Aaron i złoty cielec — lekcja o uległości

          Czytających Księgę Wyjścia może zadziwić fragment, w którym Aaron ulega żądaniom ludu i pozwala na kult złotego cielca. Zamiast przeciwstawić się naciskowi i przypomnieć ludziom o zasadach, którym mieli być wierni, wybiera rozwiązanie łatwiejsze — dostosowuje się do oczekiwań tłumu.

          Ta scena może być przestrogą dla współczesnej polityki. Polityk, który dla zachowania popularności, poparcia czy własnej pozycji rezygnuje z zasad, zaczyna przypominać Aarona. Nie musi sam wierzyć w „złotego cielca”. Wystarczy, że widząc, czego domaga się tłum, powie: „Skoro tego chcecie, zbudujmy go”.

          W polityce takim „złotym cielcem” może stać się wszystko, co społeczeństwo zaczyna stawiać ponad wartościami i odpowiedzialnością: pieniądz, władza, interes partyjny, sondaże czy doraźna korzyść. Najbardziej niepokojące jest nie samo istnienie pokusy, lecz moment, w którym ktoś mający przewodzić innym zaczyna jej ulegać.

          Historia Aarona przypomina więc, że przywództwo zaczyna się tam, gdzie kończy się wygodne przytakiwanie tłumowi.

Stan Prawdy – rzeczywistość Akaszy

          Wiele lat temu, w ramach mojej metody badawczej nazwanej „filozoteizmem”, wprowadziłem pojęcie „Stanu Prawdy”. W przekazie medialnym odkryłem, że nazywany jest też «polem morficznym» i związane jest z teorią Ruperta Sheldrake’a, biologa i autora koncepcji tzw. rezonansu morficznego.

          «Stan Prawdy» rozumiem je jako konstrukcję myślową, która ma wyjaśniać możliwość istnienia pełnej, uporządkowanej wiedzy o Świecie oraz o wszystkich zdarzeniach, które w nim zaistniały – zarówno tych, które znamy, jak i tych, których jeszcze nie poznaliśmy.

          «Stan Prawdy» można zatem pojmować jako swoistą przestrzeń lub stan pełnej informacji o rzeczywistości  (pełne archiwum wiedzy). W tym ujęciu nie jest on jedynie zbiorem ludzkich wiadomości, lecz hipotetycznym poziomem rzeczywistości, w którym informacja o istnieniu, historii i wzajemnych zależnościach wszystkich rzeczy i zdarzeń jest zachowana. W dużym uproszczeniu Sheldrake proponuje, że: organizmy i systemy mają coś w rodzaju „pola pamięci”, to pole miałoby przechowywać wzorce dotyczące form i zachowania, podobne organizmy miałyby być ze sobą powiązane przez rezonans morficzny, dzięki temu wcześniejsze występowanie jakiegoś wzorca miałoby ułatwiać jego pojawienie się ponownie.

          W mojej koncepcji «Stan Prawdy» pełni również funkcję platformy komunikacyjnej między Bogiem a ludzką świadomością. Oznaczałoby to, że ludzka świadomość nie musi być całkowicie odcięta od pełni informacji o rzeczywistości, lecz może – w określonych warunkach i poprzez odpowiednie formy poznania – uzyskiwać dostęp do jej fragmentów. Z niego korzystali hagiografowie, ewangeliści, wszyscy, którzy posiadają tę możliwość nadprzyrodzonej komunikacji.

          Pojęcie to wykazuje pewne podobieństwo do tradycyjnej «koncepcji Akaszy», znanej w różnych nurtach filozoficznych i religijnych jako subtelna przestrzeń lub zapis zawierający informacje o istnieniu i wydarzeniach. Współczesne określenie «Kroniki Akaszy» bywa natomiast używane dla idei uniwersalnego zapisu doświadczeń, myśli i wydarzeń. Należy jednak wyraźnie oddzielić te tradycje od współczesnej wiedzy naukowej.

          «Kroniki Akaszy» to pojęcie wywodzące się z tradycji ezoterycznych, według których istnieje swoisty uniwersalny zapis informacji o rzeczywistości. Nie jest to koncepcja potwierdzona naukowo, lecz można ją opisać jako system wierzeń i metaforę dotyczącą pamięci Wszechświata.

           «Kroniki Akaszy» mają zawierać informacje dotyczące:

- przeszłości – wydarzeń, które już się wydarzyły, zarówno w życiu jednostek, jak i w szerszej historii;

- teraźniejszości – informacji o aktualnym stanie człowieka, jego doświadczeniach, relacjach i sytuacji życiowej;

- myśli, emocji i doświadczeń – nie tylko samych wydarzeń, lecz także przeżyć i 

   intencji związanych z tymi wydarzeniami;

- losów poszczególnych osób – ich wyborów, relacji, doświadczeń oraz możliwych 

  kierunków rozwoju;

- zależności między wydarzeniami – przyczyn i skutków, które mogą być

- niewidoczne z perspektywy pojedynczego człowieka;

- możliwych przyszłości – w niektórych interpretacjach nie jako jednej ustalonej  

  przyszłości, lecz jako różnych potencjalnych scenariuszy wynikających z obecnych

  wyborów;

- wiedzy duchowej – informacji dotyczących natury człowieka, świadomości, duszy,

  Boga czy sensu istnienia.

          «Akasza» jest przedstawiana jako swego rodzaju uniwersalne pole informacji, w którym miałby być zapisany ślad wszystkich wydarzeń, myśli, emocji i doświadczeń — przeszłych, teraźniejszych, a w niektórych interpretacjach także możliwych przyszłych. Akasza jako „pamięć wszechświata” lub subtelna przestrzeń, do której można uzyskać dostęp poprzez medytację czy intuicję.

          Warto jednak zaznaczyć ważne rozróżnienie: «Kroniki Akaszy» nie są w tradycjach ezoterycznych rozumiane zawsze w identyczny sposób. Dla jednych są czymś w rodzaju kosmicznej biblioteki, dla innych polem świadomości lub metafizyczną pamięcią Wszechświata.

          Nie ma obecnie wiarygodnych, empirycznie potwierdzonych dowodów naukowych na istnienie «Akaszy», «Kronik Akaszy», «pól morficznych» ani «Stanu Prawdy» jako rzeczywistego i dostępnego człowiekowi magazynu informacji. Z tego powodu koncepcja «Stanu Prawdy» nie powinna być przedstawiana jako ustalony fakt naukowy. Może natomiast funkcjonować jako model filozoficzny i metafizyczny, który stawia pytania o naturę informacji, pamięci, świadomości, poznania oraz o możliwość istnienia rzeczywistości zawierającej pełny zapis zdarzeń.

