Opętani

         "Z nastaniem wieczora przyprowadzono Mu wielu opętanych. On słowem wypędził złe duchy i wszystkich chorych uzdrowił" (Mt 8,16). Niektórzy uznają te słowa za potwierdzenie istnienia złych duchów. Dalszy tekst wyjaśnia jednak: Tak oto spełniło się słowo proroka Izajasza:  "On wziął na siebie nasze słabości i nosił nasze choroby" (Mt 8,17; Iz 53,4).  Złe duchy, opętania to ludzkie słabości i choroby. Przeważnie tam, gdzie mowa jest o duchach nieczystych, tam mówi się równocześnie o chorobach:  "Wtedy przywołał do siebie dwunastu swoich uczniów i udzielił im władzy nad duchami nieczystymi, aby je wypędzali i leczyli wszystkie choroby i wszelkie słabości" (Mt 10,1).

          Podobnie zdarzyło się, gdy Jezus wyrzucał „złe duchy” z dwóch opętanych. "Ich choroba psychiczna przeszła na trzodę, która w szale rzuciła się w fale" (Mt 8,28–32);  "Wówczas przyprowadzono Mu opętanego, który był niewidomy i niemy. "Uzdrowił go,.." (Mt 12,22). "Szymonie, Szymonie, oto szatan domagał się, żeby was przesiać jak pszenicę; ale Ja prosiłem za tobą, żeby nie ustała twoja wiara" (Łk 22,31). Gdyby istniał szatan, Jezus mógłby go odsunąć od Szymona jednym nakazem. Modlił się jedynie o dotrzymanie wiary i żeby nie ulegali pokusie. "Teraz odbywa się sąd nad tym światem. Teraz władca tego świata zostanie precz wyrzucony" (J 12,31). Odczytując literalnie te słowa, szatana już dawno nie powinno być.

          W Ewangelii Mateusza jest odwrotnie. Najpierw mówi się o chorobie:  "Panie, zlituj się nad moim synem! Jest epileptykiem i bardzo cierpi" (Mt 17,15), a następnie:  "Jezus rozkazał mu surowo, i zły duch opuścił go"  (Mt 17,18). Widać tu wyraźną identyfikację choroby (epilepsji) ze złym duchem. Zdaniem filozoteizmu (narzędzie poznawcze autora) popełniają błąd ci, którzy personifikują choroby jako demony. Pisze  o tym również  Jacek Salij (Pytanie nieobojętne, Wyd. W drodze, Poznań 1988, s. 39.).

          Jezus w przypowieści o chwaście (Mt 13,24–30) dał zgoła odmienną lekcję. Nie posługuje się szatanem, lecz mówi o nieprzyjaznym człowieku, który zasiał chwasty. Wskazał tym samym źródło zła – jest nim człowiek, a nie szatan. Nieco dalej, w tekście dotyczącym nieprzyjaznego człowieka nazywa się już go diabłem: "Nieprzyjacielem, który posiał chwast, jest diabeł" (Mt 13,39). Podobnego porównania człowieka do szatana użył Jezus, mówiąc do Piotra: "i rzekł do Piotra: «Zejdź Mi z oczu, szatanie»!"   (Mt 16,23). Można odnieś wrażenie, że szatan jest tu jedynie figurą literacką.

          W Drugim Liście do Koryntian Paweł pisze:  "ażeby nie uwiódł nas szatan, którego knowania dobrze są nam znane" (2 Kor 2,11). W przypisie do słowa szatan jest wyjaśnienie tej figury literackiej: "Przez brak miłosierdzia względem winnego".             

          Jeżeli używa się określeń: "szatan to osamotnione «ja»”, persona deformata  (Antoni J. Nowak, Kapłaństwo kobiety, Wyd. KUL, Lublin 1998, przypis s. 13.), to pojęcie to jest skierowane na człowieka, a nie na byt osobno istniejący.          

          N. A. Bierdiajew (1874–1948) odrzucał naukę o wieczności piekła, przyjmował natomiast ideę «apokatastazy» – końcowa i ostateczna odnowa całego stworzenia (Bierdiajew M., O przeznaczeniu człowieka. Zarys etyki paradoksalnej, przeł. H. Paprocki, Kęty 2006, s. 280.). Chrześcijaństwo uważał za religię miłości, wolności i twórczego działania. Jego zdaniem epoka rozłamu chrześcijaństwa zbliża się ku końcowi. Uważał, że pojednanie powinno zacząć się od samych wiernych.

         KKK (Katechizm Kościoła Katolickiego 1260, s.)  przekazuje, że "Każdy człowiek, który nie czytając Ewangelii Chrystusa i Jego Kościoła szuka prawdy i pełni wolę Bożą, na tyle, na ile ją zna, może być zbawiony".

          Gdyby głównym winowajcą naszych grzechów był tylko szatan, to trudno byłoby zrozumieć Boga, że nie pozbawił go mocy działania. Ze swego Miłosierdzia, jednym zakazem uczyniłby wielkie dobro zdejmując tak wielki ciężar z ludzkości. Do Boga, który pozwala szatanowi na działanie, można byłoby mieć pretensje i zarzuty, że współdziała w jakiejś perfidnej grze i karkołomnej kombinacji. Czym innym jest pokusa wynikająca z atrakcyjności zła. Tu sam człowiek, mając wolną wolę, musi podejmować decyzję.

          Usunięcie „szatana” z realnego istnienia może wzbudzić u czytelników szok. Jestem przekonany, że jeszcze długo ludzie będą mówić o szatanie jako bycie istniejącym. Pojęcia aniołów i szatana są zakodowane w umysłach ludzkich bardzo mocno przez tysiącletnie powielane przekazy (indoktrynacja).

          Szatan jako samodzielny byt nie istnieje, ale istnieje zła emocja (funkcjonał–pojęcie wpowadzone przez autora)). Funkcjonał nie jest istotą bytową, lecz dynamiczną. Zło jest integralnie związany z przygodnością istnienia. Wszystko co ma wymiar skończony posiada jakieś braki i niedoskonałości.   Atrakcyjność zła ma charakter potencjalny (jest w możności). Gdy jej się ulegnie, generuje się zła energia (funkcjonał), która się rozchodzi i czyni szkody. Funkcjonał posiada w sobie moc oddziaływania. Być może dlatego mówi się, że zło panuje nad światem.

          Warto zwrócić uwagę na wersety z Pisma świętego, np.: Niepodobna, żeby nie przyszły zgorszenia; lecz biada temu, przez którego przychodzą (Mt 18,8; Łk 17,1); "Nie sądźcie, że przyszedłem pokój przynieść na ziemię. Nie przyszedłem przynieść pokoju, ale miecz" (Mt 10,34). Trzeba zrozumieć ekonomię Bożego zamysłu. Dla szatana nie było i nie ma tam miejsca.

          Kto propaguje istnienie osobowego szatana niejako obniża rangę Boga, zarzucając Mu w zakamarkach Jego «duszy» nieudolność i niemoc.

