Semici, Fenicjanie

          Semici to historyczna grupa ludów Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej. Określenie to nie oznacza jednolitej rasy, a raczej rodziny posługujące się pokrewnymi językami z rodziny semickiej (m.in. językiem arabskim, hebrajskim, aramejskim a w nowszych czasach amharski w Etiopii). Nazwa wywodzi się od biblijnego Sema, syna Noego. Do starożytnych i współczesnych ludów semickich zalicza się m.in.: Arabów, Żydów, starożytnych Hebrajczyków/Izraelitów, Asyryjczyków, Akkadów, Aramejczyków i Fenicjan.

          Fenicjanie byli ludem semickim zamieszkującym wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego, na terenach dzisiejszego Libanu oraz części Syrii i Izraela. Nie stworzyli jednego państwa, lecz żyli w niezależnych miastach-państwach, z których najważniejsze były Tyr, Sydon, Byblos i Arados.

          Rozkwit cywilizacji fenickiej przypada na okres od około XII do VI w. przed Chr. Dogodne położenie nad Morzem Śródziemnym oraz ograniczone możliwości rozwoju rolnictwa sprawiły, że Fenicjanie zajęli się przede wszystkim handlem morskim, żeglugą i rzemiosłem. Ich statki docierały do wybrzeży Afryki Północnej, Półwyspu Iberyjskiego, Italii, Grecji oraz wielu wysp Morza Śródziemnego.

          W celu ułatwienia handlu zakładali liczne kolonie i faktorie handlowe. Najważniejszą z nich była Kartagina, założona w IX w. przed Chr. na wybrzeżu Afryki Północnej. Z czasem stała się ona potężnym państwem i najważniejszym ośrodkiem fenickiej kultury w zachodniej części Morza Śródziemnego.

          Podstawą gospodarki Fenicjan był handel dalekosiężny. Eksportowali drewno cedrowe z gór Libanu, wyroby z metalu, szkło, tkaniny oraz słynną purpurę – kosztowny barwnik uzyskiwany z morskich ślimaków z rodzaju rozkolców. Purpurowe tkaniny były symbolem bogactwa i władzy, dlatego cieszyły się dużym zainteresowaniem wśród władców starożytnego świata.

          Fenicjanie byli znakomitymi żeglarzami i budowniczymi statków, kupcami i rzemieślnikami. Doskonalili techniki nawigacji, wykorzystując położenie gwiazd, kierunek wiatrów i prądów morskich. Dzięki temu stali się najważniejszymi kupcami starożytnego basenu Morza Śródziemnego i pośredniczyli w wymianie towarów między cywilizacjami Egiptu, Mezopotamii, Grecji oraz zachodniej Europy. Choć nie zasłynęli z wielu wynalazków naukowych, ich osiągnięcia miały ogromny wpływ na rozwój cywilizacji.

          Największym osiągnięciem Fenicjan było stworzenie alfabetu spółgłoskowego liczącego 22 znaki. Był on prostszy od pisma klinowego i hieroglifów, dzięki czemu znacznie ułatwiał naukę pisania. Alfabet fenicki stał się podstawą alfabetu greckiego, z którego wywodzą się później alfabet łaciński oraz cyrylica.

Budowali szybkie i wytrzymałe statki oraz zakładali kolonie handlowe na wybrzeżach Morza Śródziemnego, m.in. Kartaginę.

Stworzyli rozległą sieć szlaków handlowych, łącząc Bliski Wschód, Afrykę i Europę.

 

Opracowali sposób pozyskiwania cennego fioletowego barwnika z morskich ślimaków (rozkolców). Purpura była symbolem bogactwa i władzy.

Udoskonalili techniki produkcji szkła i rozpowszechnili jego wyroby w basenie Morza Śródziemnego.

Zakładali liczne miasta i faktorie handlowe, co sprzyjało wymianie towarów, kultury i wiedzy między różnymi ludami.

          Religia Fenicjan miała charakter politeistyczny. Czczono wielu bogów i boginie, z których najważniejszymi byli Baal – bóg burzy i urodzaju, Melkart – opiekun Tyru, oraz Astarte – bogini miłości, płodności i wojny. Obrzędy religijne odbywały się w świątyniach, a według niektórych źródeł w wyjątkowych sytuacjach składano także ofiary z ludzi, choć skala tego zjawiska pozostaje przedmiotem dyskusji wśród historyków.

          Od VIII w. pzed chr. miasta fenickie stopniowo traciły niezależność. Były kolejno podporządkowywane Asyryjczykom, Babilończykom i Persom, a następnie zostały podbite przez Aleksandra Wielkiego w 332 r. przed Chr. Mimo utraty samodzielności Fenicjanie pozostawili trwały ślad w historii dzięki rozwojowi żeglugi, handlu oraz stworzeniu alfabetu, który stał się podstawą większości współczesnych systemów pisma.

Do najsłynniejszych Fenicjan należą:

Hiram I – król Tyru, który współpracował z królem Salomonem przy budowie Świątyni Jerozolimskiej. Był znany z rozwoju handlu i floty.

Dydona – według tradycji fenicka księżniczka z Tyru, która założyła Kartaginę w Afryce Północnej.

Hannon Żeglarz – słynny żeglarz z Kartaginy, który odbył wyprawę wzdłuż zachodnich wybrzeży Afryki i opisał ją w relacji zwanej „Periplusem Hannona”.