          Istotne jest przy tym rozróżnienie pomiędzy hipotezą ontologiczną a metaforą poznawczą. Jeśli «Stan Prawdy» istnieje rzeczywiście, byłby szczególnym wymiarem lub poziomem rzeczywistości, niezależnym od ludzkiego poznania. Jeśli natomiast traktujemy go jako konstrukcję filozoficzną, może on stanowić model opisujący nasze dążenie do prawdy absolutnej – prawdy, która obejmuje nie tylko to, co obecnie wiemy, lecz również wszystko, co było, jest i potencjalnie może zostać poznane.

          W tym sensie «Akasza» może być rozpatrywana jako symboliczny odpowiednik «Stanu Prawdy», natomiast filozoteizm próbuje nadać temu pojęciu własną strukturę filozoficzną. Nie chodzi więc o przyjęcie istnienia Akaszy jako dogmatu, lecz o postawienie pytania: czy cała informacja o rzeczywistości może istnieć niezależnie od człowieka i czy świadomość może mieć do niej dostęp?

          To pytanie pozostaje otwarte. Na obecnym etapie nie możemy uznać «Stanu Prawdy» ani «rzeczywistości Akaszy» za potwierdzony fakt. Możemy jednak traktować je jako hipotezę filozoficzną, która łączy refleksję nad Bogiem, świadomością, informacją i naturą rzeczywistości.

          W takim ujęciu  «Stan Prawdy» jest granicznym pojęciem poznawczym – ideą pełnej informacji o Świecie, ku której może zmierzać ludzkie poznanie, choć być może nigdy nie będzie ono w stanie objąć jej w całości.

          Tu pojawia się bardzo ciekawe podobieństwo. Można powiedzieć, że «Kroniki Akaszy» są bliższe idei „uniwersalnego zapisu”, natomiast „Stan Prawdy” może być pojęciem szerszym.

           «Stan Prawdy» obejmuje nie tylko zapis tego, co się wydarzyło, ale również ma pełną strukturę prawdy o rzeczywistości: co istnieje, dlaczego istnieje, jakie są związki przyczynowe między zdarzeniami oraz jaka jest relacja między świadomością a rzeczywistością:

«Kroniki Akaszy» to zapis informacji o rzeczywistości.

«Stan Prawdy» to  rzeczywistość pełnej informacji i prawdy o rzeczywistości. Można  uzyskać dostęp do niej poprzez medytację czy intuicję.

Stan Prawdy a reinkarnacja

 

          Wracam do tematu reinkarnacji nie dlatego, że stałem się zwolennikiem hipotezy o jej istnieniu, lecz dlatego, że o reinkarnacji mówi i pisze wiele osób, a opisy przypadków przypisywanych temu zjawisku są na tyle interesujące, że trudno przejść obok nich obojętnie. Chcę więc tym razem spojrzeć na reinkarnację nie od strony samej wiary w nią, lecz od strony faktu występowania określonych relacji i prób ich wyjaśnienia. Interesuje mnie zatem przede wszystkim zjawisko, jego dokumentowanie oraz pytanie, czy można je interpretować także inaczej niż poprzez założenie kolejnego wcielenia.

          Jednym z najbardziej znanych badaczy tego zagadnienia był Ian Stevenson (1918–2007), psychiatra związany z University of Virginia. Przez kilkadziesiąt lat zbierał, dokumentował i analizował przypadki dzieci twierdzących, że pamiętają wydarzenia z życia osoby, którą miały być w poprzednim wcieleniu. Nie poprzestawał przy tym na samych opowieściach dzieci. Starał się sprawdzać podawane przez nie informacje i porównywać je z faktami dotyczącymi konkretnych, zmarłych osób.

          W jego materiałach pojawiały się przypadki spontanicznych wspomnień rzekomego poprzedniego życia, szczegółowych informacji o miejscach, osobach i wydarzeniach, a nawet opisów okoliczności śmierci, które miały odpowiadać faktom znanym z biografii zmarłych. Stevenson zwracał również uwagę na znamiona i wady wrodzone, które w niektórych przypadkach wiązał z obrażeniami lub ranami odniesionymi przez zmarłą osobę. Co istotne, podobne relacje pochodziły z różnych krajów i kultur, a więc nie były ograniczone wyłącznie do jednego kręgu religijnego czy kulturowego.

          Nie oznaczało to jednak, że Stevenson uważał reinkarnację za udowodnioną. Wręcz przeciwnie. Określał swoje przypadki „sugerujące reinkarnację” albo „wskazujące na możliwość reinkarnacji”. To rozróżnienie jest bardzo ważne. Stwierdzenie, że jakiś przypadek jest trudny do wyjaśnienia, nie jest przecież równoznaczne ze stwierdzeniem, że znamy jego wyjaśnienie.

          Można bowiem przyjąć, że dziecko rzeczywiście wypowiedziało określone słowa, podało konkretne informacje, a później okazało się, że część z nich odpowiada faktom dotyczącym zmarłej osoby. Jest to pewien fakt wymagający wyjaśnienia. Czym innym jest jednak odpowiedź na pytanie, skąd te informacje się wzięły. Tutaj rozpoczyna się dopiero właściwy problem.

          Możliwe są przecież różne wyjaśnienia. Dziecko mogło uzyskać informacje w sposób zwyczajny, mogło usłyszeć je od rodziny lub innych osób, mogło je nieświadomie przejąć, a następnie zapamiętać jako własne. Możliwe są również konfabulacja, fantazjowanie, sugestia, przypadkowa zbieżność informacji, a w niektórych sytuacjach także świadome oszustwo. Dopiero gdy takie możliwości zostaną wykluczone, pojawia się pytanie, czy mamy do czynienia ze zjawiskiem, którego nie potrafimy wyjaśnić przy pomocy znanych mechanizmów.

          I właśnie w tym miejscu chciałbym powrócić do pojęcia, którego niedawno przywoływałem —  «Stanu Prawdy».

          W filozoteizmie, czyli rozwijanej przeze mnie własnej metodzie interpretowania rzeczywistości, Stan Prawdy jest hipotetyczną przestrzenią (wirtualną), w której zapisane są wszystkie wydarzenia, jakie miały miejsce w historii. Nie chodzi tu o pamięć pojedynczego człowieka ani o zwykłe archiwum dokumentów. Mam na myśli coś znacznie bardziej podstawowego: hipotetyczny zapis rzeczywistości, w którym znajdują się informacje o tym, co się wydarzyło.