         Według KKK (Katechizm Kościoła Katolickiego) piekło jest stanem samowykluczenia z jedności z Bogiem i świętymi określa się słowem "piekło". (KKK 1861, s. 252–253). Wobec idei «apokatastazy» (powszechne zbawienie) piekła nie ma. Może służyć jedynie  do literackiego opisu miary  odległości (grzeszności) duszy grzesznika od  «serca Bożego».

        Być może grzeszne dusze przybywają wśród nas i tu cierpią (czyściec na ziemi) brakiem bliskości z Bogiem.

          Czyściec to stan oczekiwania i oczyszczania duszy z grzechów, które blokują pojednanie się z Bogiem. Środkiem oczyszczającym jest Ofiara krzyża i czas własnego cierpienia, które jest oczyszczające, nie przez własną wolę ale dar Łaski i ofiary przebłagalne (istot żyjących, wstawiennictwo czystych dusz). Moc modlitwy wstawienniczej (epikleza) powinna być skuteczna (KKK 1105, s. 273). Siła modlitwy jest tajemnicą. Należy mieć nadzieję, że nie jest to czas stracony, ma ona w sobie dar Łaski, Miłości i Miłosierdzia Bożego.         

          Podobną siłę sprawczą mają również sakramenty, bo celem sakramentów jest uświęcenie człowieka (KKK, 1123, s. 277).

 

Anioły upadłe, Czy szatan istnieje? cd.

          W Starym Testamencie szatan miał rolę bardziej podrzędną. W Nowym Testamencie jego postać nabrała większego znaczenia. Z czasem zaś kultura chrześcijańska rozbudowała jego obraz niemal do samodzielnego bohatera. Szczytem tej popularności stały się czasy Dantego Alighieri (1265–1321). Wizja piekła i szatana z Boskiej Komedii na trwałe weszła do europejskiej wyobraźni. Od tego momentu diabeł przestał być wyłącznie postacią teologiczną. Stał się również bohaterem literatury, malarstwa, teatru, przysłów i języka potocznego. „Pieniądz wygrany – przez szatany dany”; „Grosz zarobiony – błogosławiony”. Szatan schodzi z wysokości teologii do codzienności.

           I właśnie tam zaczyna się jego druga kariera – jako symbol. W epoce oświecenia pojawiły się coraz silniejsze wątpliwości dotyczące istnienia złych duchów. Balthasar Bekker (1634–1698), autor Die bezauberte Welt (Zaczarowany świat), oraz Christian Thomasius (1655–1728) odrzucali na podstawie rozumu wpływ złych duchów.

          W XIX wieku Schleiermacher uważał wyobrażenie diabła za tak dalece „niemożliwe do utrzymania”, że nie powinno się tego „nikomu wmawiać”. Podobne stanowiska pojawiały się w teologii ewangelickiej u Ritschla, Schlattera i Gloegego.

          Rudolf Bultmann zwracał uwagę na niemożność prostego pogodzenia świata „duchów i cudów Nowego Testamentu” ze światem „światła elektrycznego, radia, licznych środków”. Nie chodziło więc koniecznie o odrzucenie Ewangelii.

          Jest w Ewangeliach pewien fragment, który dla całego problemu wydaje mi się szczególnie ważny. Jezus mówi do Piotra: „Zejdź Mi z oczu, szatanie!” (Mk 8,33; Mt 16,23). Czy Piotr stał się demonem? Oczywiście nie. A jednak Jezus użył wobec człowieka słowa „szatan”. Co więcej, natychmiast wyjaśnia znaczenie tego określenia: „bo myślisz nie na sposób Boży, lecz na ludzki” (Mt 16,23).To zdanie można odczytać jako niezwykle ważną wskazówkę. Szatanem staje się tutaj nie jakiś niewidzialny duch, ale człowiek, który myśli przeciwko Bożemu dobru.

          Podobnie Jezus mówi o Judaszu: „Czyż nie wybrałem was dwunastu? A jeden z was jest diabłem” (J 6,70). Judasz był człowiekiem. A jednak został nazwany diabłem. Jeżeli więc Jezus może nazwać człowieka „szatanem” czy „diabłem”, to słowo to nie musi oznaczać wyłącznie nazwy konkretnej istoty nadprzyrodzonej. Może określać postawę, działanie i kierunek ludzkiej woli.

          Człowiek może stać się dla drugiego człowieka szatanem. Nie dlatego, że zmienia się w demona, lecz dlatego, że staje po stronie zła.

          Jeszcze ciekawszy jest przypadek kobiety uzdrowionej przez Jezusa. Ewangelista Łukasz pisze, że była ona od osiemnastu lat pochylona i nie mogła się wyprostować. Jezus powiedział do niej:„Niewiasto, jesteś wolna od swojej niemocy” (Łk 13,12). Pochylenie postawy można interpretować jako skutek choroby, na przykład porażenia mięśni lub nerwów (Karol Herman Schelkle, Teologia Nowego Testamentu, Stworzenie, Wyd. WAM, Kraków 1984, s. 43).A jednak chwilę później Jezus mówi: „A tej córki Abrahama, którą szatan osiemnaście lat trzymał na uwięzi...” (Łk 13,16). Ta sama sytuacja zostaje więc opisana dwoma językami. Językiem niemocy. I językiem szatana. Czy musimy rozumieć to jako informację o fizycznej obecności demona? Niekoniecznie.

 

          Możemy przecież odczytać te słowa jako religijną interpretację ludzkiego cierpienia. Choroba rzeczywiście zniewala człowieka. Ogranicza jego wolność, odbiera mu możliwość normalnego życia, zamyka go w świecie bólu i niemocy.W języku religijnym można powiedzieć: „szatan trzyma go w niewoli”. W języku medycznym: „człowiek cierpi na określoną chorobę”. Oba zdania opisują doświadczenie człowieka, lecz posługują się innym kodem.

          Jeżeli przyjąć, że anioły są figurami wykreowanymi w ludzkim umyśle – co zakłada mój pogląd filozoteizmu – wówczas szatan automatycznie traci swoje klasyczne pochodzenie anielskie. Nie ma bowiem potrzeby tworzenia całego niewidzialnego świata, aby wyjaśnić coś, co może być konsekwencją ludzkiej wolności. Ale pozostaje jeszcze inna, bardziej niepokojąca możliwość. Być może demony są obrazem upadłych dusz ludzkich. Być może człowiek tak bardzo potrzebował wyjaśnienia własnego zła, że umieścił je poza sobą. Własną pychę nazwał szatanem. Własną nienawiść nazwał demonem. Własne okrucieństwo przypisał złemu duchowi. W ten sposób człowiek mógł otrzymać wygodne alibi. „To nie ja.”„To szatan.” A przecież znacznie trudniej powiedzieć: „To ja wybrałem zło.”

          I tutaj – moim zdaniem – znajduje się najważniejszy punkt całej dyskusji.