Kadmos – według mitologii fenicki książę, któremu Grecy przypisywali sprowadzenie alfabetu fenickiego do Grecji.

          Fenicjanie rzadko zapisywali własną historię, dlatego większość informacji o ich najsłynniejszych postaciach pochodzi z przekazów Greków, Rzymian i innych starożytnych ludów. Dlatego niektóre z tych postaci, jak Dydona czy Kadmos, mają charakter legendarny.

Hetyci

          Hetyci byli ludem indoeuropejskim, który około początku II tysiąclecia przed Chr. osiedlił się w środkowej Anatolii – dzisiejsza zachodnia Turcja. Stworzyli jedno z najpotężniejszych państw starożytnego Bliskiego Wschodu. Ich stolicą było Hattusa, położone w centralnej części Anatolii.

          Początki państwa hetyckiego sięgają około XVII w. przed Chr., kiedy władcy z dynastii wywodzącej się z miasta Kuššara zjednoczyli liczne księstwa anatolijskie. Największy rozkwit imperium przypadł na XIV i XIII w. przed Chr., gdy Hetyci opanowali znaczną część Anatolii oraz podporządkowali sobie północną Syrię.

          Państwo hetyckie było monarchią, jednak władza króla nie miała charakteru absolutnego. W sprawowaniu rządów wspierała go arystokracja oraz rada dostojników zwana pankus. Hetyci stworzyli sprawnie funkcjonującą administrację, dzieląc kraj na prowincje zarządzane przez namiestników.

          Podstawą gospodarki było rolnictwo i hodowla zwierząt, a także rozwinięte rzemiosło oraz handel. Położenie Anatolii sprzyjało wymianie handlowej między Mezopotamią, Syrią i wybrzeżami Morza Egejskiego. Hetyci słynęli również z wysokiego poziomu metalurgii. Umiejętnie wykorzystywali miedź, brąz i żelazo, choć żelazo początkowo miało charakter luksusowy i było używane głównie do wyrobu przedmiotów o dużej wartości.

          Siłę militarną Hetytów stanowiła dobrze zorganizowana armia wyposażona w lekkie rydwany bojowe. Dzięki sprawnej organizacji oraz nowoczesnemu uzbrojeniu prowadzili liczne wojny, podporządkowując sobie sąsiednie państwa.

          Od czasów faraona Totmesa III, państwo hetyckie cały czas walczyło z Egiptem o panowanie w Syrii.  Jednym z najważniejszych wydarzeń w ich dziejach była bitwa pod Kadesz stoczona około 1274 r. przed Chr. (dokładna data nieznana) z Egipcjanami dowodzonymi przez Ramzesa II (w piątym roku jego panowania). Ramzes wykazał się nadzwyczajnym bohaterstwem i odwagą. Przywdziawszy kolczugę, wybiegł z namiotu rzucając się na nadchodzącą za rydwanami armię wroga mając u boku jedynie osobistą gwardię. Czyn ten znacznie wzmocnił morale armii.Myśląc, że armia Egiptu nie stanowi już zagrożenia, Hetyci poczęli plądrować egipski obóz.Od całkowitej klęski wojsk faraona ocaliło przybycie sojuszniczych oddziałów z państwa Nearinów. Bitwa nie przyniosła rozstrzygnięcia, dlatego kilka lat później oba państwa zawarły traktat pokojowy, uznawany za najstarszy zachowany międzynarodowy traktat pokojowy w historii.

          Religia Hetytów miała charakter politeistyczny. Przejęli wiele bóstw od ludów zamieszkujących Anatolię i Syrię, dlatego ich państwo określano mianem „kraju tysiąca bogów”. Najważniejszymi bóstwami byli bóg burzy Tarhunna oraz bogini słońca z Arinny. Królowie pełnili również funkcje religijne, przewodnicząc najważniejszym obrzędom państwowym.

          Hetyci posługiwali się własnym językiem należącym do rodziny indoeuropejskiej. Zapisywali go przede wszystkim pismem klinowym przejętym z Mezopotamii, a w inskrypcjach monumentalnych wykorzystywali także hieroglify anatolijskie. W stolicy odkryto tysiące glinianych tabliczek zawierających teksty religijne, prawne, administracyjne i dyplomatyczne, które stanowią cenne źródło wiedzy o ich cywilizacji.

         Warto wspomnieć, ze Hetytą był biblijny Uriasz, wojownik króla Dawida i mąż Batszeby. Przeszedł na wiarę w Boga Izraela, na co wskazuje samo jego hebrajskie imię, które oznacza „moim światłem jest Jahwe".

          Około 1200 r. przed Chr., w okresie kryzysu późnej epoki brązu, państwo hetyckie upadło. Do jego rozpadu przyczyniły się najazdy Ludów Morza, konflikty wewnętrzne oraz trudności gospodarcze. Na terenach południowej Anatolii i północnej Syrii przetrwały jednak mniejsze państwa nowohetyckie, które zachowały elementy kultury hetyckiej jeszcze przez kilka stuleci.

         W okresie hetyckim lub wcześniej ludy hetyckie oraz inne społeczności zamieszkujące starożytną Anatolię i Bliski Wschód bywają łączone z tradycją budowy podziemnych miast. Szczególnie na terenie środkowej Anatolii (dzisiejsza Turcja) zachowały się liczne rozległe kompleksy wykute w miękkich skałach wulkanicznych. Choć wiele z nich było użytkowanych przez różne ludy i rozbudowywanych przez kolejne stulecia, ich najstarsze etapy mogą sięgać epoki hetyckiej lub nawet wcześniejszych kultur.

