głównego WiN, stracony 1 marca 1951 roku.

44. Karol Chmiel (1911–1951) – działacz konspiracji niepodległościowej, zamordowany 1 marca 1951 roku.

45. Bronisław Chajęcki (1902–1953) „Boryna” – oficer Wojska Polskiego, ofiara komunistycznych represji.

46. Ignacy Długołęcki (1928–1949) „Jerzy” – żołnierz podziemia niepodległościowego.

47. Czesław Duma (1925–1949) „Nieznany” – żołnierz konspiracji niepodległościowej.

48. Roman Groński (1926–1949) „Żbik” – żołnierz podziemia, ofiara komunistycznych represji.

49. Jan Kmiołek (1919–1952) „Wir” – dowódca oddziału niepodległościowego na Mazowszu.

50. Lech Karol Neyman (1908–1948) „Butrym” – prawnik, działacz konspiracyjny, jeden z autorów koncepcji polskich granic zachodnich.

51. Lucjan Minkiewicz (1918–1951) „Wiktor” – oficer podziemia niepodległościowego.

52. Adam Mirecki (1909–1952) „Adaś” – działacz konspiracji niepodległościowej.

53. Jan Jankowski (1925–1950) „Groźny” – dowódca oddziału „Wiarusy”.

54. Stanisław Klaper (1924–1947) „Błachut” – partyzant Zgrupowania Partyzanckiego „Błyskawica”.

55. Ludwik Kłósko (1923–1946) „Wigura” – żołnierz Narodowych Sił Zbrojnych.

56. Marian Misiak (1925–1947) „Anioł” – uczestnik konspiracji niepodległościowej.

57. Henryk Machała „Gryf” – zamordowany 12 stycznia 1950 roku.

58. Wincenty Sobolewski „Przemytnik” – zamordowany 23 sierpnia 1947 roku.

 

V. PAMIĘĆ JEST NASZĄ ODPOWIEDZIALNOŚCIĄ

 

          Przytoczone nazwiska to zaledwie część znacznie większego zbioru ludzi, których życiorysy zasługują na poznanie. Nie jest to lista zamknięta ani kompletna. Można, a nawet należy, dopisywać do niej kolejne osoby, uzupełniać biografie, weryfikować fakty i przywracać pamięć o tych, których historia pozostawiła na uboczu.

          Warto jednak zatrzymać się na chwilę i zadać sobie kilka pytań.

Dlaczego o niektórych wybitnych naukowcach, wynalazcach i odkrywcach wiemy tak niewiele? Dlaczego osiągnięcia ludzi, z których pracy korzysta współczesny świat, nie zawsze znajdują należne miejsce w powszechnej świadomości? Dlaczego przez tak wiele lat można było przemilczać losy ludzi walczących o niepodległość, ukrywać miejsca ich pochówku, a nawet odmawiać ich rodzinom prawa do poznania prawdy?

          Historia bywa bezwzględna. Niekiedy o tym, kto zostanie bohaterem, a kto zostanie zapomniany, decydują nie rzeczywiste dokonania, lecz polityczne interesy, ideologia, propaganda i siła tych, którzy przez lata kontrolują przekaz historyczny.

          Nie oznacza to, że powinniśmy bezkrytycznie przyjmować każdą opowieść o przeszłości. Wręcz przeciwnie. Prawdziwy szacunek dla historii wymaga rzetelności, dociekliwości i odwagi w konfrontowaniu się również z faktami niewygodnymi. Nie każdy uczestnik podziemia był postacią bez skazy, nie każde wydarzenie można oceniać w oderwaniu od okoliczności, a pamięć nie powinna być narzędziem politycznej walki. Ale żadna kontrowersja nie może być usprawiedliwieniem dla wymazywania ludzi z historii.

 

          Moim zdaniem obowiązkiem każdego pokolenia jest poznawanie dorobku poprzednich pokoleń i przekazywanie go następnym. Nie po to, aby bezrefleksyjnie gloryfikować przeszłość, lecz po to, aby rozumieć, skąd pochodzimy, jaką drogę przeszliśmy i jak wiele zawdzięczamy ludziom, którzy żyli przed nami.

          Pamięć nie powinna być przywilejem wybranych ani zależeć od tego, czyje nazwisko jest aktualnie wygodne dla polityków, instytucji lub dominującej narracji. Każdy człowiek, który wniósł istotny wkład w rozwój nauki, kultury, cywilizacji czy walkę o ludzką godność, zasługuje na uczciwe miejsce w historii.

          Szczególnie przejmujący jest los tych, którzy zginęli, a ich szczątki przez dziesięciolecia spoczywały w bezimiennych dołach śmierci. Dla nich odzyskanie nazwiska nie jest już tylko kwestią historii. Jest symbolicznym przywróceniem godności, której próbowano ich pozbawić. Za każdym nazwiskiem krył się przecież człowiek: miał rodzinę, marzenia, plany, przyjaciół, własną historię i prawo do życia.

          Chciałbym, aby ten tekst był nie tylko przypomnieniem konkretnych postaci, ale również zachętą do samodzielnego poszukiwania wiedzy. Do czytania biografii, poznawania dokumentów, odkrywania zapomnianych historii i zadawania pytań, na które nie zawsze znajdziemy łatwe odpowiedzi.

          Bo zapomnienie nie zawsze przychodzi samo. Czasami jest skutkiem obojętności, czasami niewiedzy, a czasami świadomego działania tych, którym prawda nie jest na rękę.

          Nie pozwólmy, aby o wielkości człowieka decydowała wyłącznie pamięć jego epoki. Nie pozwólmy, aby polityczne interesy, ideologiczne podziały czy zwykła niewiedza odbierały ludziom należne miejsce w historii.

          Warto pamiętać o tych, którzy odkrywali, tworzyli, leczyli, badali, ratowali innych i walczyli o wolność. Warto przywracać pamięć o tych, których próbowano skazać na niepamięć.

          Uchronić od zapomnienia – to nie tylko tytuł. To nasz obowiązek wobec tych, którzy byli przed nami, i wobec tych, którzy przyjdą po nas.