Jeżeli szatan jest osobowym bytem, możemy próbować przenieść część odpowiedzialności za zło poza człowieka. Jeżeli jednak szatan jest symbolem, człowiek zostaje z własną wolnością sam na sam. Nie może już wskazać palcem na zewnętrznego sprawcę. Musi spojrzeć w siebie. Dlatego problemem nie jest szatan. Problemem jest grzech. Problemem jest człowiek, który wie, że może uczynić dobro, a mimo to wybiera zło. Problemem jest człowiek, który potrafi skrzywdzić drugiego człowieka dla własnej korzyści. Problemem jest obojętność, gdy można pomóc. Problemem jest kłamstwo, gdy można powiedzieć prawdę. Problemem jest przemoc, gdy można wybrać pokój.Nie potrzebujemy demona, aby wyjaśnić te zachowania. To właśnie wolność czyni człowieka istotą moralną. Ale ta sama wolność może stać się źródłem tragedii.

          Bóg – jeśli przyjąć religijną perspektywę – dopuszcza możliwość zła właśnie dlatego, że nie odbiera człowiekowi wolności. Człowiek może powiedzieć „tak”, ale może też powiedzieć „nie”. Może pójść w stronę dobra albo odwrócić się od niego.

          Ks. prof. Włodzimierz Sedlak pisał: „zło jest przypadkiem, ale nie naturą” (Teologia Ewangelii, Wyd. Pallottinum, Poznań 1989, s. 228). To zdanie można odczytać jako próbę obrony człowieka przed fatalizmem. Zło nie jest przeznaczeniem. Nie jest drugim bogiem. Nie jest koniecznością. Jest możliwością. I dlatego może zostać odrzucone.

          Hans Küng pisał: „Nie, nie musimy dziś przyjmować mitologicznych wyobrażeń szatana i legionu jego diabłów”.

          Katolicki profesor teologii Herbert Haag również nie uznawał osobowego szatana. Kardynał Joseph Ratzinger, komentując stanowisko Haaga, pisał: „Profesor Haag żegna się z diabłem nie jako egzegeta, nie jako wykładowca Pisma Świętego, lecz jako człowiek „dzisiejszych czasów”, który istnienie szatana uważa za niemożliwe do podtrzymania”. Tak więc spór nie został rozstrzygnięty. I być może nie musi zostać. Można bowiem wierzyć w osobowego szatana. Można widzieć w nim symbol. Można uważać go za element języka religijnego. Można też odrzucić jego istnienie całkowicie.

          W każdym z tych przypadków pozostaje jednak to samo pytanie:

co człowiek robi ze swoją wolnością?

          Może więc opowieść o upadłych aniołach jest w gruncie rzeczy opowieścią o nas. Nie o istotach posiadających skrzydła, które pewnego dnia utraciły niebo, lecz o człowieku, który może utracić własne człowieczeństwo. Anioł upadły jest niezwykle sugestywnym obrazem, ponieważ pokazuje, że upadek nie musi zaczynać się od wielkiego czynu. Czasami zaczyna się od myśli. Od przekonania, że mnie wolno więcej. Od pogardy dla drugiego człowieka. Od przekonania, że moja prawda jest ważniejsza niż cudze życie. Potem przychodzi czyn. A po nim przyzwyczajenie. I w końcu człowiek może już nie pamiętać, kiedy właściwie zaczął spadać.

          Dlatego nie jestem pewien, czy największym zagrożeniem dla człowieka jest wiara w szatana. Znacznie większym zagrożeniem może być niewiara w możliwość własnego upadku.

          Jeżeli bowiem uznamy, że zło zawsze przychodzi z zewnątrz, łatwo przestaniemy dostrzegać jego źródło w sobie. Jeżeli natomiast przyjmiemy, że człowiek posiada wolność, musimy przyjąć również odpowiedzialność. Wtedy „szatan” przestaje być wygodnym wyjaśnieniem. Staje się ostrzeżeniem. Nie chodzi już o to, czy gdzieś istnieje demon z rogami i skrzydłami. Chodzi o coś znacznie bliższego i bardziej niebezpiecznego: o moment, w którym człowiek zaczyna świadomie wybierać to, co niszczy jego samego i drugiego człowieka.

          Być może właśnie dlatego starożytna opowieść o upadku aniołów przetrwała do naszych czasów. Bo człowiek od tysięcy lat próbuje odpowiedzieć na to samo pytanie: jak istota zdolna do dobra może stać się zdolna do zła? Może odpowiedź nie znajduje się w świecie demonów. Może znajduje się w wolności. I wtedy anioł upadły nie jest kimś, kto spadł z nieba. Jest obrazem istoty, która miała możliwość wznieść się ku dobru, lecz wybrała kierunek przeciwny. A jeżeli tak, to najbardziej przerażająca część tej opowieści nie dotyczy wcale aniołów. Dotyczy człowieka.

 

 

 

Anioły upadłe, Czy szatan istnieje?

          Czy szatan istnieje? Pytanie to od wieków powraca w religii, filozofii, sztuce i ludzkiej wyobraźni. Jedni odpowiadają bez wahania: tak. Inni twierdzą, że jest to jedynie symbol zła, który człowiek stworzył, aby nadać mu twarz, imię i sprawcę. Są również tacy, którzy uważają, że pytanie zostało postawione niewłaściwie. Być może bowiem nie powinniśmy pytać przede wszystkim o to, czy istnieje szatan, lecz o to, czym jest zło.

          To rozróżnienie wydaje mi się fundamentalne. Nauka Kościoła katolickiego, podobnie jak niektórych innych wspólnot chrześcijańskich, głosi, że istnienie szatana jest faktem objawionym przez Boga. Ewangelie personifikują zło, nazywając je szatanem. W tradycyjnej nauce chrześcijańskiej nie jest on jedynie metaforą, lecz osobowym bytem duchowym, przeciwnikiem Boga i człowieka. „Absolutne zło, czyli definitywne i w pełni świadome, zostało nazwane w Ewangelii szatanem [...] nic nie wiemy na temat osobowości zła”.

          Już tutaj pojawia się jednak pewna trudność. Jeżeli bowiem zło zostaje nazwane i spersonifikowane, czy oznacza to automatycznie, że istnieje jako osobny byt? Czy nadanie czemuś imienia jest dowodem jego ontologicznego istnienia?

        Nie sądzę. Człowiek od zawsze nadawał imiona rzeczom, których nie potrafił wyjaśnić. Personifikował śmierć, los, czas, sprawiedliwość, miłość, wojnę i chorobę. Nadawał im twarz, płeć, charakter, a nawet określone zamiary. Dzięki temu rzeczywistość trudna do uchwycenia stawała się łatwiejsza do opowiedzenia.

          Być może podobnie stało się ze złem. Kwestia personifikacji zła pozostaje wielką tajemnicą wiary, podobnie jak tajemnica jedynego Boga w trzech Osobach – Ojca, Syna i Ducha Świętego. Nie można jednak pomijać faktu, że język religijny często mówi o rzeczywistościach duchowych za pomocą obrazów. Obraz nie musi być fałszywy tylko dlatego, że nie należy go rozumieć dosłownie.

          Co zatem właściwie wiemy o szatanie? Jacek Salij napisał: „Czysto teoretyczne uznanie, że szatan jest kimś realnym, wydaje się bowiem niemal tak samo jałowe, jak zaprzeczanie jego istnienia” (Jacek Salij, Pytania nieobojętne, Wyd. W drodze, Poznań 1988, s. 38).