Najbardziej znane przykłady to:

Derinkuyu – największe odkryte starożytne podziemne miasto. Liczyło nawet 18 poziomów i mogło pomieścić dziesiątki tysięcy ludzi wraz z zapasami żywności, zwierzętami, studniami oraz systemem wentylacji.

Kaymaklı – rozległy kompleks tuneli, komór mieszkalnych, magazynów i pomieszczeń gospodarczych, połączony z innymi podziemnymi osadami siecią korytarzy.

          Miasta podziemne pełniły wiele funkcji. Przede wszystkim zapewniały schronienie podczas najazdów i konfliktów zbrojnych. Stała temperatura panująca pod ziemią chroniła również przed skrajnymi warunkami klimatycznymi – letnimi upałami i zimowym chłodem. Dodatkowo miękkie skały wulkaniczne Kapadocji umożliwiały stosunkowo łatwe drążenie rozległych systemów pomieszczeń, które mogły służyć jako miejsca zamieszkania, magazyny, stajnie, świątynie, a nawet całe samowystarczalne osady funkcjonujące przez dłuższy czas.

Hyksosi

          Hyksosi byli grupą ludów zachodnioazjatyckich, pochodzenia zachodniosemickiego, obejmującą przede wszystkim społeczności semickie, a częściowo także huryckie.  Hyksosi nie stanowili jednego narodu. Byli mieszaniną ludów zamieszkujących Lewant, przede wszystkim: Kananejczyków, Amorytów, innych ludów semickich z Syrii i Palestyny. Niektórzy badacze przypuszczają, że wśród nich mogli znajdować się także przedstawiciele ludności huryckiej lub indoeuropejskiej, jednak trzon Hyksosów stanowili Semici.

          Ludy huryckie (Huryci) były starożytnym ludem zamieszkującym północną Mezopotamię, wschodnią Anatolię i okolice Kaukazu. Ich pochodzenie nie jest do końca wyjaśnione, ale większość badaczy uważa, że wywodzili się z obszarów górskich na pograniczu Wyżyny Armeńskiej i Kaukazu. Huryci pojawili się w źródłach pisanych około III tysiąclecia przed Chr. Zamieszkiwali tereny dzisiejszej południowo-wschodniej Turcji, północnej Syrii, północnego Iraku i Armenii. Nie byli ludem semickim ani indoeuropejskim – posługiwali się językiem huryckim, należącym do rodziny hurycko-urartyjskiej. W XV–XIV w. przed Chr. stworzyli potężne Mitanni, które rywalizowało z Egiptem i państwem Hetytów. Po upadku Mitanni Huryci stopniowo ulegli asymilacji przez sąsiednie ludy, a ich kulturę częściowo przejęło państwo Urartu. Huryci wywarli duży wpływ na kulturę i religię starożytnego Bliskiego Wschodu, zwłaszcza na Hetytów. Ich mitologia, sztuka i niektóre elementy organizacji państwa zostały przejęte przez sąsiednie cywilizacje.

          Nazwa „Hyksosi” pochodzi od egipskiego określenia heka chasut, oznaczającego „władców obcych krajów”.

          Przed przejęciem władzy w Egipcie zamieszkiwali głównie obszary południowego Kanaanu i Syro-Palestyny, czyli tereny dzisiejszego Izraela, Palestyny, południowego Libanu, zachodniej Jordanii oraz zachodniej Syrii. Stopniowo osiedlali się również we wschodniej delcie Nilu jako kupcy, rzemieślnicy i pasterze.

          Około 1650 r. przed Chr., wykorzystując osłabienie władzy faraonów w okresie Drugiego Okresu Przejściowego, Hyksosi przejęli kontrolę nad północnym Egiptem. Swoją stolicę założyli w Awaris, (egipskie Hut-Uaret) położonym we wschodniej części delty Nilu. Rządzili północnym Egiptem przez około sto lat jako XV dynastia.

          Około 1550 r. przed Chr. zostali pokonani przez faraona Ahmose I, założyciela XVIII dynastii. Zdobył on Awaris, a następnie wyparł Hyksosów do południowego Kanaanu. Zwycięstwo Ahmose I zapoczątkowało okres Nowego Państwa – epokę największej potęgi militarnej i politycznej starożytnego Egiptu.

          Warto podkreślić, że współcześni historycy odchodzą od poglądu o jednorazowym, wielkim najeździe Hyksosów na Egipt. Obecnie przeważa opinia, że ich przejęcie władzy było wynikiem wieloletniego procesu osadnictwa, stopniowego wzrostu znaczenia politycznego oraz wykorzystania kryzysu wewnętrznego państwa egipskiego, a nie gwałtownej inwazji militarnej.

          Hyksosi prowadzili odmienną politykę niż większość dawnych zdobywców. Nie zlikwidowali egipskiej administracji ani nie narzucili własnego systemu rządów, lecz przejęli istniejące instytucje państwowe i dostosowali się do miejscowej tradycji. Przyjęli egipskie tytuły królewskie i urzędnicze, posługiwali się pismem hieroglificznym oraz przedstawiali swoje imiona w egipskiej formie.