 

Uchronić od zapomnienia

          Wczoraj pisałem o braku rozeznania w sprawach egzystencjalnych, o tym, jak często człowiek gubi się w natłoku codziennych spraw, nie dostrzegając tego, co naprawdę istotne. Dzisiaj chciałbym poruszyć temat, który w pewnym sensie jest z tym związany – wiedzę, pamięć i informacje, które z różnych powodów bywają przemilczane, pomijane, marginalizowane, a niekiedy wręcz celowo ukrywane.

          Historia nie jest bowiem wyłącznie zbiorem dat, bitew, traktatów i nazwisk zapisanych w podręcznikach. Jest przede wszystkim historią ludzi. Ich odkryć, marzeń, odwagi, talentów, dramatów, poświęcenia, a czasami również samotności i tragicznych wyborów. To właśnie konkretni ludzie tworzyli rzeczywistość, w której dzisiaj żyjemy. Ich praca, myśl i determinacja niejednokrotnie zmieniały bieg historii, wpływały na rozwój nauki, medycyny, techniki, kultury i cywilizacji.

          Polska wydała na świat wielu wybitnych ludzi, których dokonania miały znaczenie daleko wykraczające poza granice naszego kraju. Nie wszyscy jednak doczekali się należnego uznania. Niektórych zapamiętano, innych przypisano do historii innych państw, jeszcze inni przez dziesięciolecia pozostawali niemal nieznani. Byli też tacy, których nazwiska świadomie usuwano z przestrzeni publicznej, a ich działalność przedstawiano w sposób zniekształcony lub przemilczano.

          Dlatego chciałbym przypomnieć sylwetki Polaków, o których warto pamiętać. Ludzi, którzy swoją wiedzą, talentem, odwagą, pracą i poświęceniem wnieśli istotny wkład w dorobek Polski i całej ludzkości.

          Nie chodzi mi wyłącznie o dumę narodową. Chodzi przede wszystkim o prawdę historyczną, szacunek dla ludzkiego dorobku i świadomość, że wkład Polaków w światową cywilizację jest znacznie większy, niż powszechnie się przyjmuje. Nie można pozwolić, aby brak wiedzy, obojętność czy polityczne uprzedzenia decydowały o tym, kto zasługuje na miejsce w zbiorowej pamięci.

          Pominę tutaj postacie, których nazwiska powinny być powszechnie znane, takie jak Maria Skłodowska-Curie, Ignacy Łukasiewicz, Fryderyk Chopin, Stanisław Lem, Witold Gombrowicz czy Zbigniew Religa. Skupię się na tych, o których warto mówić częściej, których osiągnięcia zasługują na szersze poznanie, a życiorysy powinny stać się częścią naszej powszechnej świadomości.

 

I. NAUKA, MEDYCYNA I WYNALAZCZOŚĆ

 

          Zacznijmy od ludzi, których odkrycia i wynalazki wpłynęły na rozwój współczesnego świata. Niejednokrotnie korzystamy z rezultatów ich pracy, nie zdając sobie nawet sprawy, komu zawdzięczamy określone rozwiązania.

 

1. Jan Czochralski (1885–1953) – chemik i metaloznawca, autor metody otrzymywania monokryształów, która stała się fundamentem rozwoju przemysłu półprzewodnikowego i produkcji współczesnych układów elektronicznych.

2. Kazimierz Funk (1884–1967) – biochemik, który wprowadził pojęcie „witamina” i odegrał fundamentalną rolę w rozwoju nauki o składnikach odżywczych.

3. Rudolf Weigl (1883–1957) – biolog i lekarz, twórca skutecznej szczepionki przeciw tyfusowi plamistemu. W czasie okupacji niemieckiej wykorzystywał swoją działalność naukową również do ratowania ludzi.

4. Hilary Koprowski (1916–2013) – lekarz i wirusolog, twórca pierwszej skutecznej doustnej szczepionki przeciw poliomyelitis, czyli chorobie Heinego-Medina.

5. Ludwik Hirszfeld (1884–1954) – lekarz i immunolog, współtwórca wiedzy o grupach krwi i ich dziedziczeniu. Jego prace miały ogromne znaczenie dla rozwoju transfuzjologii.

6. Stefan Banach (1892–1945) – jeden z najwybitniejszych matematyków XX wieku, współtwórca analizy funkcjonalnej i postać należąca do światowej czołówki nauk matematycznych.

7. Stanisław Ulam (1909–1984) – matematyk, współtwórca metody Monte Carlo, mającej zastosowanie w fizyce, matematyce, informatyce i wielu innych dziedzinach.

8. Aleksander Wolszczan (ur. 1946) – astronom, odkrywca pierwszych potwierdzonych planet pozasłonecznych, krążących wokół pulsara. Jego odkrycie otworzyło nowy rozdział w badaniach nad planetami poza Układem Słonecznym.

9. Jan Szczepanik (1872–1926) – wybitny wynalazca, nazywany polskim Edisonem. Pracował między innymi nad technologiami fotografii barwnej, tkactwem, telewizją i urządzeniami do przesyłania obrazu.

10. Kazimierz Prószyński (1875–1945) – pionier światowej kinematografii, konstruktor pleografu i innych urządzeń służących do rejestracji oraz projekcji ruchomego obrazu.

 

II. ODKRYWCY, PODRÓŻNICY I BADACZE

 

          W historii światowej nauki i geografii odnajdujemy również Polaków, którzy swoje życie związali z odkrywaniem nieznanych obszarów świata, badaniem przyrody, kultur i społeczeństw.

 

11. Ignacy Domeyko (1802–1889) – geolog, mineralog i badacz, który odegrał ogromną rolę w rozwoju nauki, szkolnictwa i edukacji w Chile. Do dziś jest tam uznawany za jednego z zasłużonych twórców nowoczesnej nauki.

12. Paweł Edmund Strzelecki (1797–1873) – podróżnik, geograf i geolog, badacz Australii, odkrywca Góry Kościuszki. Jego działalność naukowa i humanitarna pozostawiła trwały ślad w historii Australii.