          Słowa te są dla mnie szczególnie ważne. Jeżeli bowiem samo stwierdzenie „szatan istnieje” nie wyjaśnia, czym jest zło, dlaczego człowiek czyni zło i dlaczego potrafi świadomie występować przeciwko drugiemu człowiekowi, to ontologiczne istnienie diabła niewiele nam tłumaczy.

          Możemy bowiem przyjąć, że szatan istnieje. Ale wtedy natychmiast pojawia się następne pytanie: skąd wziął się jego bunt?

          Jeżeli został stworzony przez Boga jako dobry, dlaczego stał się zły? Jeżeli posiadał wolną wolę, dlaczego wybrał zło? A jeśli ktoś odpowie, że skłonił go do tego inny zły duch, otrzymujemy nieskończony ciąg pytań o pierwszą przyczynę zła.

I właśnie w tym miejscu klasyczna opowieść o upadku aniołów zaczyna dotykać samego centrum problemu.

          Coraz więcej ludzi – również uczonych i teologów – uważa, że szatan rozumiany ontologicznie jako osobowy byt duchowy nie istnieje i istnieć nie może. Ks. profesor z KUL Julisław Łukomski, mój wykładowca na KUL, pisał: „Zło jako zło nie ma przyczyny sprawczej, bo nie jest bytem” (Elementy filozofii, Wszechnica Świętokrzyska, Kielce 2014, s. 178).

          To krótkie zdanie otwiera zupełnie inną perspektywę. Jeżeli zło nie jest bytem, nie trzeba szukać dla niego „miejsca” w kosmosie ani osobowej istoty, która miałaby być jego źródłem. Zło nie musi istnieć tak, jak istnieje człowiek, drzewo czy planeta. Może być sposobem istnienia, działania lub relacji.

          Dawid Hume pisał: „Dobro i zło nie są właściwościami samej rzeczy, ale są tworami umysłu”. Michał Heller i Michał Drożdż stwierdzają natomiast: „Zło pochodzi od człowieka” (Początek Świata – Biblia a nauka*, Wyd. BIBLOS, Tarnów 1998, s. 45). Podobne stanowisko reprezentował ks. Stanisław Grzybek.

          Nie oznacza to oczywiście, że zło jest nierzeczywiste.Przeciwnie. Zło może nie być bytem, a jednak jego skutki są aż nazbyt realne. Nie ma osobnej substancji kłamstwa, ale kłamstwo może zniszczyć małżeństwo. Nie ma substancji nienawiści, a jednak nienawiść potrafi doprowadzić do śmierci. Nie można wskazać palcem na niesprawiedliwość jako na materialny przedmiot, lecz człowiek niesprawiedliwie osądzony doświadcza jej w sposób całkowicie realny.

          Dlatego należy rozróżnić istnienie zła od sposobu jego istnienia. Cz. Stanisław Bartnik ujmuje to bardzo precyzyjnie: „Zło nie jest bytem, lecz modalnością bytu” (Dogmatyka katolicka, t. I, Wyd. KUL, Lublin 1999, s. 130).

          Zło nie musi więc „być”. Ono może stawać się. Powstaje w działaniu człowieka, w jego decyzjach, relacjach, zaniedbaniach i wyborach. „Od złych zło pochodzi” (1 Sm 24,14). Ta biblijna formuła nabiera w tym kontekście szczególnego znaczenia. Jeżeli człowiek jest zdolny do wolności, to jest również zdolny do jej nadużycia. Może wybrać dobro, ale może również wybrać jego przeciwieństwo. I właśnie tutaj – a niekoniecznie w świecie demonów – należy szukać źródła ogromnej części ludzkiego zła.

          Czy Bóg stworzył zło? Pojawia się jednak pytanie jeszcze trudniejsze.

Jeżeli Bóg stworzył wszystko, to czy stworzył również zło? Odpowiedź, że „tak”, byłaby sprzeczna z obrazem Boga jako doskonałego Dobra. Odpowiedź, że „nie”, prowadzi natomiast do pytania, skąd zło się wzięło.

          Tradycja filozoficzna znalazła rozwiązanie w stwierdzeniu, że zło nie jest czymś istniejącym samodzielnie. Św. Augustyn, słuchając kazań Ambrożego, zetknął się z myślą, że „zło nie jest czymś materialnym, jak fantazjowali manichejczycy, ale jest tylko brakiem dobra” (Michał Heller, Michał Drożdż, Początek Świata – Biblia a nauka, Wyd. BIBLOS, Tarnów 1998, s. 108; por. Ambroży, Hexameron, 2,8,30).

          Zło byłoby zatem nie drugim bogiem, nie przeciwną substancją, nie niezależną siłą kosmiczną, lecz brakiem dobra.

          To niezwykle ważna różnica. Dobro może istnieć samo w sobie. Zło potrzebuje czegoś, co może zostać zniszczone, zdeformowane lub odrzucone. Nie ma kłamstwa bez prawdy, niesprawiedliwości bez sprawiedliwości, nienawiści bez możliwości miłości, zdrady bez wcześniejszego istnienia zaufania. Zło żywi się dobrem. Nie jest jego równorzędnym przeciwieństwem.I dlatego właśnie idea zła nie wymaga koniecznie osobowego diabła.

          „Siły dobra i zła, nurtujące w sercu ludzkim, ulegały często personifikacji, jako duchy lub wręcz jako aniołowie dobrzy i źli” (Encyklopedia katolicka, t. I, hasło „Anioł”, Wyd. TN KUL, Lublin 1985, kol. 606).

          Człowiek potrzebuje obrazów. Abstrakcyjna idea zła jest trudna do przedstawienia. O wiele łatwiej powiedzieć: „to szatan”. Jedno słowo zastępuje cały opis: pokusy, nienawiści, pychy, przemocy, kłamstwa, zazdrości i odrzucenia dobra.

          W tym sensie szatan może być niezwykle skuteczną figurą językową. Nie musimy jednak z tego powodu rozstrzygać, że za każdym ludzkim złem stoi osobowa istota duchowa.

          Dla wielu badaczy demony należą do świata mitologii, legend i folkloru. Cz. Bartnik pisał: „Coraz szerzej uważa się, że demony to mity, twory czysto językowe, fabulacje, kreacje literackie i psychologiczne, zwidy psychoanalityczne” (Dogmatyka katolicka, t. I, s. 468). Co znamienne, jest to dzieło będące lekturą studentów teologii.

Nie mamy więc do czynienia z prostym podziałem na „wierzących” i „niewierzących”. Problem osobowego szatana od dawna istnieje również wewnątrz chrześcijańskiej refleksji teologicznej.

          Sobór Laterański IV w 1215 roku nauczał: „Bóg w swej wszechmocy na początku czasu jednakowo stworzył oba porządki bytów z niczego: duchowe i cielesne, to znaczy świat aniołów i świat ziemski, a następnie świat ludzki, który w jakiś sposób obejmuje oba światy, ponieważ składa się z ducha i ciała. Diabeł zaś i inne złe duchy zostały z natury swej przez Boga stworzone jako dobre, a stały się złymi z własnej woli”. Jest to klasyczna konstrukcja chrześcijańskiej demonologii. Najpierw jest stworzenie dobra. Następnie wolność. Potem wybór. I wreszcie upadek. To samo prawo miałoby obowiązywać człowieka i anioła: wolność daje możliwość dobra, ale zarazem otwiera możliwość buntu.