          W dziedzinie religii szczególną rolę odgrywał kult Baala, utożsamianego z egipskim bogiem Setem. Stolica Hyksosów – Awaris – nabrała wyraźnie bliskowschodniego charakteru kulturowego, o czym świadczą m.in. architektura, ceramika i sposób grzebania zmarłych, różniący się od wcześniejszych egipskich zwyczajów.

          Rządy Hyksosów sprzyjały rozwojowi gospodarczemu północnego Egiptu. Rozbudowano Awaris, którego liczba mieszkańców znacznie wzrosła. Ożywił się handel z Palestyną, Syrią, Cyprem i innymi obszarami wschodniej części Morza Śródziemnego, natomiast mniejsze znaczenie miały kontakty z Nubią i południowymi sąsiadami Egiptu.

          Hyksosi wywarli również istotny wpływ na rozwój egipskiej wojskowości. Upowszechnili wykorzystanie koni i lekkich rydwanów bojowych, a także spopularyzowali nowe rodzaje uzbrojenia, takie jak łuki kompozytowe, sztylety i niektóre typy mieczy oraz ulepszone techniki obróbki brązu. Po ich wypędzeniu Egipcjanie przejęli te rozwiązania, co przyczyniło się do sukcesów militarnych Nowego Państwa.

Przestrzeń jest tłem do obrazowania

          Światem rządzi ruch. Z pozornej nicości rodzi się energia, pulsująca w kwantowej rzeczywistości. Materia jest jedynie cieniem tego procesu — chwilowym zagęszczeniem pól, które pozwala oddziaływaniom przybrać dostrzegalną formę. Wszystko istnieje dzięki nieustannej grze energii, przestrzeni i czasu.

          Dobrym przykładem jest przepływ prądu elektrycznego. Energia nie jest przenoszona przez elektrony niczym woda płynąca rurą. Przenosi ją pole elektromagnetyczne otaczające przewodnik. Sam drut wyznacza jedynie drogę, wzdłuż której pole oddziałuje na elektrony. Te poruszają się bardzo powoli, wykonując jedynie niewielki ruch uporządkowany, podczas gdy zaburzenie pola elektromagnetycznego rozchodzi się wzdłuż przewodnika z prędkością bliską prędkości światła. To właśnie pole niesie energię, a elektrony jedynie uczestniczą w jej przekazywaniu.

          Praźródłem Wszechświata nie jest materia, lecz Moc ukryta w tchnieniu Boga. To ona objawia się poprzez swoje działanie i nieustannie podtrzymuje istnienie. Materia nie stanowi więc początku, lecz jest jedną z form, w których ta Moc staje się dostrzegalna.

          Również pojęcie przestrzeni jest jedynie sposobem obrazowania rzeczywistości. Mówimy o przestrzeni, aby opisać wzajemne relacje i ruch, lecz sama w sobie nie jest ona pustym pojemnikiem na materię. Jest raczej sceną, na której ujawniają się oddziaływania, tłem umożliwiającym opis zmian. Bez ruchu i wzajemnych relacji pojęcie przestrzeni traciłoby swoje znaczenie. Przestrzeń nie jest więc celem ani przyczyną istnienia, lecz językiem, za pomocą którego opisujemy to, co się wydarza.

          Kolejny raz przywołam słowa Pisma Świętego: „Jestem, który Jestem” (Wj 3,14). To nie tylko imię Boga, lecz objawienie Jego natury — istnienia, które nie potrzebuje zewnętrznej przyczyny. Bóg objawia się przez swoje działanie, a stworzenie jest nieustannym przejawem tej aktywności.

          Jeżeli istnienie wypływa z Boskiego działania, wówczas liczba światów nie musi być ograniczona. Pismo Święte mówi przede wszystkim o dwóch rzeczywistościach: świecie stworzonym, którego doświadczamy zmysłami, oraz Królestwie Bożym, które przekracza czas i przestrzeń. Nie są to jednak dwa całkowicie odrębne miejsca, lecz dwa stany istnienia przenikające się nawzajem. Obie rzeczywistości są dwoma sposobami uczestniczenia w istnieniu.

          Pierwszy stan jest rzeczywistością, którą poznajemy przez świadomość własnego istnienia i doświadczenie świata. Drugi jest stanem pełnego zjednoczenia z Bogiem — rzeczywistością niebiańską, w której świadomość osiąga swoją pełnię. Te dwa stany nie wykluczają się, lecz wzajemnie przenikają. Katechizm Kościoła Katolickiego przypomina, że Bóg jest obecny we wszystkim, co stworzył, a człowiek został powołany do życia w jedności z Nim. Dlatego można powiedzieć, że żyjemy w Bogu, a Bóg mieszka w nas (por. Dz 17,28; J 14,23). Nie oznacza to utożsamienia człowieka z Bogiem, lecz uczestnictwo stworzenia w Jego życiu. Obie rzeczywistości są dwoma sposobami uczestniczenia w istnieniu. Rzeczywistość materialna staje się wówczas drogą prowadzącą ku rzeczywistości duchowej, a obie odsłaniają różne aspekty tej samej Prawdy o istnieniu. W klasycznej teologii Bóg i stworzenie pozostają odrębne, choć głęboko ze sobą związane.