13. Bronisław Malinowski (1884–1942) – jeden z twórców nowoczesnej antropologii społecznej. Jego badania terenowe na Wyspach Trobrianda zmieniły sposób poznawania i opisywania innych kultur.

14. Stefan Drzewiecki (1844–1938) – inżynier i wynalazca, pionier konstrukcji okrętów podwodnych oraz rozwoju techniki morskiej. Jego rozwiązania wyprzedzały epokę, w której żył.

 

III. HISTORIA, ODWAGA I CZŁOWIECZEŃSTWO

 

          Są jednak w naszej historii ludzie, których wielkość nie wynikała z odkryć naukowych czy wynalazków, lecz z postawy wobec drugiego człowieka. W chwilach największej próby potrafili zachować godność, odwagę i człowieczeństwo.

 

15. Janusz Korczak (1878–1942) – lekarz, pedagog i pisarz, obrońca praw dziecka. Dobrowolnie pozostał ze swoimi wychowankami z Domu Sierot, towarzysząc im w drodze do niemieckiego obozu zagłady w Treblince.

16. Irena Sendlerowa (1910–2008) – działaczka społeczna, która podczas niemieckiej okupacji ratowała żydowskie dzieci z warszawskiego getta, narażając własne życie.

17. Witold Pilecki (1901–1948) – rotmistrz Wojska Polskiego, który dobrowolnie dał się uwięzić w Auschwitz, organizował tam konspirację i przekazywał światu informacje o niemieckich zbrodniach. Po wojnie został zamordowany przez komunistyczne władze.

18. Józef Rotblat (1908–2005) – fizyk polskiego pochodzenia, laureat Pokojowej Nagrody Nobla, który poświęcił znaczną część życia walce o rozbrojenie nuklearne i ograniczenie zagrożenia wojną atomową.

19. Marian Rejewski (1905–1980), Jerzy Różycki (1909–1942) i Henryk Zygalski (1908–1978) – matematycy i kryptolodzy, którzy dokonali przełomowego złamania szyfru niemieckiej Enigmy. Ich praca stała się jednym z fundamentów późniejszych sukcesów alianckiej kryptologii i miała ogromne znaczenie dla przebiegu II wojny światowej.

          Warto zastanowić się, ilu ludzi o niezwykłym dorobku wciąż nie znamy. Ilu nie pojawia się w szkolnych podręcznikach, ilu pozostaje na marginesie powszechnej świadomości, a ilu osiągnięcia przypisujemy wyłącznie historii innych państw.

          Ale jest jeszcze jeden rozdział naszej historii, o którym nie można zapominać. Szczególnie bolesny, ponieważ dotyczy ludzi, których nie tylko pozbawiono życia, lecz także próbowano pozbawić prawa do pamięci.

 

IV. ŻOŁNIERZE POWOJENNEGO PODZIEMIA – LUDZIE, KTÓRYCH PRÓBOWANO WYMAZAĆ Z HISTORII

 

          Koniec II wojny światowej nie oznaczał dla Polski odzyskania pełnej wolności. Zmienił się okupant, zmieniły się symbole i język oficjalnej propagandy, ale wielu ludzi, którzy walczyli o niepodległość, nie zaakceptowało narzuconego Polsce systemu komunistycznego.

Tajemnica istnienia – między nauką, wiarą a nieskończonością Wszechświata

          Wciąż powraca do mnie myśl, że ludzkość nieustannie otacza jakaś tajemnica – coś, co wymyka się naszemu poznaniu, doświadczeniu i rozumieniu. Im bardziej próbujemy zgłębiać rzeczywistość, tym wyraźniej dostrzegamy, jak wiele pozostaje poza granicami naszej wiedzy. Być może właśnie na tym polega istota ludzkiego istnienia: na nieustannym zadawaniu pytań, poszukiwaniu odpowiedzi i odkrywaniu kolejnych warstw rzeczywistości. Każda odpowiedź zdaje się bowiem rodzić następne pytania, a zdobywana wiedza nie tyle zamyka drogę do poznania, ile otwiera przed nami kolejne, jeszcze bardziej fascynujące obszary niewiedzy.

          Czy nie kryje się za tym jakaś głębsza zasada Wszechświata? Może tajemnica nie jest czymś, co mamy ostatecznie rozwiązać, lecz czymś, co ma nas nieustannie prowadzić ku poznaniu. Być może nasza ciekawość, potrzeba zrozumienia i zdolność do zadawania pytań są częścią większego porządku, którego sens dopiero próbujemy odczytać. A może Wszechświat nie tyle ukrywa przed nami odpowiedzi, ile uczy nas, że najważniejsza jest sama droga do ich odkrywania?

          Jednym z najbardziej intrygujących pytań pozostaje kwestia istnienia życia poza Ziemią. Jak długo ludzkość będzie musiała czekać na naukowe rozstrzygnięcie, czy jesteśmy jedynymi rozumnymi istotami we Wszechświecie? Czy rzeczywiście można zakładać, że życie, a w szczególności życie zdolne do świadomego poznawania rzeczywistości, powstało wyłącznie na naszej planecie?

          Kiedy uświadomimy sobie ogrom Wszechświata, liczbę galaktyk, gwiazd i krążących wokół nich planet, trudno nie odnieść wrażenia, że przekonanie o wyjątkowości Ziemi może być zbyt daleko idącym założeniem. Z punktu widzenia skali kosmosu wykluczanie możliwości istnienia innych form życia wydaje się co najmniej przedwczesne. Nie oznacza to oczywiście, że nauka udowodniła już istnienie pozaziemskich cywilizacji. Oznacza jednak, że brak dowodów nie powinien być utożsamiany z dowodem nieistnienia.

         Ta kwestia prowadzi mnie do jeszcze bardziej fundamentalnych rozważań. Jeżeli życie nie jest wyłączną właściwością Ziemi, jeżeli gdzieś w ogromie kosmosu istnieją inne istoty zdolne do myślenia, odczuwania i zadawania pytań o sens własnego istnienia, to jakie konsekwencje miałoby to dla naszego dotychczasowego rozumienia człowieka, religii i miejsca ludzkości w porządku stworzenia?