          Sobór Watykański II mówi o szatanie i demonach stosunkowo powściągliwie. Uczy, że w Jezusie Chrystusie Bóg „wyrwał nas z mocy szatana i grzechu” oraz że działalność Kościoła prowadzi „do zawstydzenia diabła”. Zwolennikami osobowego istnienia szatana i personifikacji zła byli natomiast papieże Paweł VI i Jan Paweł II (Czesław Stanisław Bartnik, Dogmatyka katolicka, t. I, s. 333).

          Paweł VI podczas audiencji generalnej 15 listopada 1972 roku powiedział: „Wiemy, że w rzeczywistości istnieje ta istota, która wywołuje to ponure zamieszanie”. Stanowisko to jest jednoznaczne. Nie można więc powiedzieć, że Kościół katolicki po prostu „wymyślił” szatana jako metaforę. Oficjalna tradycja Kościoła przez wieki traktowała go jako rzeczywistość osobową. Ale właśnie dlatego interesujące jest to, że obok tego nurtu istniał i nadal istnieje drugi: nurt, który pyta, czy język o szatanie należy rozumieć dosłownie.

 

cdn.

Czy czyste dusze ludzkie stanowią anielskie wojsko?

          Wielowiekowa kultura jest nasączona aniołami. Musi upłynąć wiele lat, aby wykorzenić z umysłów ludzkich ich realność na rzecz pięknych ozdób niebiańskiego świata. Według hagiografów sam Bóg wykorzystuje je do objawień neurotycznych i kontaktów ze światem stworzonym. Istnieje ogromna literatura opisująca objawienia aniołów. Autor nie neguje tych wizji (np. ukazanie się św. Michała Archanioła na górze Gargano w Królestwie Neapolitańskim w roku 493). Postaci ukazujące się w wizjach są obrazami Boga działającego. Można powiedzieć, że anioły są znakami Bożego działania. Podobnie ujmuje tę tematykę Katechizm holenderski z roku 1966 (Ch. Ehlinger, C. Westermann, K. Rahner). "Aniołowie są niewidzialnymi promieniami Bóstwa" (Maria od Jezusa). Przybierają różne oblicze, najczęściej są postaciami ludzkimi. Św. Janowi z Maty ukazał się anioł w postaci pięknego młodzieńca (1213 r.).  Gemmie Galgani (1878–1903) ukazywał się anioł stróż z rozpostartymi skrzydłami (skrzydła dopięto aniołom dopiero w V wieku na wzór rzymskiego boga Merkurego (łac. Mercurius) – bóg handlu, zysku i kupiectwa; także złodziei i celników, posłaniec bogów). W perykopie: "Anioł Pana zstąpił z Gilgal do Bokim i rzekł: Wywiodłem was z Egiptu i zaprowadziłem was do ziemi, którą poprzysiągłem dać waszym przodkom. Powiedziałem: Nie złamię przymierza mego z wami na wieki" (Sdz 2,1) anioł przemawiał tak, jakby mówił sam Bóg, a nie  Jego wysłannik. "Anioł Boży przynosi ratunek i zbawienie, czasami niemal całkowicie utożsamia się z Jahwe" (Rdz 16,7.9.13; 24, 7.40; 31, 11.13; Wj 3, 2; 14, 19; 23, 20.23; Sdz 13,13). "Przedstawia on Boga Jahwe, jest jakby Jego Obrazem"  (Cz. Bartnik). "Dziewica i anioł – to temat dla poety i malarza" (prof. teologii katolickiej Uta Ranke-Heinemann).

          Aniołowie sami nie czynili cudów. Czytając werset: "Wówczas Anioł Pana wyciągnął koniec laski, którą trzymał w swym ręku, dotknął nią mięsa i chlebów przaśnych i wydobył się ogień ze skały. Strawił on mięso i chleby przaśne" (Sdz 6,21) należy  przyjąć, że sam Bóg to uczynił. Nowy Testament nie wspomina nigdzie, by przedmiotem adoracji mogli być aniołowie. 

          Pismo święte z jednej strony przedstawia anioły jako duchy dobre, a z drugiej strony złe: "rzekł do Anioła, niszczyciela ludności" (2 Sm 24,16); "Dawid widząc, że Anioł zabija lud" (2 Sm 24,17); "Tejże samej nocy wyszedł Anioł Pański i pobił w obozie Asyryjczyków sto osiemdziesiąt pięć tysięcy ludzi. Rano, kiedy wstali, oto ci wszyscy byli martwymi ciałami" (2 Krl 19,35); "przy czym Anioł Pański będzie szerzył spustoszenie we wszystkich granicach Izraela" (2 Krn 21,12); i rzekł do Anioła-niszczyciela (2 Krn 21,15) itd. Wszystkie te perykopy są ludzkim ujęciem Boga karzącego. Jednak Bóg nikogo nie karze (autor PP).

          Aniołom przypisuje się doskonałą wiedzę. Można zgodzić się z tym poglądem, bo jest to wiedza samego Stwórcy. Gdyby aniołowie mieliby wolną wolę, mogliby odwrócić się od Stwórcy. Gdyby ją mieli obecnie, to istnieje prawdopodobieństwo, że i teraz mogliby to uczynić. Tak się jednak nie uważa. Jeżeli to prawda, to musiało się coś wydarzyć, co zmieniło wolną wolę aniołów na wolę wlaną przez Boga. Katecheza głosi, że aniołowie nie mogą stwarzać ani czynić cudów własną mocą. Oczywiście, bo są oni jedynie konceptualnym narzędziem Boga. Niektórzy Żydzi uważają, że człowiek, szczególnie gdy jest Żydem, stoi wyżej od aniołów. Tym samym znoszą istoty anielskie z pierwotnego piedestału. Kiedy odmawiany jest Anioł Pański, modlitwa do Anioła Stróża, to modlitwy te skierowane są do samego Ojca Niebieskiego i do Jego Opatrzności. Ze względu na duchowy charakter i piękno przekazu modlitewnego nie należy z nich rezygnować, pomimo zaniechania wiary w anioły. Być może, że czyste dusze ludzkie stanowią anielskie wojsko. Myśl ta powinna być teologicznie rozpracowana przez uczonych duchownych i Kościół.

          W życiu religijnym można dostrzec anioły w objawieniach neurotycznych, ale jest to zrozumiałe. Według hagiografów Bóg wykorzystuje pojęcia konceptualne w które wierzy człowiek do komunikowania się z człowiekiem.

          Z własnych doświadczeń wiem, że Bóg chcąc komuś pomóc na Ziemi powołuje wybrane (czasem przypadkowe) osoby do funkcji  służebnej (anielskiej), którzy niosą wszelaką pomoc i spełniają wolę Bożą.  Powołani (czasem do krótkich epizodów) nie zawsze są świadomi swej funkcji, którą przyjdzie im spełnić. Mniemam, że będą sowicie wynagrodzeni.                               