 

 

          W następnych wpisach rozpocznę opis historycznego tła dla chrześcijaństwa. Przedstawię najważniejsze narody Bliskiego Wschodu i najważniejsze

wydarzenia historyczne  i wojny. 

 

Świat po epoce lodowcowej

          W dziejach ludzkości schyłek prehistorii przypada na okres po zakończeniu ostatniego zlodowacenia, które ustąpiło około 11,7 tysiąca lat temu. Rozpoczęła się wówczas obecna epoka geologiczna – holocen. Nie oznacza to jednak, że wcześniej cała Ziemia była skuta lodem ani że wszędzie panowały skrajnie niskie temperatury. Klimat był zróżnicowany, a na wielu obszarach ludzie mogli żyć, rozwijać się, migrować, doskonalić narzędzia, polować oraz stopniowo przystosowywać się do zmieniających się warunków środowiskowych.

          Topnienie lądolodów doprowadziło do znacznego wzrostu poziomu mórz i oceanów. W ciągu kilku tysięcy lat poziom wód podniósł się o ponad 100 metrów, zalewając rozległe tereny przybrzeżne, które wcześniej mogły być zamieszkane przez ludzi. Z tego powodu wiele śladów dawnych osad i kultur znajduje się dziś pod wodą lub zostało bezpowrotnie zniszczonych. Dobrym przykładem jest Doggerland – rozległy ląd łączący niegdyś Wyspy Brytyjskie z kontynentalną Europą, obecnie spoczywający pod wodami Morza Północnego. Niekiedy w tym kontekście pojawia się również legenda o Atlantydzie, jednak pozostaje ona elementem tradycji literackiej i nie została potwierdzona przez archeologię.

          Odkrywane w ostatnich dziesięcioleciach stanowiska archeologiczne pokazują, że społeczności późnego paleolitu i wczesnego neolitu były znacznie lepiej zorganizowane, niż przypuszczano jeszcze kilkadziesiąt lat temu. Coraz więcej dowodów wskazuje na istnienie rozwiniętych sieci kontaktów handlowych, specjalizacji rzemieślniczej oraz umiejętności planowania dużych przedsięwzięć budowlanych.

          W kontekście gwałtownych zmian klimatycznych często przywoływany jest biblijny opis potopu. Podobne opowieści o wielkiej powodzi występują także w mitologii mezopotamskiej, greckiej, indyjskiej oraz wielu innych tradycjach świata. Część badaczy przypuszcza, że mogą one zachowywać pamięć o rzeczywistych katastrofach naturalnych towarzyszących końcowi epoki lodowcowej, takich jak gwałtowne podnoszenie się poziomu mórz czy lokalne powodzie. Hipoteza ta pozostaje jednak przedmiotem badań i nie została jednoznacznie potwierdzona.

          Niezależnie od interpretacji, Biblia jest nie tylko księgą religijną, lecz także jednym z najważniejszych zabytków literatury starożytnej. Zawiera opisy wydarzeń, miejsc i ludów, z których część znajduje potwierdzenie w badaniach historycznych i archeologicznych, podczas gdy inne pozostają elementem tradycji religijnej lub przedmiotem naukowych dyskusji. Dlatego stanowi cenne źródło dla historyków badających dzieje starożytnego Bliskiego Wschodu.

          Po ustąpieniu lądolodu świat zaczął zmieniać się niezwykle szybko. Lasy zajęły miejsce tundry i stepów, pojawiły się nowe gatunki roślin i zwierząt, a ludzie stopniowo przechodzili od życia wyłącznie łowiecko-zbierackiego do osiadłego trybu życia. W tym czasie zaczęły powstawać monumentalne budowle, które do dziś budzą podziw badaczy.

          Kamienne kręgi, dolmeny, menhiry oraz grobowce megalityczne spotykane są w wielu regionach Europy. Niektóre z nich składają się z bloków skalnych ważących kilkadziesiąt ton. Wciąż trwają badania nad metodami ich transportu i wznoszenia, jednak eksperymenty archeologiczne pokazują, że przy odpowiedniej organizacji pracy, wykorzystaniu drewnianych sań, rolek, lin i dużej liczby ludzi było to możliwe bez użycia metalu czy maszyn.

          Do dziś nie ma pełnej zgody co do funkcji wszystkich megalitów. Część z nich była niewątpliwie grobowcami, inne pełniły funkcje ceremonialne lub religijne, a niektóre mogły służyć do obserwacji zjawisk astronomicznych. Wiele obiektów wykazuje orientację względem wschodów i zachodów Słońca podczas przesileń oraz równonocy, co świadczy o dobrej znajomości cykli astronomicznych przez ich budowniczych.

          Najbardziej znanym megalitem jest Stonehenge w południowej Anglii, jednak podobne budowle znajdują się również we Francji (Carnac), Hiszpanii, Portugalii, Irlandii, Niemczech, Danii oraz w Polsce, między innymi na Pomorzu Zachodnim, Kujawach i w Wielkopolsce.

          Jednym z najciekawszych miejsc prehistorycznej Europy jest Malta. Znajdują się tam jedne z najstarszych wolno stojących budowli kamiennych na świecie – świątynie megalityczne datowane na około 3600–2500 r. p.n.e., a więc starsze od egipskich piramid. Ich twórcy wykazali się znakomitą organizacją pracy oraz wysokimi umiejętnościami budowlanymi.