          Jeżeli taka przestrzeń rzeczywiście istnieje, pojawia się możliwość postawienia pytania, czy człowiek może w pewnych szczególnych okolicznościach uzyskać dostęp do zawartych w niej informacji. Nie musiałby wówczas pamiętać własnego poprzedniego życia. Mógłby natomiast odczytywać informacje dotyczące życia innego człowieka, a następnie doświadczać ich w taki sposób, jakby były one jego własnymi wspomnieniami.

          Taka interpretacja prowadziłaby do zasadniczej zmiany sposobu patrzenia na niektóre przypadki przypisywane reinkarnacji. Zamiast pytać wyłącznie: „Czy ten człowiek żył wcześniej?”, można byłoby zapytać: „Skąd ten człowiek uzyskał informacje o wydarzeniach, których sam nie przeżył?”. Są to dwa różne pytania i nie muszą prowadzić do tej samej odpowiedzi.

          Jeżeli bowiem informacja może istnieć niezależnie od osoby, która ją później odczytuje, to samo posiadanie takiej informacji nie musi jeszcze oznaczać, że osoba odczytująca była wcześniej uczestnikiem opisywanych wydarzeń. Możliwe byłoby więc rozdzielenie źródła informacji od osoby, która tę informację odbiera.

          Tak właśnie można, w ramach filozoteizmu, rozumieć niektóre doświadczenia mistyczne i religijne. W historii ludzkości nie brakowało ludzi, którzy twierdzili, że otrzymują wiedzę, której nie zdobyli poprzez zwykłe doświadczenie. Hagiografowie, mistycy, prorocy czy ludzie określani jako natchnieni przekazywali następnie te doświadczenia za pomocą ludzkiego języka. To, co zostało odczytane, było więc retransmitowane w postaci słów, opowieści i zapisów.

          W tym sensie można również spojrzeć na przekazy religijne. Człowiek może mieć doświadczenie, które interpretuje jako kontakt z Bogiem, objawienie lub natchnienie, a następnie przekazać je innym ludziom za pomocą dostępnych mu pojęć i języka. W mojej koncepcji można powiedzieć, że słuchanie Boga jest odczytywaniem Stanu Prawdy. Pisałem o tym wcześniej: „Słuchanie Boga jest odczytywaniem stanu Prawdy” ("Nowatorskie koncepcje teologiczne", Coriolanum, Kielce, s. 63).

          Nie twierdzę oczywiście, że w ten sposób można wyjaśnić wszystkie doświadczenia religijne ani że istnienie «Stanu Prawdy» zostało naukowo dowiedzione. Jest to hipoteza filozoficzna, którą proponuję jako element własnej metody interpretacji rzeczywistości. Jej znaczenie polega dla mnie przede wszystkim na tym, że pozwala postawić inne pytania wobec zjawisk, które dotychczas wyjaśniano przede wszystkim w kategoriach religijnych lub paranormalnych.

          Do tej koncepcji należy także moje przekonanie, że każdemu wydarzeniu zachodzącemu w rzeczywistości widzialnej towarzyszy światło. Światło nie znika natychmiast wraz z wydarzeniem, lecz rozchodzi się w przestrzeni i niesie informację o tym, co się wydarzyło. W zwykłym doświadczeniu człowiek odbiera tylko niewielką część tej informacji i robi to za pomocą ograniczonych możliwości swoich zmysłów. Można jednak postawić hipotezę, że istnieją sposoby odbierania informacji, których jeszcze nie potrafimy opisać ani wyjaśnić.

          Tę szczególną możliwość nazwałem »Stanem Prawdy». Nie chodzi więc wyłącznie o samą przestrzeń, w której informacja miałaby być zapisana, ale również o możliwość jej odczytania. Stan Prawdy można zatem rozumieć jednocześnie jako hipotetyczny uniwersalny zapis rzeczywistości oraz jako stan świadomości umożliwiający dostęp do zawartych w nim informacji.

          Jeżeli przyjąć taką hipotezę, przypadki przypisywane reinkarnacji można rozpatrywać w nowym świetle. Dziecko może rzeczywiście mówić rzeczy, których nie powinno znać. Informacje mogą rzeczywiście odpowiadać faktom dotyczącym osoby zmarłej. Nie wynika z tego jednak automatycznie, że dziecko jest ponownym wcieleniem tej osoby. Można bowiem postawić alternatywną hipotezę: dziecko odczytuje informacje o cudzym życiu ze «Stanu Prawdy».

          W takim przypadku nie byłoby konieczne przyjmowanie koncepcji «wędrówki dusz». Nie byłoby również konieczne zakładanie, że jedna osobowość po śmierci zostaje przeniesiona do innego organizmu. Wystarczyłoby założenie, że informacja o wydarzeniu pozostaje dostępna i że w pewnych wyjątkowych sytuacjach człowiek może ją odczytać.

          Byłoby to zatem zupełnie inne rozumienie tego, co nazywamy „pamięcią poprzedniego życia”. Być może nie jest to pamięć w znaczeniu, w jakim pamiętamy własne dzieciństwo. Być może jest to dostęp do informacji o wydarzeniach, które rzeczywiście miały miejsce, ale których osoba odczytująca sama nigdy nie przeżyła.

          Oczywiście również ta koncepcja wymaga dowodów. Nie chciałbym popełnić błędu polegającego na zastąpieniu jednej niewykazanej hipotezy inną niewykazaną hipotezą. Jeżeli krytykujemy reinkarnację za brak wystarczających dowodów, musimy z równą ostrożnością traktować «Stan Prawdy». Nie może on być odpowiedzią tylko dlatego, że jest zgodny z naszym światopoglądem.

          Właściwa postawa powinna więc polegać na pozostawieniu pytania otwartego.

Reinkarnacja może być jednym z możliwych wyjaśnień niezwykłych przypadków dzieci twierdzących, że pamiętają poprzednie życie. Innym wyjaśnieniem mogą być mechanizmy psychologiczne i społeczne. Jeszcze innym — uzyskanie informacji w sposób, którego obecnie nie potrafimy wyjaśnić. A w ramach filozoteizmu można postawić hipotezę, że informacja ta pochodzi ze «Stanu Prawdy».

          Nie wiem, czy tak właśnie jest. I właśnie dlatego nie chcę przedstawiać tej koncepcji jako dowiedzionej prawdy. Traktuję ją jako pytanie skierowane do rzeczywistości.

 

          Być może największą wartością takich pytań nie jest natychmiastowe znalezienie odpowiedzi, lecz poszerzenie pola możliwych wyjaśnień. Reinkarnacja nie musi być ani przyjęta, ani odrzucona tylko na podstawie niezwykłych opowieści. Można najpierw zapytać, czy informacja o przeszłości może istnieć niezależnie od pamięci człowieka i czy człowiek może mieć do niej dostęp.