          Według poglądu wyrażonego w tym rozdziale słowa o upadku aniołów wyrażone tektem: "Kościół, który jest «filarem i podporą prawdy», zachowuje wiernie «wiarę raz tylko przekazaną świętym». Dzięki swemu nadprzyrodzonemu zmysłowi wiary Lud Boży, «od biskupów aż po ostatniego z wiernych świeckich», niezachwianie trwa przy wierze.”  (KKK s. 98–99) są nieuprawnione.

Czczenie aniołów

          Jakie są więc informacje o duchach (angelologia – nauka o naturze i przeznaczeniu aniołów)? Pismo święte od początku do końca przeplatane jest informacjami o aniołach (285 wersetów Pisma świętego zawiera słowo „anioł”): "Ja jestem Rafał, jeden z siedmiu aniołów, którzy stoją w pogotowiu i wchodzą przed majestat Pański (Tb 12,15)"; "I został posłany Rafał, aby uleczyć" (Tb 3,17). Obok trzech imion, jakie wymienia Biblia: Gabriela  (Dn 8,16), Rafała (Tb 12,15), Michała  (Dn 10,13; 12,1), cztery kolejne wyłaniają się z apokryfów – Księgi Henocha i Czwartej Księgi Ezdrasza: Uriel, Raquel, Sarakiel (Sariel), Remeiel. Ponadto wymienia się jeszcze: Semejaza, Urakibaramela, Akibabela, Tamiela, Ramuela, Daniela, Ezechiela, Suraqiala, Azaela, Armersa, Batraala, Ananiasza, Zaqeba, Samsawella, Sartaela, Jomiaela i Arazazela.  W Ewangelii Tomasza mowa jest o poselstwie anioła Borucha do dwunastoletniego Jezusa.

          Wśród postaci aniołów wyróżnia się «Anioł Jahwe», przez którego Bóg objawia się ludziom w specjalny sposób (Rdz 16,7,9; Wj 3,2; Lb 22,22–35; Sdz 13,13). "Anioł Jahwe przedstawia samego Boga" (Rdz 16,13; Wj 3,2). Jak można zauważyć, imiona pochodzą z tekstów historiograficznie wątpliwych (Księga Tobiasza, Księga Daniela, Księga Hioba) oraz ksiąg apokryficznych. Imiona są wymysłem  ludzkim.  Anioł zapytany przez Samsona o imię odpowiada: "ono jest tajemnicze" (Sdz 13,18). Należy mniemać, że pod postacią anioła przemawiał sam Bóg, który nie ma imienia.

          W tekstach deuteronomicznych, jak i w Nowym Testamencie anioły są zapożyczeniem wtórnym. Biorą one udział w różnych scenach literackich, jak np.: "Balaam uderzył ją [oślicę], chcąc zawrócić na właściwą drogę. Wtedy stanął anioł Pański na ciasnej drodze między winnicami, a mur był z jednej i z drugiej strony. Gdy oślica zobaczyła anioła Pańskiego, przyparła do muru i przytarła nogę Balaama do tego muru, a on ponownie zaczął bić oślicę. Anioł Pański posunął się dalej i stanął w miejscu tak ciasnym, że nie było można go wyminąć ani z prawej, ani też z lewej strony" (Lb 22,23–26); "Albowiem Syn Człowieczy przyjdzie w chwale Ojca swego razem z aniołami swoim"i (Mt 16,27).

          Źródła Objawienia nie wypowiadają się bliżej kiedy i jak anioły zostały powołane do istnienia. Jedni ojcowie Kościoła utrzymują, że anioły zostały stworzone przed światem materialnym, a inni, że równocześnie z nim (św. Augustyn). Niejasne jest też, kiedy anioły zostały poddane próbie. Czy było to zdarzenie historyczne? Nie wiadomo kiedy anioły miały wolną wolę, aby mogły dokonać wyboru, a kiedy ich wola została zlana z wolą Stwórcy. Wielu teologów pyta: "czy Bogu były potrzebne byty duchowe?". Czy Bóg potrzebuje pomocy? Paweł, w Liście do Galatów, pisze: "Pośrednika jednak nie potrzeba, gdy chodzi o jedną osobę, a Bóg właśnie jest sam jeden" (Ga 3,20). Ciekawe jest też pytanie, co do roli aniołów w czasach eschatologicznych (ostatecznych). Liczba aniołów jest ponoć ogromna (miliardy). Św. Brygida Szwedzka wierzyła, że jest ich 10 razy więcej niż wszystkich pokoleń ludzkich. Do ilości aniołów należy jeszcze dodać mnogość aniołów upadłych. Wśród aniołów jest określona hierarchia, co do stopnia chwały, mierzona odległością do Boga. Ciekawe, w jaki sposób uzyskiwały swoją godność? Czy był to dar, czy musiały czymś sobie na tę godność zasłużyć?  Hierarchia aniołów składa się z aniołów, archaniołów, książąt, tronów, cherubinów, serafinów i jeszcze  innych podziałów (chóry anielskie, mocarstwa, potęgi). Niektórzy ojcowie (św. Jan Chryzostom, św. Dionizy, św. Tomasz) starali się odpowiadać na powyższe pytania. "Uznajemy wiele aniołów i mistrzów, których Stwórca świata, Bóg, przez słowo uszeregował" (Atenagoras z Aten 133–190); "Chociaż nie widzimy objawień aniołów, to przecież, że są aniołowie, wiemy z wiary i czytamy, że wielu ludziom się ukazali" (św. Augustyn). W dzisiejszej dobie odpowiedzi te stają się coraz mniej wiarygodne. W innym miejscu św. Augustyn napisał: "Anioł oznacza funkcję, nie naturę".

          Z czasem aniołowie zostali zaakceptowani i przyjęci jako pośrednicy duchowi: "Gdy powziął tę myśl, oto anioł Pański ukazał mu się we śnie i rzekł «Józefie, synu Dawida, nie bój się wziąć do siebie Maryi, twej Małżonki; albowiem z Ducha Świętego jest to, co się w Niej poczęło" (Mt 1,20). Józef otrzymuje wiadomość od Boga za pośrednictwem anioła.

          Od 360 r. wprowadzono zwyczaj czczenia aniołów. Z racji funkcji jakie pełnią oraz nałożonej na nich treści teologicznej są figurami (obrazami) czystych duchów, nieskażonych grzechem, przebywających blisko Boga. "Nawet gdybyś mnie zatrzymał, nie będę spożywał twojego chleba. Natomiast jeśli chcesz przygotować całopalenia, złóż je dla Pana" (Sdz 13,16). Apostoł Paweł wykorzystuje literacką figurę anioła, pisząc w Liście do Galatów: "mnie przyjęliście jak anioła Bożego, jak samego Chrystusa Jezusa" (Ga 4,14). Ponieważ Bóg, jak i aniołowie są rozpoznawani jedynie przez swoje działanie, a działają według jednej woli, to w sumie wiadomo kto działa. Wydaje się, że wspólna wola duchów czystych jest kluczem zrozumienia i akceptacji aniołów. Anioły stały się stałymi mieszkańcami niebios. Wykreowane figury nabrały cech realnego istnienia.  Przeświadczenie o ich realnym istnieniu jest bardzo mocno osadzone w umyśle człowieka.  "Teologia prymitywna i ludowa zrobiła z nich «anioły papierowe i choinkowe»” (Cz. Bartnik).