          Na Malcie odnaleziono również czaszki o wydłużonym kształcie. W przeszłości stały się one źródłem licznych sensacyjnych teorii. Większość antropologów uważa jednak, że podobne deformacje są wynikiem celowego modelowania czaszek w dzieciństwie, praktykowanego przez wiele kultur na różnych kontynentach, lub stanowią naturalną zmienność anatomiczną. Nie istnieją wiarygodne dowody, aby wiązać je z istnieniem odrębnego gatunku ludzi czy legendarnych olbrzymów wspominanych w niektórych przekazach religijnych.

          Jednym z najważniejszych odkryć archeologicznych ostatnich dziesięcioleci jest Göbekli Tepe w południowo-wschodniej Turcji. Sanktuarium to, datowane na około 9600 r. p.n.e., zostało wzniesione przez społeczności łowiecko-zbierackie jeszcze przed rozpowszechnieniem rolnictwa. Odkrycie to zmieniło poglądy naukowców na temat początków zorganizowanych społeczeństw i budownictwa monumentalnego.

          Ludzie epoki lodowcowej byli znakomitymi rzemieślnikami i artystami. Pozostawili po sobie realistyczne malowidła jaskiniowe w Lascaux i Altamirze, rzeźby, figurki, ozdoby oraz narzędzia wykonane z kamienia, kości i poroża. Wśród najbardziej znanych zabytków znajduje się Wenus z Willendorfu, będąca przykładem sztuki paleolitycznej.

          Archeolodzy odnajdują również pozostałości obozowisk, palenisk, konstrukcji mieszkalnych oraz kości mamutów, reniferów, nosorożców włochatych i żubrów ze śladami działalności człowieka. W Polsce ważne stanowiska z tego okresu znajdują się między innymi w Wilczycach, Ojcowie, okolicach Krakowa oraz na Wyżynie Sandomierskiej.

          Mimo ogromnego postępu archeologii wiedza o najdawniejszych dziejach człowieka pozostaje niepełna. Większość dawnych osad została zniszczona przez czas, procesy geologiczne lub znajduje się dziś pod wodami mórz i oceanów. Każde nowe odkrycie pozwala lepiej poznać życie naszych przodków, ale jednocześnie rodzi kolejne pytania.

          Pojawiają się również hipotezy sugerujące, że część późniejszych osiągnięć cywilizacyjnych mogła wykorzystywać wiedzę przekazywaną z pokolenia na pokolenie od społeczności żyjących u schyłku epoki lodowcowej. Dotychczas nie znaleziono jednak przekonujących dowodów potwierdzających istnienie wysoko rozwiniętej, zaginionej cywilizacji poprzedzającej znane kultury starożytnego Egiptu czy Mezopotamii. Są to interesujące hipotezy, które pozostają przedmiotem dyskusji.

          Duże zainteresowanie budzą również badania Antarktydy. W przestrzeni publicznej pojawiają się liczne teorie dotyczące jej przeszłości, jednak większość z nich nie znajduje potwierdzenia w badaniach geologicznych i archeologicznych. Naukowcy koncentrują się przede wszystkim na analizie rdzeni lodowych, które pozwalają odtworzyć historię klimatu Ziemi sięgającą setek tysięcy lat. To właśnie kolejne odkrycia naukowe, a nie sensacyjne spekulacje, mogą w przyszłości rzucić nowe światło na najdawniejsze dzieje naszej planety i człowieka.

Dualizm cywilizacyjny

 

          W VIII–VI wieku przed Chr., gdy na Bliskim Wschodzie kształtowała się i umacniała tradycja religijna Izraelitów, z której wyłonił się judaizm, w świecie greckim rozwijały się kolonie i rodziła się filozofia. W jońskich miastach Azji Mniejszej pojawili się pierwsi mędrcy – Tales, Anaksymander i Anaksymenes – którzy, zamiast odwoływać się wyłącznie do mitów, zaczęli poszukiwać racjonalnych wyjaśnień zjawisk przyrody. Ich dociekania zapoczątkowały filozofię oraz stworzyły fundament pod rozwój nauki, logiki i epistemologii, czyli teorii poznania badającej źródła, możliwości i granice ludzkiej wiedzy.

          Choć oba kręgi cywilizacyjne poszukiwały odpowiedzi na pytania o naturę świata i miejsce człowieka we wszechświecie, czyniły to odmiennymi drogami. Na Wschodzie dominowało poznanie oparte na objawieniu, tradycji religijnej i doświadczeniu duchowym, natomiast w świecie greckim coraz większe znaczenie zyskiwały rozum, obserwacja i logiczne rozumowanie. Z tego nurtu wyrosła filozofia zachodnia, której fundamentem stało się przekonanie, że świat można poznawać i wyjaśniać za pomocą ludzkiego rozumu.

         Po raz kolejny w dziejach ujawnił się swoisty dualizm ludzkiego poznania. Z jednej strony rozwijała się droga duchowa, prowadząca ku prawdzie poprzez wiarę, objawienie i wewnętrzne doświadczenie, z drugiej – droga racjonalna, oparta na obserwacji, analizie i logicznym wnioskowaniu. Nie były to jednak drogi całkowicie przeciwstawne. Obie wyrastały z tego samego pragnienia człowieka: zrozumienia świata, odkrycia jego porządku oraz odnalezienia sensu własnego istnienia. Różniły się metodą, lecz ich cel pozostawał wspólny – poznanie prawdy.