          Szczególnie interesująca staje się w tym kontekście teologiczna koncepcja zbawienia. Czy należy ją rozumieć jako wydarzenie odnoszące się wyłącznie do człowieka i historii Ziemi, czy też jako element znacznie szerszego, kosmicznego planu? Jeżeli Bóg jest Stwórcą całego Wszechświata, trudno nie postawić pytania, czy Jego zamysł miałby ograniczać się jedynie do jednej planety i jednej formy rozumnego życia.

          Czy zatem nasze dotychczasowe interpretacje teologiczne nie są w pewnym stopniu wytworem ludzkiej perspektywy, ograniczonej wiedzą, doświadczeniem i historycznymi uwarunkowaniami? Być może niektóre z nich wymagają głębszej refleksji w świetle przyszłych odkryć naukowych. Nie musi to jednak oznaczać odrzucenia wiary. Może przeciwnie – powinno skłaniać do poszukiwania jej głębszego wymiaru.

          Nie twierdzę, że nauka i teologia muszą pozostawać ze sobą w sprzeczności. Nauka próbuje wyjaśniać mechanizmy rządzące rzeczywistością, natomiast wiara podejmuje próbę odpowiedzi na pytania o sens, przyczynę i ostateczny cel istnienia. Problem pojawia się wtedy, gdy ludzkie interpretacje uznajemy za ostateczne i niepodważalne, zapominając, że zarówno nasze poznanie naukowe, jak i rozumienie rzeczywistości duchowej mają swoje granice.

          A jednak, mimo tych wszystkich wątpliwości, nadal pozostaję przy przekonaniu, że życie rozumne jest na Ziemi wyjątkowym dziełem aktu stwórczego i że być może jesteśmy jedynymi istotami rozumnymi we Wszechświecie. Nie traktuję tego jednak jako naukowo udowodnionego faktu, lecz jako osobiste przekonanie, wynikające z mojego rozumienia aktu stworzenia. Coraz częściej zastanawiam się jednak, czy nie popełniam w ten sposób fundamentalnego błędu epistemologicznego – czy nie próbuję oceniać nieskończonej rzeczywistości przez pryzmat ograniczonego ludzkiego poznania. Czy moje przekonanie jest wynikiem głębszego rozumienia tajemnicy istnienia, czy może jedynie przywiązania do określonego sposobu interpretowania świata?

          Z niecierpliwością oczekuję kolejnych wyników badań naukowych, które być może przybliżą nas do odpowiedzi na pytanie o istnienie życia poza Ziemią. Mam jednak świadomość, że czas, który mi pozostał, jest ograniczony. Być może nie doczekam ostatecznego rozstrzygnięcia tej jednej z największych zagadek ludzkości. Jest w tym pewien paradoks: całe życie poświęciłem poszukiwaniu odpowiedzi na pytania, na które być może nigdy nie poznam odpowiedzi.

          Z drugiej strony coraz częściej dochodzę do wniosku, że same poszukiwania miały dla mnie wartość większą niż możliwość osiągnięcia ostatecznego celu. Zajęły mi niemal całe życie, kształtowały mój sposób myślenia, zmuszały do przekraczania intelektualnych ograniczeń i nadawały sens mojemu istnieniu. Nie wiem, czy zdołałem zbliżyć się do prawdy, ale wiem, że nie przestałem jej szukać.

          I może właśnie o to chodzi Stwórcy Świata? Może człowiek nie został powołany do tego, aby posiąść całą wiedzę i rozwikłać każdą tajemnicę, lecz aby nieustannie poszukiwać, pytać i odkrywać. Być może sam proces poznawania jest częścią zamysłu Stwórcy, a ludzka ciekawość i naukowy temperament nie stoją w sprzeczności z wiarą, lecz stanowią jeden ze sposobów uczestniczenia w tajemnicy stworzenia.

          Pozostaję więc człowiekiem naukowego temperamentu, a zarazem człowiekiem wiary. Mam świadomość, że moje przekonania dotyczące aktu stworzenia mają charakter dogmatyczny, a nie są wynikiem naukowego dowodu. Nie zamierzam jednak rezygnować ani z wiary, ani z krytycznego myślenia. Być może właśnie w tym napięciu między pewnością a wątpliwością, między nauką a wiarą, między tym, co poznane, a tym, co nieodgadnione, kryje się najgłębszy sens ludzkiego istnienia.

          Może największym błędem człowieka jest przekonanie, że wszystko, co najważniejsze, zostało już wyjaśnione. Tymczasem im dalej sięgamy wzrokiem w przestrzeń kosmiczną i im głębiej zaglądamy w strukturę materii, tym bardziej uświadamiamy sobie ogrom własnej niewiedzy.

          Pozostaje więc pytanie, które wydaje mi się ważniejsze niż wiele gotowych odpowiedzi: czy jesteśmy jedynie przypadkowym epizodem w historii Wszechświata, czy też stanowimy część znacznie większego zamysłu, którego pełnego znaczenia jeszcze nie potrafimy pojąć?

          Być może tajemnica istnienia nie została nam dana po to, abyśmy ją raz na zawsze rozwiązali. Być może jest zaproszeniem do nieustannego poznawania – zarówno Wszechświata, jak i samych siebie.

          A jeśli kiedyś okaże się, że nie wszystkie moje przekonania były słuszne, nie uznam swojego życia za zmarnowane. W końcu nie sama pewność posiadania prawdy, lecz odwaga jej poszukiwania może być największym sensem ludzkiego istnienia.

          Można głęboko wierzyć, a jednocześnie nie przestawać wątpić i pytać.

Świadomość, a ego

          Świadomość to zdolność do doświadczania własnego istnienia i otaczającego świata. Nie sprowadza się jednak do samego zmysłowego rozpoznawania rzeczywistości, lecz obejmuje przede wszystkim jej subiektywne przeżywanie. Istnieje bowiem zasadnicza różnica między odbieraniem bodźców a ich odczuwaniem, między rejestrowaniem rzeczywistości a świadomym doświadczaniem własnej obecności w świecie.