          Jeżeli odpowiedź na to pytanie byłaby kiedyś twierdząca, wówczas wiele zjawisk, które dziś nazywamy tajemniczymi, mogłoby otrzymać zupełnie nowe wyjaśnienie.

          A wtedy pytanie o reinkarnację przestałoby być wyłącznie pytaniem o to, kto żył wcześniej, a stałoby się pytaniem o coś bardziej fundamentalnego: gdzie znajduje się informacja o tym, co już się wydarzyło, i czy człowiek może ją odczytać?

Energia szeroko rozumiana

 

 

          Ujmując rzecz fizycznie, to istnieją różne formy energii. Najważniejsze z nich to: energia mechaniczna – związana z ruchem i położeniem ciała, energia cieplna – związana z temperaturą, energia elektryczna – związana z przepływem prądu, energia chemiczna – zgromadzona w substancjach, np. w paliwach i żywności, energia świetlna – przenoszona przez światło, energia jądrowa – zgromadzona w jądrze atomu, energia dźwiękowa – przenoszona przez fale dźwiękowe.

          Energia może zmieniać jedną formę w inną, np. w żarówce energia elektryczna zamienia się w energię świetlną i cieplną. Jeśli chodzi o odmiany energii występujące w naturze, to. można wyróżnić m.in.: energię słoneczną, energię wiatru, energię wody, energię geotermalną, energię biomasy, energię chemiczną – np. w żywności i paliwach, energię jądrową – występującą w jądrach atomów.

          Ale czy istnieje energia metafizyczna, energia życiowa? Tak — „energia metafizyczna” istnieje, ale trzeba odróżnić ją od energii w fizyce. W fizyce energia jest wielkością, którą można mierzyć (np. w dżulach). Nie ma potwierdzonej naukowo „energii metafizycznej” jako osobnego rodzaju energii. W metafizyce, filozofii czy duchowości słowo „energia” bywa używane w przenośni, np. do opisywania ducha, siły życiowej, świadomości czy czegoś niematerialnego. Takie pojęcia mogą być przedmiotem filozofii lub wierzeń, ale nie są tym samym, co energia fizyczna. „Energia metafizyczna” jest pojęciem filozoficznym/duchowym, a nie naukowo potwierdzoną formą energii.

            Zostałem zapytany o energię Kirlianową” (efekt Kirliana). Jest to określenie związane z tzw. fotografią kirlianowską — techniką, w której wokół obiektów pojawia się świecąca poświata podczas działania pola elektrycznego o wysokim napięciu. Ważne: nie udowodniono, że ta poświata jest jakąś metafizyczną energią ani że pokazuje „aurę” człowieka. Zjawisko można wyjaśnić fizycznie jako wyładowanie koronowe, zależne m.in. od wilgotności, nacisku i właściwości badanego obiektu.

          Teoria „aury Kirliana” powstała głównie dlatego, że fotografie wykonane metodą Kirliana rzeczywiście pokazują efektowną, świecącą poświatę wokół przedmiotów. W latach 30. XX wieku rosyjski małżonek Siemion i Walentina Kirlianowie eksperymentowali z fotografowaniem przedmiotów znajdujących się w silnym polu elektrycznym. Na kliszy pojawiały się charakterystyczne świetliste wzory. Niektórzy uznali, że jest to „aura” albo energia życiowa otaczająca organizmy. Zaczęto więc interpretować różne kształty i kolory poświaty jako oznaki: zdrowia lub choroby, emocji, poziomu energii życiowej,a nawet stanu duchowego człowieka. Ale co mówi nauka?

          Tutaj pojawia się ważne rozróżnienie. Samo zjawisko jest prawdziwe, ale jego interpretacja jako „aury” nie została potwierdzona. Poświata powstaje przede wszystkim wskutek wyładowania koronowego – nazywaneteż ulotem, to wyładowania elektryczne, które powstają wokół przewodnika pod wysokim napięciem. Dochodzi do niego, gdy pole elektryczne w pobliżu przewodnika staje się na tyle silne, że jonizuje otaczający gaz (np. powietrze), ale nie powoduje jeszcze pełnego przebicia elektrycznego czy powstania łuku. Na jej wygląd wpływają m.in.: wilgotność skóry,nacisk palca na powierzchnię, temperatura, przewodnictwo elektryczne, napięcie i warunki wykonywania zdjęcia. Dlatego np. zmiana wilgotności palca może spowodować zmianę obrazu „aury” — bez jakiejkolwiek zmiany „energii duchowej”.

          Fotografia Kirliana może więc wyglądać jak obraz czegoś niewidzialnego i tajemniczego, ale nie oznacza to automatycznie, że przedstawia energię metafizyczną.

          Według współczesnej nauki nie ma wiarygodnych dowodów na istnienie aury człowieka jako odrębnej, niewidzialnej energii otaczającej ciało. Nie oznacza to jednak, że człowiek nie wytwarza żadnych pól ani energii. Nasze ciało rzeczywiście ma mierzalne zjawiska fizyczne, np.: impulsy elektryczne w mózgu i nerwach,aktywność elektryczną serca (EKG), ciepło emitowane przez ciało, bardzo słabe pola elektromagnetyczne związane z pracą serca i mózgu. Są to jednak zjawiska fizyczne, a nie dowód na istnienie metafizycznej „energii życiowej”.

          Zdjęcia Kirliana pokazują coś, co wygląda jak aura, ale niekoniecznie jest to aura. Wyładowanie koronowe wokół palca może mieć różny kształt w zależności np. od wilgotności skóry. Gdy człowiek jest spocony, obraz może wyglądać inaczej niż wtedy, gdy ma suchą skórę. To pozwala wyjaśnić wiele zmian obrazu bez odwoływania się do energii duchowej.

         Słowo energia m zastosowanie do opisu równie emocji. Np. ktoś może powiedzieć: „czuję dobrą energię tego miejsca”. Może mieć na myśli swoje emocje, atmosferę, poczucie spokoju czy intuicję. To jest realne doświadczenie człowieka, ale nie oznacza automatycznie istnienia nieznanej fizycznej energii.

          Pojęcie energii życiowej występuje w wielu tradycjach i może mieć znaczenie filozoficzne lub religijne. „Energia życiowa” pojawia się w wielu kulturach, choć różnie ją rozumiano.

 «Chi» — tradycja chińska

W tradycyjnej medycynie i filozofii chińskiej qi (chi) oznacza siłę lub energię życiową, która ma przepływać przez organizm. Z qi związane są m.in. praktyki takie jak qigong i tai chi.