         Aniołem (posłańcem) został nazwany też Jan Chrzciciel: Oto Ja wyślę anioła mego, aby przygotował drogę przede Mną (Mk 1,1; Ml 3,1; Mt 11,10; Łk 2,27).       

Anioł stróż

           Anioł stróż to koncepcja Platona. Opiekuńczy  Daimon (duch) człowieka który powstaje w momencie urodzenia i towarzyszy mu nawet po śmierci. Aniołem jest ten, który otrzymał funkcje posłańca. Samo słowo «posłaniec» jest tylko ogólnym pojęciem (uniwersalia) mówiącym o funkcji. Realnym posłańcem jest ten, któremu się tę funkcje przypisuje. W Piśmie Świętym można znaleźć perykopy o tym świadczące. Anioł Pański znalazł Hagar na pustyni u źródła przy drodze wiodącej do Szur (Rdz  16,7). Dosłownie «wysłannik Pana», różny od innych aniołów występujących w Piśmie Św. jest określeniem objawiającego się Boga w tym urywku, jak i w wielu innych tekstach. Tym aniołem jest sam Bóg. Anioł Pana zstąpi z Gilgal do Bokim i rzekł (Sdz 2,1). „Anioł Pana” - widziany niejako Jego sobowtór (Rdz 16,7) pokazał się uprzednio Jozuemu w Gilgal: Joz 5,13-15. Takie zjawienie się Anioła (wodza zastępów Pańskich, czyli samego Boga) miało charakter ostrzeżenia. Por. Sdz 6,7-10; A oto przyszedł Anioł Pana i usiadł pod terebintem w Ofra (Sdz 6,11). Tu Aniołem Pana (obrazem Boga) jest Gedeon (przypis).

          W księdze Estery aniołem nazwano Kserksesa, króla perskiego: Ujrzałam cię, panie, jak anioła Bożego (Est 5, 2a).

          W Nowym Testamencie – podobnie jak w Starym Testamencie anioł jest przede wszystkim określeniem funkcji. Pismo święte nie zawiera wyraźnego stwierdzenia, czy każdy człowiek ma swego anioła stróża. Kościół nie sprecyzował tej kwestii i nie poddał jako dogmatu wiary.

          Św. Hieronim pisał: Wiele w Piśmie świętym powiedziano wedle widzenia i rozumienia ludzi, którzy żyli w czasie jego powstania, a nie wedle rzeczywistego stanu rzeczy (Migne PL 25, 888 C). Z założenia rola aniołów była służebna: Czyż nie są oni wszyscy duchami przeznaczonymi do usług, posłanymi na pomoc tym, którzy mają posiąść zbawienie? (Hbr 1,14).

          Łukasz w Dziejach Apostolskich tak opisuje Boga: Po czterdziestu latach ukazał mu się na pustyni góry Synaj anioł Pański w płomieniu ognistego krzaka. (Dz 7, 30, patrz Wj 3,14).

         Ks. prof. Włodzimierz Sedlak pyta: Kto w drugim nigdy nie rozpoznał anioła, którego Bóg posłał (s. 98). Sugeruje, że aniołem może być każdy człowiek powołany przez Boga.

          W opisie Świat stworzony przez Boga (Rdz 1) brak jakichkolwiek wzmianki o stworzeniu aniołów. Dopiero w rozdziale 16  wspomniano o  «Aniele Pańskim» (Rdz 16,7; 16,9; 16,10) w którym można odczytać, że chodzi o samego Boga.

          Przy opisie zniszczenia Sodomy i Gomory użyto słowo «Aniołowie": Owi dwaj aniołowie przybyli do Sodomy wieczorem (Rdz 19,1), które było potrzebne do wytłumaczenia faktu zagłady miast leżących w południowej części doliny Jordanu, co nastąpiło wskutek wstrząsu tektonicznego (przypis). Sama Biblia sugeruje o potrzebie narracyjnej istot konceptualnych.

          Opis Moria (Rdz 22,11) w którym użyto słowo «Anioł» jest podobny do opowieści o bogach starożytnego Bliskiego Wschodu, którzy wymagali ofiar z ludzi. Sami teologowie i niektórzy badacze  potwierdzają, że na treść Stare Testamentu miała wpływ obca literatura. Treść Księgi Rodzaju była szczególnie pod wpływem literatury okolicznych istniejących religii.

          W Księdze Rodzaju jest napisane:  i wtedy anioł Boga wołał na mnie we śnie: Jakubie... (Rdz 31, 11), po czym dwa zdania później:  Ja jestem Bóg z Betel, gdzie namaściłeś stelę i gdzie złożyłeś mi ślub (Rdz 31,13). Można postawić pytanie, czy z Jakubem rozmawiał Anioł, czy Bóg?

          Urząd Nauczycielski Kościoła ogranicza się do stwierdzenia istnienia aniołów, natomiast nie zajmuje stanowiska odnośnie racji ich istnienia, faktycznej funkcji i roli. Brak jest ustalenia ich pojęcia teologicznego. Wiarę w istnienie aniołów Urząd Nauczycielski Kościoła ujął w dogmat:  Jeden jest Bóg, jeden początek wszystkich rzeczy, jeden Stwórca wszystkiego, co widzialne i niewidzialne; On na początku wieków wszechmocną potęgą swoją wywiódł razem z nicestwa twory duchowe i  z ciała złożone, anioły i świat (IV Sobór Laterański). To samo powtórzył późniejszy Sobór Watykański I. Bogatą ikonografię aniołów Kościół wykorzystuje do pobudzania większej wiary i pobożności. Pierwotnie przyjmowano wyższość natury aniołów w stosunku do natury człowieka. Obecnie taki pogląd jest nie do przyjęcia w interpretacji teologiczno-biblijnej, która rozpatruje anioły w perspektywie eschatologicznej.

          Niektórzy współcześni teologowie, przy interpretacji tekstów biblijnych (np.  Księgi Tobiasza), dopatrują się w aniołach jedynie konstrukcji literackich, a nie prawdziwego historycznego przekazu. Traktują anioły jako postacie legendarne albo pełniące funkcje dydaktyczne. „Chóry aniołów” Pawła Apostoła (Kol 1,16) uważane są przez niektórych teologów za motyw antyczny, nie mający podstaw w rzeczywistości niebiańskiego świata (Karl Rahner 1904–1984). Apostoł Paweł mówił: Albowiem jeden jest Bóg, jeden też pośrednik między Bogiem a ludźmi, człowiek, Chrystus Jezus (1 Tm 2,5). Podobnego zdania był polski franciszkanin, biblista, profesor doktor habilitowany nauk biblijnych Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Jana Pawła II w Lublinie, doktor teologii biblijnej Papieskiego Instytutu Biblijnego w Rzymie – Hugolin Helmut Langkammer: Jezus Chrystus jest jedynym pośrednikiem pomiędzy Bogiem a ludźmi. W religii żydowskiej anioł jest manifestacją samego Boga. Adam Szostkiewicz – filolog, publicysta związany z Tygodnikiem Powszechnym pisze: bo przecież anioł jest tym, kto go posłał. Prawda o aniołach została odrzucona przez Reformację XVI w. W czasie oświecenia oraz w drugiej połowie XX w. prawdę o aniołach zakwestionowało także wielu wybitnych teologów katolickich: P. Schoonenberg E. Schillebeeckx, H. Haag, H. Küng, Th. Schneider, F. Schupp, K. Lehmann i inni (Cz. Bartnik).