          Percepcja zmysłowa jest ściśle związana z funkcjonowaniem mózgu, a jej mechanizmy można w dużej mierze wyjaśnić za pomocą procesów biologicznych i neurologicznych. Jednak doznania, uczucia, emocje czy samo poczucie istnienia to już znacznie bardziej złożona kwestia. Oczywiście mózg przetwarza również te doświadczenia, uczestniczy w ich powstawaniu i nadaje im określoną formę. Nie wyjaśnia to jednak zasadniczej zagadki: dlaczego procesom zachodzącym w mózgu towarzyszy subiektywne odczuwanie? Dlaczego nie tylko odbieramy świat, ale również go przeżywamy? Dlaczego istnienie nie jest dla nas jedynie biologicznym procesem, lecz doświadczeniem, którego jesteśmy świadomi?

          Właśnie dlatego świadomość pozostaje jednym z najtrudniejszych do opisania i zrozumienia zjawisk. Możemy badać jej neurologiczne podstawy, obserwować aktywność mózgu i analizować mechanizmy poznawcze, ale wciąż nie potrafimy jednoznacznie wyjaśnić samej istoty świadomego doświadczenia. Znamy wiele mechanizmów odpowiedzialnych za funkcjonowanie umysłu, lecz nadal nie wiemy, czym w swojej najgłębszej istocie jest świadomość.

          Skłaniam się ku przekonaniu, że świadomość może być związana z rzeczywistością duchową, która nie jest umiejscowiona wyłącznie w ludzkim ciele ani ograniczona do funkcjonowania mózgu. Być może stanowi ona coś bardziej fundamentalnego – właściwość wpisaną w naturę wszechświata, z której również człowiek się wyłania. W takim ujęciu mózg niekoniecznie byłby źródłem świadomości, lecz raczej jej biologicznym narzędziem, swoistym medium, za pośrednictwem którego może się ona przejawiać w ludzkim doświadczeniu. Oznaczałoby to, że człowiek nie tyle wytwarza świadomość, ile uczestniczy w czymś, co może istnieć niezależnie od niego i mieć znacznie bardziej uniwersalny charakter.

          Nie traktuję tego jako rozstrzygniętej prawdy, lecz jako próbę spojrzenia na problem, którego nauka wciąż nie potrafi w pełni wyjaśnić. Moje stanowisko zbliża się do niektórych odmian idealizmu i panpsychizmu (to koncepcja filozoficzna, według której umysł, świadomość lub subiektywne doświadczenie stanowią powszechną i fundamentalną cechę całej rzeczywistości, a nie tylko organizmów żywych z rozwiniętym mózgiem), choć nie utożsamiam go bezpośrednio z żadną z tych koncepcji. Jest to raczej intuicja, że świadomość może stanowić jeden z fundamentalnych wymiarów rzeczywistości, a nie jedynie produkt uboczny biologicznego funkcjonowania organizmu.

          Świadomość koresponduje również z pojęciem ego, choć nie są to pojęcia tożsame. Ego jest związane z poczuciem własnego „ja”, z tożsamością, potrzebami, pragnieniami i sposobem, w jaki jednostka postrzega samą siebie. Można powiedzieć, że ego pasożytuje na rzeczywistości, ponieważ interpretuje ją przede wszystkim przez pryzmat własnych interesów, doświadczeń, lęków i oczekiwań. W pewnym sensie zawłaszcza świat, filtruje i zawłaszcza rzeczywistość przez własne potrzeby. podporządkowując go własnemu obrazowi siebie.

          Świadomość natomiast ma potencjał wykraczania poza tę perspektywę. Nie tylko odbiera i interpretuje rzeczywistość, ale może również wpływać na jej kształtowanie – poprzez myślenie, dokonywanie wyborów, nadawanie znaczeń i podejmowanie działań.

          W tym rozróżnieniu dostrzegam jedną z najważniejszych cech człowieczeństwa. Ego pozwala nam odczuwać własną odrębność, ale dopiero świadomość daje możliwość przekraczania jej granic. Pozwala dostrzec siebie w szerszym kontekście, zrozumieć własne miejsce w świecie i świadomie uczestniczyć w jego przemianach. Człowiek nie jest więc jedynie istotą biologiczną wyposażoną w zdolność myślenia. Jest również istotą zdolną do refleksji nad własnym istnieniem, do poszukiwania sensu i do świadomego kształtowania siebie oraz otaczającej go rzeczywistości.

          Być może właśnie świadomość, a nie samo ego, najpełniej określa, czym jest człowiek. Nie chodzi bowiem wyłącznie o to, że istniejemy i wiemy, że istniejemy. Chodzi o to, że możemy rozumieć własne istnienie, kwestionować jego sens, przekraczać ograniczenia własnego „ja” i nadawać rzeczywistości znaczenie. A jeśli świadomość rzeczywiście jest czymś głębszym niż biologiczny produkt mózgu, to jej poznanie może okazać się nie tylko kluczem do zrozumienia człowieka, lecz także do zrozumienia samej natury wszechświata i naszego miejsca w nim.

         Człowiek nie jest jedynie istotą, która istnieje i myśli o otaczającym go świecie. Jest przede wszystkim istotą, która dzięki świadomości może przekraczać granice własnego ego i aktywnie uczestniczyć w kształtowaniu rzeczywistości. Nie ogranicza się bowiem do biernego odbierania świata, lecz poprzez swoje myśli, wybory, intencje i działania nadaje mu określony kierunek oraz znaczenie.

         Świadomość wiąże się również ze zdolnością rozpoznawania dobra i zła, odróżniania tego, co buduje, od tego, co niszczy, co służy życiu, od tego, co je ogranicza. Daje człowiekowi możliwość dostrzeżenia dwóch odmiennych sposobów funkcjonowania: jednego podporządkowanego ego, własnym potrzebom, ambicjom i pragnieniom, drugiego opartego na refleksji, odpowiedzialności, empatii i przekraczaniu własnego interesu. Nie oznacza to, że świadomość automatycznie gwarantuje dokonywanie dobrych wyborów. Daje jednak możliwość ich rozważenia, oceny i świadomego wyboru drogi postępowania.