Z punktu widzenia nauki nie wykazano jednak, że qi jest osobnym rodzajem energii fizycznej.

«Prana» — tradycja indyjska

W filozofii indyjskiej prana jest siłą życiową związaną m.in. z oddechem. W jodze pracuje się z nią poprzez oddech, koncentrację i określone ćwiczenia. Co ciekawe, ćwiczenia oddechowe mogą rzeczywiście wpływać na układ nerwowy, tętno, poziom pobudzenia i odczuwanie stresu. To jednak nie stanowi dowodu na istnienie prany jako fizycznej substancji czy energii.

Kundalini

W niektórych tradycjach jogicznych kundalini przedstawiana jest jako potencjalna energia znajdująca się u podstawy kręgosłupa. Jej „przebudzenie” ma prowadzić do szczególnych doświadczeń duchowych.

Ludzie rzeczywiście mogą doświadczać bardzo silnych doznań podczas medytacji czy praktyk duchowych — ale ich interpretacja jako przepływu konkretnej energii nie została naukowo potwierdzona.

«Aura»

Aura jest opisywana jako pole otaczające człowieka, czasem przedstawiane jako wielobarwne. Tu warto pamiętać o wcześniejszym przykładzie Kirliana: efekty elektryczne wokół ciała są realne, ale nie dowodzą istnienia duchowej aury.

          Tu nasuwa się pytanie natury filozoficznej: „Czy świadomość, życie lub rzeczywistość mogą mieć aspekt, którego obecna fizyka jeszcze nie opisuje?”

Ta kwestia jest szczególnie interesująca, bo „nie mamy dowodu” nie jest logicznie tym samym co „na pewno tego nie ma”. Nauka może powiedzieć, czego obecnie nie potrafimy potwierdzić, ale nie zawsze może rozstrzygnąć pytania metafizyczne.

Pycha

          Wielkim zagrożeniem dla człowieka jest pycha, rozumiana szeroko jako pokusa wywyższania się ponad innych. Każde wydarzenie, które przynosi nam uznanie — awans, sukces sportowy, osiągnięcie zawodowe czy nawet zwykła pochwała — może stać się zarzewiem pokusy, by poczuć się kimś lepszym od innych. Sam sukces nie jest niczym złym; niebezpieczeństwo pojawia się wtedy, gdy zaczynamy przypisywać sobie większą wartość, niż rzeczywiście posiadamy, i patrzeć na innych z góry. Pycha może sprawić, że człowiek zapomina o własnych słabościach, przestaje dostrzegać zasługi innych i zaczyna wierzyć, że osiągnięty status czy uznanie są wyłącznie jego zasługą. W ten sposób to, co miało być źródłem radości i motywacji, może stać się początkiem duchowego upadku.

          Każdy władca nosi w sobie pokusę niezależności. Z czasem może dojść do przekonania, że doradcy nie są mu już potrzebni, ponieważ to on sam wie najlepiej, jak należy postępować. Władza, zwłaszcza długotrwała, ma bowiem niebezpieczną właściwość: potrafi odgradzać człowieka od krytyki i utwierdzać go w przekonaniu o własnej nieomylności. Pochwały płynące z otoczenia, sukcesy polityczne i poczucie odpowiedzialności za państwo mogą łatwo przerodzić się w przekonanie, że własna racja jest ważniejsza od racji innych.

          Tak rodzi się pycha władzy. Jej kolejnym etapem może być lekceważenie doradców, instytucji, przeciwników politycznych, a wreszcie — głosu obywateli. Władca, który przestaje słuchać, zaczyna podejmować decyzje wyłącznie w oparciu o własne przekonania. W skrajnym przypadku prowadzi to do sytuacji, w której prawo zaczyna być traktowane jako przeszkoda, a nie jako fundament państwa. Z pozornej niezależności rodzi się więc samowola, z samowoli — chaos, a chaos może stać się uzasadnieniem dla coraz większej koncentracji władzy. W ten sposób droga od przekonania „wiem najlepiej” może prowadzić od osłabienia instytucji do autorytaryzmu, a nawet despotyzmu.

          Historia dostarcza aż nadto przykładów takich mechanizmów. Nie trzeba nawet sięgać do odległej przeszłości. Współczesna polityka również pokazuje, jak niebezpieczne jest skupienie ogromnej władzy w rękach człowieka, który przestaje słuchać innych i zaczyna utożsamiać własne ambicje z interesem państwa.

          Wśród współczesnych przywódców szczególnym przykładem jest Władimir Putin. Jego wieloletnie rządy pokazują, do czego może prowadzić koncentracja władzy, eliminowanie rzeczywistej kontroli nad przywódcą oraz podporządkowanie instytucji państwa jego politycznej wizji. Wojna przeciwko Ukrainie jest najbardziej dramatycznym dowodem konsekwencji takiego sposobu sprawowania władzy. Człowiek otoczony przez ludzi, którzy boją się powiedzieć mu prawdę, może w pewnym momencie zacząć wierzyć, że jego własna wizja rzeczywistości jest rzeczywistością samą w sobie.

          Innym przypadkiem, który warto obserwować bez uprzedzeń, jest Wołodymyr Zełenski. Nie sposób odmówić mu odwagi i determinacji w obronie Ukrainy. W czasie rosyjskiej agresji zyskał ogromne uznanie na świecie, a jego postawa stała się symbolem walki narodu o niepodległość. Tym większa jest odpowiedzialność, która spoczywa dziś na jego barkach. Człowiek, który otrzymuje tak wielkie uznanie, musi szczególnie uważać, aby nie uwierzyć, że skoro prowadzi słuszną walkę, to każda jego decyzja jest z definicji słuszna.

          Pojawiające się w mediach informacje dotyczące sposobu sprawowania władzy przez ukraińskie kierownictwo oraz napięć wokół instytucji państwowych powinny skłaniać do czujności, choć nie należy na ich podstawie pochopnie orzekać o czyjejś pysze czy osobistych intencjach. Krytyczna ocena władzy nie jest przecież działaniem przeciwko państwu. Przeciwnie — w zdrowej demokracji jest jednym z mechanizmów, które mają chronić państwo przed błędami jego przywódców.

          Zełenski już na obecnym etapie swojej historii zasłużył na uznanie i podziw za odwagę w obliczu rosyjskiej agresji. Tym łatwiej jednak zrozumieć, jak wielkim zagrożeniem byłoby zaprzepaszczenie tego dorobku przez nadmierną koncentrację władzy czy przekonanie o własnej nieomylności. Wielkość przywódcy nie polega bowiem na tym, że nigdy się nie myli. Polega na tym, że potrafi słuchać tych, którzy mogą wskazać jego błąd.