          Współczesny badacz nie musi ograniczać się do jednej tradycji poznawczej. Może korzystać zarówno z metod racjonalnych, opartych na obserwacji, doświadczeniu i logicznym rozumowaniu, jak i z refleksji filozoficznej oraz duchowej. Dla wielu myślicieli oba sposoby poznawania nie wykluczają się, lecz wzajemnie uzupełniają, prowadząc do pełniejszego rozumienia rzeczywistości.

          W perspektywie naukowej świat opisuje się jako rzeczywistość zbudowaną z energii, podlegającą prawom przyrody. W perspektywie religijnej i metafizycznej ten sam świat postrzegany jest jako przeniknięty Bożym tchnieniem – zasadą życia, istnienia i porządku, która nadaje sens całemu stworzeniu. Dwie perspektywy opisują ten sam świat, odpowiadając jednak na odmienne pytania: nauka wyjaśnia, jak funkcjonuje rzeczywistość, natomiast religia i filozofia próbują odpowiedzieć, dlaczego istnieje i jaki jest jej ostateczny sens.

            Warsztat filozoficzny pierwszych mędrców i filozofów był ubogi i korzystał głównie z naturalnego światła rozumu. Być może odczytywali  w swoich umysłach wiedzę wlaną, której udzielił im Stwórca, To co jest najpiękniejszego w człowieku to  umiejetność myślenia. Człowiek może sam sobie zadawać pytania i szukać odpowiedzi stosując zasady logiczne.

           Pierwsi mędrcy swoje rozważania wypowiadali w sentencjach: "Zastanawiaj się nad słowami wychodząc od rzeczy, a nie nad rzeczami wychodząc od słów." (Misonos);  "Uważaj na samego siebie i strzeż się samego siebie; poznaj samego siebie"; "Nie mówić źle o umarłych” (Chilon); "Najliczniejsi są niegodziwce" (Biante); "Głupi, przeciw silnemu, kto okoniem staje: nie zwycięży, i biedy, a wstydu się naje." (Hezjod).

          Filozofowie jońscy stawiali sobie fundamentalne pytanie o pierwotną zasadę istnienia świata. Wprowadzili pojęcie «arche» – praprzyczyny lub pierwszej zasady, z której wyłania się cała rzeczywistość. Tales upatrywał jej w wodzie, Anaksymander w bezkresie (apeiron), Anaksymenes w powietrzu, a późniejsi myśliciele wskazywali także ogień i inne żywioły jako podstawę bytu. Była to pierwsza próba racjonalnego wyjaśnienia pochodzenia świata bez odwoływania się do mitologii.

           Kapłani i mędrcy izraelscy patrzyli na początek świata z odmiennej perspektywy. Nie poszukiwali materialnej prazasady, lecz wskazywali na osobowego Stwórcę jako źródło wszelkiego istnienia. Księga Rodzaju kończy opis stworzenia słowami: „A Bóg widział, że wszystko, co uczynił, było bardzo dobre” (Rdz 1,31). W tej wizji świat nie jest dziełem przypadku ani ślepych sił natury, lecz zamierzonym i dobrym dziełem Boga.

          Spotykają się tu dwa sposoby myślenia: grecka filozofia pyta z czego powstał świat i jakie prawa nim rządzą, natomiast tradycja biblijna pyta kto jest jego Stwórcą i dlaczego istnieje. Pierwsza rodzi się z dociekliwości rozumu, druga z doświadczenia wiary i duchowej refleksji. Nie muszą się one wykluczać – mogą wzajemnie się dopełniać, ukazując rzeczywistość zarówno w jej wymiarze materialnym, jak i duchowym.

          Biblijny opis stworzenia nie jest traktatem przyrodniczym, lecz poetycką i teologiczną refleksją nad początkiem świata. Język poezji i symbolu pozwala wyrazić prawdy, których sam rozum nie potrafi ująć w ścisłe definicje.

Redakcja pisma Świętego

          Pismo Święte jest jednym z najlepiej zachowanych i jednocześnie najczęściej badanych tekstów starożytności. Nie powstało ono jednorazowo, lecz było tworzone, redagowane i kopiowane przez ponad tysiąc lat. Proces ten obejmował zarówno powstawanie kolejnych ksiąg, jak i ich późniejsze opracowywanie, tłumaczenie oraz ustalanie kanonu. Z tego względu historia redakcji Biblii pozostaje przedmiotem badań historyków, biblistów, filologów i teologów.

          Najstarsze księgi Starego Testamentu powstawały od około XII do II wieku p.n.e. Początkowo tradycje religijne Izraela były przekazywane ustnie. Dopiero z biegiem czasu zostały spisane, a następnie wielokrotnie redagowane. Współczesna biblistyka wskazuje, że wiele ksiąg jest wynikiem połączenia starszych źródeł, tradycji i opracowań dokonanych przez kolejnych redaktorów. Nie oznacza to jednak, że tworzono nowe wydarzenia, lecz że nadawano wcześniejszym tradycjom ostateczny kształt literacki.

          Istotnym wydarzeniem było powstanie w III–I wieku p.n.e. greckiego przekładu Starego Testamentu – Septuaginta. Była ona przeznaczona dla Żydów żyjących poza Palestyną i zawierała również księgi, których nie ma w kanonie hebrajskim. Właśnie z Septuaginty najczęściej korzystali autorzy Nowego Testamentu, cytując teksty Starego Testamentu.