          W tym sensie świadomość nie tylko pozwala poznawać rzeczywistość, ale również ją współtworzyć. Każda decyzja, każdy czyn i każda intencja stają się częścią procesu, w którym człowiek wpływa na siebie, innych ludzi i otaczający go świat. Nasza rzeczywistość nie jest więc wyłącznie czymś zastanym. W pewnym zakresie jest również konsekwencją tego, kim jesteśmy i jak świadomie uczestniczymy w jej kształtowaniu.

          Idąc o krok dalej, można postawić pytanie, czy poznawanie mechanizmów ludzkiej świadomości nie przybliża nas jednocześnie do zrozumienia czegoś znacznie większego – zasad i natury boskiego porządku. Jeżeli bowiem świadomość jest wpisana w fundamentalną strukturę wszechświata, a człowiek jest jej przejawem, to zgłębianie własnej natury może być jednocześnie próbą poznania natury tego, co boskie. Nie chodzi przy tym o utożsamianie ludzkiej świadomości z Bogiem, lecz o poszukiwanie możliwego związku między ludzkim doświadczeniem, uniwersalnym porządkiem istnienia a tym, co nazywamy boskością.

          Być może zatem droga do poznania wszechświata nie prowadzi wyłącznie przez badanie tego, co znajduje się na zewnątrz nas. Równie ważna może być droga prowadząca w głąb własnej świadomości. Poznając siebie, możemy bowiem stopniowo odkrywać nie tylko to, kim jesteśmy, ale również to, w jakiej rzeczywistości uczestniczymy i jakie miejsce w niej zajmujemy.

          Jedna istotna myśl filozoficzna: szczególnie interesujące jest połączenie trzech poziomów: świadomości jako poznania, świadomości jako rozeznania moralnego oraz świadomości jako uczestnictwa w boskim porządku.

          Świadomość, którą ma człowiek jest największym darem Stwórcy, ale człowiek często o tym zapomina.

Czy Świat jest symulacją?

          Ciekawa jest hipoteza, która skłania do postawienia pytania: czym właściwie jest otaczająca nas rzeczywistość? Czy istnieje ona realnie, czy też jest swego rodzaju symulacją „komputerową”? Pytanie to na pierwszy rzut oka może wydawać się bezsensowne, jednak wbrew pozorom nie jest pozbawione podstaw. Nie znamy bowiem na nie jednoznacznej odpowiedzi. Rozwój nowych technologii pozwala nam coraz głębiej poznawać strukturę przestrzeni i materii, co może przybliżać nas do zrozumienia istoty wszechrzeczy.

          Według Grzegorza Hoppego, doktora ekonomii w wieku około 68 lat, świat jest „symulacją”. To stwierdzenie, choć na pierwszy rzut oka może wydawać się jedynie filozoficzną prowokacją, otwiera drzwi do jednej z najgłębszych tajemnic istnienia. Czym jest rzeczywistość? Czy świat, który widzimy, dotykamy i poznajemy za pomocą zmysłów, jest rzeczywiście tym, czym się wydaje? A może to, co nazywamy światem fizycznym, stanowi jedynie przejaw czegoś znacznie głębszego – fundamentalnego „pola świadomości”, z którego wyłania się cała rzeczywistość?

          Już Artur Schopenhauer (1788–1860), niemiecki filozof urodzony w Gdańsku, twierdził, że świat jest naszym wyobrażeniem. Według niego to, jak postrzegamy rzeczywistość, zależy od sposobu, w jaki jest ona przedstawiana w naszym umyśle. Podobne zagadnienia podejmowali również inni filozofowie, zastanawiając się nad relacją między rzeczywistością a jej poznawanym przez nas obrazem.

          Rozwój komputerów, wzrost ich mocy obliczeniowej oraz coraz większe możliwości graficzne pozwalają tworzyć symulacje, które mogą być niezwykle trudne do odróżnienia od rzeczywistości. Skoro potrafimy tworzyć tak zaawansowane wirtualne światy, pojawia się pytanie, czy również nasz świat nie mógłby być symulacją stworzoną przez bardziej zaawansowaną inteligencję.

          Wiara w istnienie Stwórcy nie dla wszystkich jest przekonująca. Nauka wskazuje jednak na matematyczną strukturę wielu praw przyrody. Niektórzy interpretują ten fakt jako przesłankę, że rzeczywistość ma charakter informacyjny, a jej podstawę można opisywać za pomocą swoistego „kodu”. Takie podejście skłania do rozważań nad możliwością symulowania rzeczywistości.

          Grzegorz Hoppe proponuje spojrzenie, w którym Stwórca jest świadomością, a człowiek – ze względu na swoje podobieństwo do Stwórcy – uczestniczy w tej samej świadomości. Taka jedność ontologiczna może stanowić próbę pogodzenia stanowisk osób wierzących i ateistów. Prowadzi jednak do kolejnego pytania: czy wszystko jest z góry określone? Czy życie przypomina odtwarzanie wcześniej nagranego filmu, którego przebiegu nie możemy zmienić?

          Powyższe podejście może sugerować, że Stwórca nie istnieje albo nie jest potrzebny do wyjaśnienia rzeczywistości. Nie jest to jednak wniosek konieczny. Zdolność człowieka do twórczego działania nie wyklucza istnienia Stwórcy. Być może Stwórca i człowiek współtworzą spójną przyczynę zaistnienia świata, łączącą ich wspólną naturą – świadomością.

          Gdyby człowiek nie miał żadnego związku ze Stwórcą, mógłby czuć się samotny, niczym gracz pozostawiony samemu sobie we własnej grze. Koncepcja wspólnej świadomości pozwala natomiast postrzegać człowieka nie jako odizolowaną jednostkę, lecz jako uczestnika czegoś większego.