          Także w Polsce warto przyglądać się temu mechanizmowi. Każdy prezydent, premier czy lider polityczny jest narażony na pokusę otaczania się ludźmi, którzy przede wszystkim potwierdzają jego rację. Doradca, który zawsze przytakuje, może być dla polityka wygodniejszy od tego, który potrafi powiedzieć: „myli się pan”. Ale właśnie ten drugi może okazać się znacznie bardziej potrzebny.

          Dlatego wobec każdego sprawującego władzę warto zadawać pytanie: czy otacza się ludźmi, którzy mówią mu prawdę, czy tylko tymi, którzy mówią mu to, co chce usłyszeć? Czy potrafi przyjąć krytykę? Czy uznaje ograniczenia własnej wiedzy i kompetencji? I wreszcie — czy jest w stanie przyznać się do błędu?

          Władza potrzebuje bowiem nie tylko silnego przywódcy, lecz także silnych mechanizmów, które potrafią tego przywódcę powstrzymać przed błędem. Historia pokazuje, że największym zagrożeniem nie jest wcale człowiek, który wie, że może się mylić. Znacznie groźniejszy jest ten, który uwierzył, że mylić się już nie może.

          W tym kontekście również polski prezydent powinien pamiętać, że historia ocenia polityków nie tylko za ich ambicje, lecz przede wszystkim za skutki ich decyzji. Pragnienie zapisania się w historii samo w sobie nie jest niczym złym. Problem zaczyna się wtedy, gdy pragnienie historycznej wielkości staje się ważniejsze od odpowiedzialności za państwo i jego obywateli. Poprzedni prezydent miał swoją szansę na trwałe zapisanie się w historii. Według mnie ją utracił. Każdy kolejny przywódca również otrzymuje swoją szansę — ale równie łatwo może ją zmarnować.

          Dlatego największą cnotą człowieka władzy nie jest przekonanie o własnej wielkości, lecz umiejętność zachowania umiaru. Prawdziwie wielki przywódca wie, że urząd jest czasowy, pochwały przemijają, a historia potrafi być znacznie bardziej surowa niż współcześni wielbiciele. Władza jest próbą charakteru. Im większa władza, tym większa pokusa pychy — i tym większa potrzeba ludzi, którzy mają odwagę powiedzieć władcy: „zatrzymaj się, możesz się mylić”.

Bóg i energia

          Pytanie o wieczność energii jest również fascynujące jak pytanie o wiecznego Boga. Różni się tylko ich podmiotowość.  Bóg jest bytem duchowym, osobowym i transcendentnym, natomiast energia należy do porządku fizycznego i jest związana ze światem materialnym. Nie można więc utożsamiać Boga z energią, nawet jeśli w pewnym sensie można dostrzec między nimi interesujące podobieństwa.

          Jedną z tych cech jest ich niewidzialność. Ani Boga, ani energii nie możemy bezpośrednio zobaczyć w taki sposób, w jaki widzimy przedmioty materialne. O ich istnieniu wnioskujemy poprzez działanie, dynamikę oraz skutki ich oddziaływania. Energia ujawnia się poprzez ruch, ciepło, światło, przemiany materii i inne obserwowalne zjawiska. Bóg natomiast — w perspektywie religijnej i teologicznej — ujawnia się poprzez istnienie świata, stworzenia,  porządek rzeczywistości, a także poprzez doświadczenie duchowe i objawienia mistyczne.

          Pojawia się jednak zasadnicza różnica. Energia, o której mówi fizyka, nie jest osobowym podmiotem. Nie posiada własnej świadomości, woli ani intencji. Jest wielkością fizyczną opisującą zdolność układu do wykonania pracy i podlega prawom przyrody. Bóg natomiast, w klasycznym rozumieniu teologicznym, jest Źródłem Istnienia, a nie jedynie elementem istniejącego świata.

          Dlatego pytanie o wieczność energii prowadzi do innego pytania: czy energia może być wieczna w sensie absolutnym, czy też jest wieczna jedynie w ramach pewnego porządku fizycznego? Zasada zachowania energii mówi, że w izolowanym układzie energia nie znika ani nie pojawia się z niczego, lecz zmienia swoją postać. Nie oznacza to jednak automatycznie, że energia istnieje odwiecznie w sensie metafizycznym. Prawo zachowania energii opisuje zachowanie energii w ramach fizycznego świata; samo w sobie nie rozstrzyga, dlaczego istnieje świat, prawa fizyki ani skąd wzięła się rzeczywistość jako taka.

          I właśnie tutaj pojawia się granica między fizyką a metafizyką. Fizyka może badać jak energia zachowuje się w świecie. Metafizyka pyta natomiast dlaczego istnieje cokolwiek, zamiast nie istnieć nic. Teologia idzie jeszcze dalej, pytając, czy u podstaw całej rzeczywistości znajduje się osobowe źródło istnienia, które nazywamy Bogiem.

          Można więc powiedzieć, że zarówno pytanie o wieczność energii, jak i pytanie o wieczność Boga prowadzą nas ku granicom ludzkiego poznania. Energia należy do świata, który próbujemy opisać i zrozumieć, natomiast Bóg — jeśli istnieje — nie byłby częścią tego świata na równi z energią czy materią, lecz jego ostateczną racją istnienia.

          W tym sensie pytanie „Czy energia jest wieczna?” nie jest tym samym pytaniem co „Czy Bóg jest wieczny?”. Pierwsze dotyczy natury i początku fizycznej rzeczywistości, drugie zaś dotyka jej ostatecznego fundamentu. Być może właśnie w tym miejscu nauka i wiara nie tyle udzielają konkurencyjnych odpowiedzi, ile stawiają pytania na dwóch różnych poziomach poznania.

          Istotną różnicą między nimi jest również to, że energia nie jest bytem samoistnym. W perspektywie teologicznej pochodzi ona od Stwórcy i istnieje dzięki Jego mocy oraz woli. Jej istnienie nie jest więc niezależne od Boga, lecz pozostaje zakorzenione w pierwszej przyczynie całej rzeczywistości.

          Można zatem powiedzieć, że nawet jeśli energia jest niezniszczalna w ramach praw fizyki i podlega zasadzie zachowania, nie oznacza to, że jest absolutnie wieczna i niezależna. Jej „wieczność” miałaby charakter zależny, podczas gdy wieczność Boga jest absolutna — Bóg nie otrzymuje istnienia od nikogo i niczego nie potrzebuje, aby istnieć.