Jak narodził się obraz anioła ze skrzydłami?

          Obraz anioła ze skrzydłami powstawał stopniowo i jest wynikiem połączenia różnych tradycji: żydowskiej, chrześcijańskiej, antycznej oraz średniowiecznej. Co ciekawe, Biblia nie przedstawia wszystkich aniołów jako istot skrzydlatych.

          W Starym Testamencie aniołowie, czyli „posłańcy” (słudzy) Boga, często pojawiają się pod postacią ludzi. Skrzydła mają natomiast niektóre szczególne istoty niebiańskie. Cherubini z wizji Ezechiela stojące wysoko w hierarchii niebiańskiej (I Triada – najbliżej Boga), związani z poznaniem, mądrością i kontemplacją posiadają kilka skrzydeł i są związani z obecnością Boga oraz Jego tronem. Z kolei Serafini z wizji Izajasza  symbolizują miłość i żarliwość wobec Boga zajmują  też wysoką pozycję w hierarchii – w I Triadzie mają sześć skrzydeł: dwoma zakrywają twarz, dwoma nogi, a dwoma latają. To właśnie te biblijne opisy stały się ważnym źródłem późniejszej wyobraźni artystycznej.

          Skrzydła miały jednak znaczenie symboliczne już w świecie starożytnym. Oznaczały możliwość przemieszczania się między niebem a ziemią, szybkość, nadnaturalną moc oraz przynależność do świata boskiego. Skrzydlate istoty pojawiały się w sztuce Bliskiego Wschodu, Mezopotamii i Egiptu jeszcze przed powstaniem chrześcijaństwa. Nie oznacza to jednak, że chrześcijańskie wyobrażenie anioła jest prostym zapożyczeniem z tych kultur. Raczej artyści korzystali z istniejącego języka symboli, w którym skrzydła natychmiast wskazywały na istotę nadprzyrodzoną.

          Duże znaczenie miała również sztuka grecko-rzymska. Grecka Nike, bogini zwycięstwa, była przedstawiana jako skrzydlata kobieta, a skrzydła posiadał także Eros, późniejszy rzymski Kupidyn (rzymski bóg i uosobienie miłości, znany także  jako Amor lub Kupido – grecki odpowiednik to Eros). Chrześcijańscy artyści, funkcjonujący w świecie kultury antycznej, potrzebowali sposobu na przedstawienie niewidzialnych istot duchowych. Skrzydła okazały się naturalnym i łatwo rozpoznawalnym znakiem.

          Od około IV wieku skrzydlaci aniołowie coraz częściej pojawiali się w sztuce chrześcijańskiej. Stopniowo powstał charakterystyczny wizerunek anioła: postać ludzka, skrzydła, jasna szata i często aureola. Skrzydła pozwalały od razu odróżnić anioła od zwykłego człowieka (powód prozaiczny).

          W średniowieczu rozwój teologii wpłynął również na sposób przedstawiania istot niebiańskich. Pseudo-Dionizy Areopagita uporządkował świat anielski w dziewięć chórów: między innymi serafinów, cherubinów, archaniołów i aniołów. Sztuka zaczęła różnicować wygląd tych istot. Zwykli aniołowie meli dwa skrzydła. Nie była to jednak bezpośrednia instrukcja biblijna, lecz efekt późniejszego rozwoju tradycji teologicznej i artystycznej.

          Interesujący jest również fakt, że aniołowie w Biblii nie zawsze mają skrzydła. W historii Tobiasza archanioł Rafał podróżuje z bohaterem pod postacią człowieka i dopiero później ujawnia swoją prawdziwą naturę. Podobną myśl znajdujemy w Liście do Hebrajczyków: "Nie zapominajmy też o gościnności, gdyż przez nią niektórzy, nie wiedząc, aniołom dali gościnę." (Hbr 13,2), gdzie pojawia się sugestia, że człowiek może przyjąć anioła jako gościa, nawet o tym nie wiedząc. Pierwotny biblijny obraz anioła jest więc często bardziej ludzki i mniej fantastyczny niż jego późniejsze przedstawienia w sztuce.

          Dlaczego zatem współczesny anioł niemal zawsze ma skrzydła? Stało się tak dlatego, że przez wiele stuleci sztuka utrwalała skrzydła jako charakterystyczny znak istoty niebiańskiej. W rezultacie powstał rodzaj kulturowego skrótu: skrzydła → istota niebiańska → posłaniec Boga → anioł.

          Można więc stwierdzić, że obraz anioła z dwoma pięknymi, pierzastymi skrzydłami jest syntezą wielu tradycji. Ma swoje korzenie w biblijnych opisach Cherubinów i Serafinów, ale jego powszechność jest przede wszystkim rezultatem rozwoju sztuki późnego antyku i średniowiecza oraz wpływu wcześniejszej ikonografii Bliskiego Wschodu i świata grecko-rzymskiego.

         Bazując na przekazach historycznych z okresu przedsemickiego  (ok. 3600 lat przed Chr.)  już Sumerowie wprowadzili do swojej religii zastępy aniołów, jako orszak króla niebios. Ich rozumowanie było proste. Co to za król, który nie ma swojego wojska i orszaku? Władza królewska zawsze miała charakter sakralny (i vice versa). Poddani uważali swego władcę za przedstawiciela bóstwa. Władca był synem boga, a jego władza i urząd od boga pochodziły. To sprzężenie zwrotne wzajemnie na siebie oddziaływało.

          Kiedy powstawała religia semicka (ok. 2000 lat przed Chr.) na wzór religijnych tradycji wielkich kultur mezopotamskich: sumeryjskich, akadyjskich, babilońskich, asyryjskich, hetyckich, zapożyczono do niej anioły,  jako byty duchowe. Tradycje  (jak i ST) przedstawiały Jahwe jako potężnego władcę, który posiada dwór niebieski, obejmujący różne kategorie sług anielskich, a nawet całe ich zastępy lub armie (1 Krl 22,19; Iz 6,2–3; Ps 148,2; Job 1,6–12; 2,1–6).  W KKK, 329 s.86 pisze: "Anioł" oznacza funkcję, nie naturę(!!!). W Księdze Malachiasza czytamy: Oto Ja wyślę anioła mego, aby przygotował drogę przede Mną (Ml 3,1). "Aniołem" (wysłannikiem) jest św. Jan Chrzciciel; "Anioł Przymierza" - jest to Mesjasz, przychodzący na sąd Boży (przypis do Ml 3,1). Mowa tu o Janie Chrzcicielu. Posłańcem, czyli aniołem jest tu Jan Chrzciciel. Można wysnuć wniosek, że nie istnieje posłaniec (Anioł) jako byt sam z siebie, mający własną wolę i własną świadomość.