          Niektórzy są przekonani, że intensywne pragnienie może przyczynić się do urzeczywistnienia tego, czego pragniemy. Takie przekonanie można interpretować jako sprzeczne ze ścisłym determinizmem, według którego przyszłość jest całkowicie wyznaczona przez wcześniejsze przyczyny. Jeżeli nasze decyzje i pragnienia wpływają na bieg wydarzeń, można przyjąć, że świat nie jest jedynie niezmiennym zapisem, lecz rzeczywistością, której kształt współtworzy również człowiek.

          Podobną nadzieję można odnaleźć w słowach Biblii: „Proście, a będzie wam dane; szukajcie, a znajdziecie; kołaczcie, a otworzą wam” (Mt 7,7; por. Łk 11,9). Cytat ten nie stanowi naukowego dowodu na możliwość zmieniania rzeczywistości przez samą świadomość, może jednak wyrażać przekonanie, że ludzkie dążenia i działania mają znaczenie.

          Słabą stroną hipotezy o symulacji jest pytanie o zasoby niezbędne do jej przeprowadzenia. Czy wymagałaby ona ogromnej pamięci komputerowej, zdolnej przechowywać informacje o każdym, nawet najmniejszym elemencie rzeczywistości? A może symulacja nie musiałaby zapisywać wszystkiego z osobna, lecz mogłaby generować obserwowane zjawiska na podstawie określonych reguł? Nie wiemy, czy takie rozważania można odnieść do naszego świata, ponieważ nie znamy mechanizmu, który miałby odpowiadać za ewentualną symulację.

          Sam wprowadziłem do mojego filozoteizmu pojęcie  «Stanu Prawdy», które ma znaczenie zbliżone do niektórych rozważań o fundamentalnej naturze rzeczywistości. Należy jednak odróżnić rzeczywistość realną od symulacji, która jest jej modelem lub odwzorowaniem. Symulacja wymaga odpowiednich środków technicznych, a jej stworzenie i podtrzymywanie wiąże się z określonymi ograniczeniami.

          Jeżeli nasz świat rzeczywiście byłby symulacją komputerową, należałoby zapytać o naturę urządzenia, które ją przeprowadza. Czy musiałoby ono być wielokrotnie większe i potężniejsze od symulowanego świata? A może takie porównanie nie ma sensu, ponieważ nie znamy ani zasad działania hipotetycznego symulatora, ani natury rzeczywistości, w której miałby się znajdować?

          Ostatecznie pytanie, czy świat jest symulacją, pozostaje otwarte. Być może rzeczywistość ma u podstaw strukturę informacyjną, być może jej istotą jest świadomość, a być może istnieje w sposób, którego nasze obecne pojęcia nie potrafią jeszcze opisać. Najważniejsze jest to, by nie utożsamiać hipotezy z dowodem i zachować otwartość na różne sposoby rozumienia istnienia. Poszukiwanie odpowiedzi na te pytania może bowiem prowadzić nie tylko do lepszego poznania świata, lecz także do głębszego zrozumienia miejsca człowieka w rzeczywistości.

Dusza i ciało w perspektywie katechetycznej i ontologicznej

          Według katechezy katolickiej dusza jest duchowym pierwiastkiem człowieka, stworzonym bezpośrednio przez Boga, stanowiącym zasadę jego życia i duchowego wymiaru istnienia. Katechizm Kościoła Katolickiego naucza, że dusza ludzka jest nieśmiertelna i nie ginie w chwili śmierci, lecz trwa po oddzieleniu od ciała. Jednocześnie, w punkcie 365, Katechizm wyjaśnia, że dusza duchowa i ciało tworzą jedną naturę ludzką. Oznacza to, że człowieka nie można sprowadzić ani wyłącznie do jego cielesności, ani wyłącznie do duchowości. Jego istnienie urzeczywistnia się w jedności obu tych wymiarów.

          Takie ujęcie, choć zgodne z nauczaniem Kościoła, nie wyczerpuje jednak problemu ontologicznego statusu duszy. Nie odpowiada bowiem w pełni na pytanie, czym dusza jest w porządku bytu, jaki rodzaj istnienia jej przysługuje i w jaki sposób pozostaje ona w relacji do ciała. Samo określenie duszy jako duchowego pierwiastka człowieka wskazuje na jej odmienność względem materii, ale nie wyjaśnia jeszcze, czy należy ją rozumieć jako samodzielny byt, zasadę konstytuującą człowieka, czy też jako rzeczywistość, której istotę należy rozpatrywać w szerszym porządku istnienia.

          W klasycznej filozofii tomistycznej dusza ludzka jest rozumiana jako niematerialna forma substancjalna ciała. Nie oznacza to, że jest ona przedmiotem umieszczonym wewnątrz organizmu ani zewnętrznym dodatkiem do materii. Jest zasadą, dzięki której materia stanowi żywy organizm ludzki. Ciało nie jest więc jedynie materialnym naczyniem, w którym przebywa dusza, lecz integralnym wymiarem człowieka, współtworzącym jego naturę. W tym ujęciu dusza i ciało nie są dwiema kompletnymi substancjami połączonymi przypadkowo, ale współtworzą jedną substancję ludzką.

          Szczególny status ontologiczny duszy rozumnej wynika, według św. Tomasza z Akwinu, z tego, że jej istnienie nie wyczerpuje się w materialności organizmu. Dusza ludzka jest zdolna istnieć po śmierci ciała, ponieważ nie sprowadza się całkowicie do procesów zachodzących w materii. Nie oznacza to jednak, że istnienie duszy oddzielonej od ciała stanowi pełnię człowieczeństwa. W nauce katolickiej pełna realizacja ludzkiej natury obejmuje ponowne zjednoczenie duszy i ciała w zmartwychwstaniu. Nieśmiertelność duszy nie przekreśla zatem znaczenia ciała, lecz wskazuje na szczególny charakter ludzkiego istnienia.