          W tym ujęciu tylko Stwórca, jako źródło istnienia, posiadałby moc ostatecznego odebrania istnienia temu, co sam powołał do bytu. Innymi słowy, energia może być zachowana i przemieniać się w różne postacie w obrębie stworzonego świata, lecz nie jest ona ponad Stwórcą ani niezależna od Jego woli. Jeżeli więc mówimy o jej niezniszczalności, powinniśmy rozumieć ją nie jako absolutną niezależność, lecz jako trwałość ustanowioną przez prawa samego stworzenia.

          To prowadzi do zasadniczego rozróżnienia: Bóg jest wieczny sam z siebie, natomiast energia — nawet jeśli nie ulega unicestwieniu w obrębie znanego nam porządku fizycznego — istnieje dlatego, że istnieje Stwórca i podtrzymuje On istnienie stworzonej rzeczywistości.

          To przyzwolenie na trwałość energii daje istotom rozumnym pewien szczególny paradygmat myślenia o własnym istnieniu. Skoro Stwórca ustanowił Świat w taki sposób, że energia nie ginie, lecz nieustannie przechodzi z jednej postaci w inną, można dostrzec w tym pewną analogię do ludzkiego pragnienia trwania i przekraczania własnej śmiertelności.

          Istota rozumna, obserwując trwałość energii i niezwykłą ciągłość procesów zachodzących we wszechświecie, może zadawać pytanie, czy również jej istnienie nie jest częścią większego porządku, którego pełnego sensu jeszcze nie potrafi dostrzec. Nie oznacza to jednak, że człowiek jest „wieczny” w taki sam sposób jak energia. Jego ciało podlega przemianom i rozpadowi, a jego osobowe istnienie stawia pytanie o coś znacznie głębszego niż samo zachowanie materii czy energii.

          Można więc potraktować trwałość energii jako paradygmat ciągłości istnienia: nic w stworzeniu nie musi oznaczać absolutnego końca, lecz może podlegać przemianie. W przypadku człowieka rodzi to nadzieję, że śmierć nie musi być rozumiana jako całkowite unicestwienie, lecz jako przejście do innego sposobu istnienia — o ile takie przejście zostało ustanowione przez Stwórcę.

          W tym sensie przyzwolenie Stwórcy na trwałość energii może być dla istoty rozumnej nie tylko faktem fizycznym, ale również inspiracją do refleksji nad własnym przeznaczeniem. Jeżeli Stwórca nie pozwala, aby energia została po prostu unicestwiona, lecz zachowuje ją i przemienia, to tym bardziej zasadne staje się pytanie o los istoty rozumnej, która posiada świadomość, wolę i zdolność poszukiwania samego źródła swojego istnienia.

          Nie jest to oczywiście dowód na nieśmiertelność człowieka, lecz filozoficzna analogia prowadząca do pytania: czy pragnienie wiecznego istnienia jest jedynie biologicznym mechanizmem, czy też może wskazywać na głębsze przeznaczenie istoty rozumnej?

 

Pamięć — ślad życia i tajemnica świadomości

          Pamięć jest jedną z największych tajemnic człowieka. Towarzyszy nam od pierwszych chwil życia, zapisując w sobie obrazy, słowa, doświadczenia, emocje i spotkania, które kształtują naszą osobowość oraz sposób, w jaki postrzegamy świat. A jednak, mimo ogromnego rozwoju nauki, wciąż nie potrafimy w pełni odpowiedzieć na pytanie, czym właściwie jest pamięć i gdzie znajduje się jej najgłębsze źródło.

          Nauka pozwala nam coraz lepiej poznawać mechanizmy związane z pamięcią człowieka. Wiemy, że istnieją różne jej rodzaje, że związana jest z funkcjonowaniem mózgu, układu nerwowego, emocji i doświadczeń.

          Obok tej pamięci nazwijmy ją materialną, którą możemy wiązać z naszym życiem, doświadczeniem i funkcjonowaniem ludzkiego organizmu, pojawia się pytanie o drugi, głębszy wymiar pamięci — związany ze świadomością. Jest to obszar, którego nie sposób w pełni wyjaśnić jedynie za pomocą procesów biologicznych. Można bowiem zapytać: czy świadomość człowieka jest wyłącznie wytworem materii, czy też ma swoje źródło poza nią?

          W perspektywie duchowej można przyjąć, że człowiek posiada nie tylko pamięć związaną z jego ziemskim życiem, lecz także pamięć zakorzenioną w samej świadomości — w tym, co pochodzi od Stwórcy. Byłaby to pamięć głębsza, niewidoczna, zewnętrzna i niedająca się łatwo zmierzyć, a jednak obecna w człowieku jako wewnętrzne poczucie dobra, prawdy, piękna, miłości i tęsknoty za czymś, co przekracza doczesność.

          Być może właśnie dlatego pamięć jest czymś więcej niż tylko zdolnością przechowywania informacji. Jest częścią tajemnicy naszego istnienia. Łączy przeszłość z teraźniejszością, doświadczenie z tożsamością, a świat materialny z tym, co duchowe. Przechowuje to, co przeżyliśmy, ale może również otwierać nas na to, czego jeszcze nie potrafimy w pełni zrozumieć.

          Jeżeli więc pamięć związana z naszym życiem pozwala nam pamiętać, kim byliśmy, to pamięć zakorzeniona w świadomości może przypominać nam o pytaniu znacznie głębszym: kim naprawdę jesteśmy i skąd pochodzimy?

         To pytanie pozostaje jedną z największych tajemnic człowieka — tajemnicą, w której spotykają się nauka, świadomość i wiara w Stwórcę.

          Człowiek wielokrotnie doświadcza sytuacji, w których nie potrafi sobie przypomnieć wydarzenia, które miało miejsce zaledwie minutę wcześniej. Może zapomnieć, gdzie odłożył przedmiot, co chciał powiedzieć, po co wszedł do pomieszczenia albo jaka myśl pojawiła się w jego świadomości przed chwilą. Nie zawsze oznacza to jednak, że ślad tego wydarzenia został całkowicie utracony. Czasami informacja znajduje się poza bezpośrednim dostępem świadomości i można do niej powrócić poprzez skojarzenia, odtworzenie kolejności wydarzeń, powrót do miejsca, w którym coś się wydarzyło, albo ponowne wykonanie czynności.