          W I wieku n.e. zaczęły powstawać księgi Nowego Testamentu. Najstarsze są listy Pawła z Tarsu, pisane około lat 50–60. Ewangelie powstały później – większość badaczy datuje je na lata 65–100. W tym okresie nie istniała jeszcze Biblia chrześcijańska w dzisiejszym rozumieniu. Poszczególne wspólnoty posiadały jedynie część ksiąg i często korzystały z różnych zbiorów pism.

          W II i III wieku pojawiło się wiele dzieł przypisywanych apostołom. Oprócz ksiąg, które weszły do Nowego Testamentu, istniały także liczne ewangelie, listy i apokalipsy, takie jak Ewangelia Tomasza, Ewangelia Piotra czy Pasterz Hermasa. Niektóre wspólnoty uznawały je za wartościowe, jednak ostatecznie nie zostały włączone do kanonu. Przy wyborze kierowano się przede wszystkim apostolskim pochodzeniem księgi, zgodnością z nauczaniem Kościoła oraz powszechnym użyciem w liturgii.

          Do IV wieku nie istniała jedna, powszechnie obowiązująca lista ksiąg Nowego Testamentu. Dopiero z czasem utrwalił się kanon 27 ksiąg. Ważną rolę odegrały Synod w Hipponie oraz Synody w Kartaginie. Warto jednak podkreślić, że synody te nie stworzyły nowych ksiąg, lecz zatwierdziły zbiór, który w wielu Kościołach funkcjonował już wcześniej.

          Równie ważnym zagadnieniem jest historia samego tekstu Biblii. Przez ponad tysiąc lat księgi były przepisywane ręcznie. W tym czasie powstały tysiące rękopisów różniących się między sobą drobnymi szczegółami. Część różnic wynika z pomyłek kopistów, część z prób wyjaśnienia trudniejszych fragmentów lub ujednolicenia równoległych tekstów. Współczesna krytyka tekstu porównuje wszystkie dostępne rękopisy, aby możliwie najwierniej odtworzyć pierwotne brzmienie ksiąg.

          Do najważniejszych świadków tekstu należą Kodeks Synajski, Kodeks Watykański oraz odkryte w XX wieku Zwoje znad Morza Martwego. Zwłaszcza odkrycie zwojów okazało się niezwykle ważne, ponieważ pozwoliło porównać teksty biblijne oddzielone od siebie okresem ponad tysiąca lat. Okazało się, że mimo występowania licznych wariantów tekstowych zasadnicza treść ksiąg Starego Testamentu została zachowana z dużą wiernością.

          Jednym z najbardziej znanych współczesnych badaczy historii tekstu Nowego Testamentu jest Bart D. Ehrman. W swoich pracach zwraca on uwagę na dużą liczbę wariantów tekstowych i podkreśla, że niektóre fragmenty Nowego Testamentu zostały dodane przez kopistów w późniejszych wiekach. Jako przykłady podaje dłuższe zakończenie Ewangelia Marka (Mk 16,9–20), opowiadanie o kobiecie cudzołożnej w Ewangelia Jana (J 7,53–8,11) czy tzw. Comma Johanneum (1 J 5,7–8), którego najstarsze greckie rękopisy nie zawierają.

          Inny wybitny badacz, Bruce Metzger, zgadzał się z istnieniem licznych wariantów tekstowych, jednak uważał, że zdecydowana większość z nich nie ma znaczenia dla podstawowych doktryn chrześcijaństwa. Według niego krytyka tekstu pozwala z bardzo dużym prawdopodobieństwem odtworzyć pierwotne brzmienie ksiąg Nowego Testamentu.

          Najwięcej emocji budzi pytanie, czy Kościół świadomie zmieniał treść Biblii. Zwolennicy tej tezy wskazują na późniejsze dodatki do niektórych fragmentów oraz na proces ustalania kanonu. Z kolei większość historyków i biblistów uważa, że choć kopiści rzeczywiście wprowadzali drobne zmiany, nie istnieją przekonujące dowody na przeprowadzenie jednej, centralnie kierowanej redakcji, która zasadniczo zmieniłaby nauczanie Jezusa lub treść Ewangelii.  Ja należę do tych krytycznych badaczy i mam własne przemyślenia z którymi się dzielę od lat.

          Zachowane tysiące rękopisów z różnych regionów świata pozwalają prześledzić historię tekstu i wykryć większość późniejszych zmian. Historia redakcji Pisma Świętego pokazuje, że Biblia jest dziełem o niezwykle złożonej historii. Powstawała przez wiele stuleci, była tłumaczona na kolejne języki, przepisywana przez tysiące kopistów i badana przez pokolenia uczonych. Mimo różnic między rękopisami oraz sporów dotyczących kanonu pozostaje jednym z najlepiej udokumentowanych tekstów starożytności. Badania historyczne nie zakończyły dyskusji nad jej dziejami, ale pozwoliły znacznie lepiej zrozumieć proces powstawania i przekazywania ksiąg, które tworzą współczesne Pismo Święte.

          Zachęcam do zapoznania się z publikacjami lub pracami naukowymi takich uczonych jak Bruce Metzger, Bart D. Ehrman, Raymond E. Brown oraz polskich biblistów, takich jak Waldemar Chrostowski czy Michał Wojciechowski.