          W tym miejscu pojawia się zasadnicze pytanie: czy dusza jest tym, co człowiek ma, czy tym, dzięki czemu człowiek jest tym, kim jest? Rozróżnienie to wykracza poza zwykły język posiadania i prowadzi do istoty problemu ontologicznego. Jeśli mówimy, że człowiek ma duszę, możemy nieświadomie sugerować, że dusza jest czymś zewnętrznym wobec niego, podobnie jak przedmiot należący do właściciela. Tymczasem w perspektywie tomistycznej dusza jest zasadą współkonstytuującą byt człowieka. Nie jest wyłącznie tym, co człowiek posiada, lecz tym, dzięki czemu jego istnienie ma charakter życia ludzkiego, rozumności i duchowości. Zarazem człowiek nie jest samą duszą, ponieważ jego natura obejmuje również ciało.

          Problem ten można rozpatrywać także w ramach dynamicznej teorii istnienia, w której uwaga zostaje przesunięta z samej struktury bytu na relacje warunkujące jego istnienie i sens. W takiej perspektywie duszę można interpretować jako wyraz szczególnej relacji człowieka do Boga, a więc jako rzeczywistość wskazującą na jego pochodzenie od Stwórcy i powołanie do komunii z Nim. Człowiek nie istnieje bowiem sam z siebie, lecz otrzymuje istnienie. Jego duchowość można zatem rozpatrywać nie tylko w odniesieniu do ciała, lecz także w odniesieniu do źródła bytu i ostatecznego celu ludzkiego istnienia.

          Tak rozumiana przynależność do porządku Boskiego wymaga jednak precyzyjnego rozróżnienia. W doktrynie katolickiej dusza nie jest częścią substancji Boga ani składnikiem Jego natury. Jest stworzona przez Boga i pozostaje od Niego ontologicznie zależna. Można natomiast mówić o uczestnictwie człowieka w dobru i istnieniu pochodzącym od Stwórcy oraz o jego szczególnej relacji do Boga. W tym sensie pojęcie przynależności nie musi zastępować klasycznej definicji duszy jako formy substancjalnej ciała, ale może poszerzać ją o wymiar relacyjny i teologiczny. Nie chodzi więc o zanegowanie tomistycznego rozumienia duszy, lecz o rozważenie jej statusu w szerszym spektrum istnienia.

          Wynika z tego, że pytania, czy dusza ma ciało, czy ciało ma duszę, są poprawne, o ile uwzględnia się różnicę między ich potocznym znaczeniem a interpretacją ontologiczną. Stwierdzenie, że duszy przysługuje ciało, może wskazywać na jej naturalne odniesienie do cielesności i na to, że pełnia ludzkiej natury urzeczywistnia się w jedności duszy i ciała. Nie oznacza to jednak, że dusza posiada ciało w taki sposób, w jaki człowiek posiada przedmiot. Z kolei pytanie, czy ciało ma duszę, podkreśla, że życie ludzkie nie jest rozumiane w tradycji tomistycznej wyłącznie jako materialna organizacja. Ciało ludzkie jest ciałem żywego człowieka, którego natura obejmuje zasadę duchową.

          Można również powiedzieć, że ciało jest obrazem duszy, jeżeli sformułowanie to rozumie się w sensie symbolicznym i antropologicznym. Człowiek wyraża swoją osobowość, wolę, uczucia i relacje poprzez cielesną obecność, gesty i działanie. Ciało nie jest zatem jedynie powłoką ukrywającą duszę, ale przestrzenią, w której osoba ujawnia się w świecie. Nie należy jednak traktować tego obrazu dosłownie, jak gdyby ciało było jedynie odbiciem duszy pozbawionym własnego znaczenia. W chrześcijańskiej wizji człowieka cielesność posiada wartość wynikającą z samego aktu stworzenia i z powołania człowieka do zmartwychwstania.

          Człowiek jest dziełem Boga w akcie stwórczym, w którym zostaje powołany do istnienia jako jedność cielesno-duchowa. Stwórca nie tworzy człowieka jako duszy, która dopiero później otrzymuje ciało, lecz powołuje do istnienia osobę, której natura obejmuje oba te wymiary. Człowiek jest stworzony na obraz i podobieństwo Boga, co w teologii chrześcijańskiej oznacza szczególną godność, zdolność poznawania i miłowania oraz powołanie do relacji ze Stwórcą. Nie oznacza to utożsamienia ludzkiej natury z naturą Boską, lecz wskazuje na wyjątkową relację między stworzeniem a źródłem jego istnienia.

          Ostatecznie pytanie o duszę i ciało nie dotyczy wyłącznie tego, co człowiek posiada, lecz przede wszystkim tego, co konstytuuje jego byt i w jaki sposób jego istnienie pozostaje związane ze Stwórcą. W perspektywie katechetycznej człowiek jest jednością duszy i ciała; w perspektywie tomistycznej dusza jest niematerialną formą substancjalną ciała; w perspektywie teologicznej zaś człowiek jako całość pozostaje stworzeniem zależnym od Boga i powołanym do komunii z Nim. Te ujęcia nie muszą się wykluczać, ponieważ odpowiadają na różne aspekty tego samego problemu.

          Człowiek jest jednością duszy i ciała, a jego istnienie można rozpatrywać zarówno w wymiarze substancjalnym, jak i relacyjnym. Dusza nie jest jedynie czymś, co człowiek ma, lecz zasadą, dzięki której współtworzy on swoją ludzką naturę. Ciało natomiast nie jest jedynie własnością duszy, ale integralnym wymiarem człowieka, przez który osoba istnieje i działa w świecie. W odniesieniu do Boga zaś człowiek nie jest częścią Boskiej substancji, lecz stworzeniem, którego istnienie ma swoje źródło w Stwórcy i którego pełne powołanie wykracza poza doczesny wymiar życia.

          Można powiedzieć, że w takim ujęciu dusza pozbawiona ciała znajduje się w stanie niepełnym — niezgodnym z cielesno-duchową naturą człowieka. Jeśli ciało nie jest jedynie jej tymczasowym schronieniem, lecz integralną częścią ludzkiego istnienia, to ponowne zjednoczenie duszy z ciałem zyskuje głębokie uzasadnienie. W tej perspektywie nadzieja zmartwychwstania oznacza coś więcej niż samo przetrwanie duszy po śmierci: jest nadzieją na przywrócenie pełni człowieczeństwa.