          W takich sytuacjach człowiek korzysta z czegoś w rodzaju wewnętrznego archiwum pamięci. Nie jest to oczywiście archiwum w dosłownym znaczeniu, lecz niezwykle złożony system śladów pamięciowych. Współczesna wiedza wskazuje, że wspomnienia nie są przechowywane w mózgu jak gotowe nagrania, które można w dowolnej chwili odtworzyć. Są one raczej odtwarzane z wielu powiązanych ze sobą elementów: obrazów, dźwięków, emocji, znaczeń, zapachów, ruchów i skojarzeń. Dlatego czasami wystarczy drobny bodziec — znajomy zapach, melodia, miejsce lub ruch — aby przywołać wspomnienie, do którego wcześniej nie mogliśmy dotrzeć.

          Retrospekcja jest więc nie tylko świadomym przypominaniem sobie przeszłości. Może być również próbą odtworzenia drogi, którą przebyła świadomość. Człowiek wraca myślami do kolejnych chwil, rekonstruuje kolejność zdarzeń, przypomina sobie własne ruchy i reakcje, a następnie łączy poszczególne elementy w całość. Czasami wykonanie ponownie określonego ruchu lub znalezienie się w tym samym miejscu uruchamia ciąg skojarzeń, który prowadzi do poszukiwanego wspomnienia.

          Nie oznacza to jednak, że pamięć jest doskonałym zapisem rzeczywistości. Wspomnienia mogą się zmieniać, uzupełniać i zniekształcać. Człowiek może być przekonany, że pamięta wydarzenie dokładnie, podczas gdy jego pamięć zawiera elementy późniejszych doświadczeń, emocji lub wyobraźni. Pamięć jest zatem nie tylko magazynem przeszłości, ale także procesem, w którym przeszłość jest nieustannie interpretowana na nowo.

          I tutaj pojawia się pytanie znacznie głębsze: czy wszystko, czego doświadczamy, zostaje zapisane wyłącznie w pamięci związanej z funkcjonowaniem naszego mózgu, czy też istnieje jeszcze inny wymiar pamięci — pamięci świadomości?

          Jeżeli przyjmiemy perspektywę duchową, można postawić hipotezę, że obok pamięci biologicznej istnieje wymiar pamięci związany z samą świadomością człowieka. Nie chodziłoby wówczas o pamięć rozumianą jako neurologiczny zapis informacji, lecz o zachowanie znaczenia naszego istnienia: naszych wyborów, intencji, relacji z drugim człowiekiem, dobra, które uczyniliśmy, krzywd, które wyrządziliśmy, oraz prawdy, przed którą w ciągu życia mogliśmy uciekać.

         W takim ujęciu śmierć oznaczałaby nie tyle całkowite zniknięcie tego, czego doświadczyliśmy, ile przejście w rzeczywistość, której z perspektywy obecnego życia nie potrafimy zweryfikować. To właśnie tutaj zaczyna się obszar wiary i metafizyki, a nie wiedzy naukowej.

          Można jednak postawić niezwykle interesujące pytanie: jeżeli istnieje duchowy wymiar człowieka, to co zabieramy ze sobą poza granicę życia?

          Nie są to przedmioty, osiągnięcia, pieniądze ani stanowiska. Pozostaje przede wszystkim to, kim staliśmy się poprzez własne wybory. Pozostaje sposób, w jaki traktowaliśmy innych ludzi, miłość, którą potrafiliśmy dawać, dobro, którego dokonaliśmy, ale również egoizm, obojętność, kłamstwo i krzywda. Innymi słowy — pozostaje historia naszego własnego człowieczeństwa.

          W tej perspektywie można mówić o pamięci świadomości jako o czymś więcej niż zbiorze wspomnień. Byłaby ona zapisem tego, kim człowiek był naprawdę — nie tylko w oczach innych, lecz także w prawdzie o samym sobie. Człowiek może przecież ukrywać swoje intencje przed innymi, może stworzyć własny wizerunek, może nawet przez wiele lat przekonywać samego siebie, że postępował słusznie. Trudniej jednak ukryć prawdę przed własną świadomością.

          W tradycji religijnej można tę myśl połączyć z pojęciem Sądu Bożego. Nie musi on być rozumiany wyłącznie jako zewnętrzny proces, w którym ktoś odczytuje listę naszych czynów. Można go również pojmować jako moment pełnego uświadomienia sobie prawdy o własnym życiu.

          W takim rozumieniu „sąd” nie polegałby jedynie na tym, że Bóg mówi człowiekowi, kim był. Człowiek sam zobaczyłby swoje życie w prawdzie. Zobaczyłby własne decyzje, ich konsekwencje, ludzi, których spotkał, dobro, którego nie dostrzegał, oraz cierpienie, które mógł spowodować. Zobaczyłby również wszystkie momenty, w których miał możliwość wyboru — i odpowiedź, której wtedy udzielił.

          Sąd Boży byłby więc przede wszystkim poznaniem prawdy o sobie. Byłby chwilą, w której nie można już niczego ukryć przed samym sobą. Wszystkie usprawiedliwienia, role i maski, które człowiek nosił za życia, przestałyby mieć znaczenie. Pozostałaby świadomość własnego życia i jego rzeczywistej wartości.

          Jeżeli tak spojrzymy na pamięć, nabiera ona szczególnego znaczenia. Pamięć nie byłaby już wyłącznie narzędziem umożliwiającym człowiekowi funkcjonowanie w świecie. Stawałaby się częścią jego tożsamości. To dzięki pamięci wiemy, kim byliśmy; dzięki teraźniejszości możemy odpowiedzieć na pytanie, kim jesteśmy; poprzez nasze wybory tworzymy natomiast odpowiedź na pytanie, kim się staniemy.

          Być może właśnie dlatego tak ważne jest to, co zapisujemy w swoim życiu każdego dnia. Nie tylko to, co pamiętamy, ale również to, co pozostawiamy w pamięci innych ludzi. Jedno dobre słowo może pozostać w czyjejś pamięci przez całe życie. Jedna krzywda również może nigdy nie zostać zapomniana.

          A jeśli istnieje duchowy wymiar pamięci, być może najważniejszym „archiwum” człowieka nie jest to, które przechowuje obrazy minionych wydarzeń, lecz to, które przechowuje znaczenie naszych wyborów.

          Wtedy śmierć nie byłaby końcem historii człowieka, lecz granicą, za którą — według wiary — historia ta zostaje odczytana w pełni. Wszystko, co za życia było fragmentem, mogłoby zostać zobaczone jako całość. Człowiek mógłby po raz pierwszy zobaczyć swoje życie nie tylko z własnej, ograniczonej perspektywy, ale w świetle pełnej prawdy.

          I być może właśnie wtedy najważniejsze pytanie nie brzmiałoby: „Co posiadałem?”, ani nawet: „Czego dokonałem?” Brzmiałoby:„Kim byłem dla drugiego człowieka i kim naprawdę stałem się przed Bogiem?”