Pięcioksiąg (Tora)

          Pomimo że niewola babilońska nie wiązała się z całkowitym wyniszczeniem narodu ani z powszechnym uciskiem, wśród Izraelitów narastała niepewność dotycząca przyszłości ich wspólnoty oraz zachowania własnej tożsamości. W tej sytuacji szczególnego znaczenia nabrało kapłaństwo, które stopniowo przejęło rolę duchowego przywódcy i strażnika tradycji religijnej. Wobec utraty monarchii oraz świątyni to właśnie religia stała się najważniejszym czynnikiem integrującym naród. Chociaż społeczeństwo izraelskie pozostawało pod wpływem różnorodnych kultów i tradycji religijnych, coraz wyraźniej umacniał się jahwizm. Wiara w Jahwe nie tylko pozwoliła zachować odrębność religijną i narodową Izraelitów, lecz także stworzyła fundament dla odnowy życia religijnego i społecznego po zakończeniu okresu wygnania.

          Kapłani i uczeni w Piśmie dysponowali licznymi tradycjami oraz tekstami teologicznymi pochodzącymi z różnych okresów historii Izraela. Poszczególne przekazy różniły się między sobą stylem, słownictwem, akcentami teologicznymi, a niekiedy także szczegółami opisywanych wydarzeń. Zamiast eliminować te różnice, redaktorzy postanowili zachować bogactwo odziedziczonych tradycji, dokonując ich starannej kompilacji i redakcji. Dzięki temu powstało dzieło, które nie zaciera wcześniejszych świadectw wiary, lecz ukazuje ich wzajemne dopełnianie się.

          Według klasycznej teoriii Wellhausena tradycje teologiczne można podzielić na dokumenty: JEDP. Najstarszą warstwę Pięcioksięgu stanowi tradycja jahwistyczna (J), której początki datuje się na X w. przed Chr. w Królestwie Judy. W IX–VIII w. przed Chr., na terenie Królestwa Izraela, ukształtowała się tradycja elohistyczna (E). Kolejnym etapem był rozwój tradycji deuteronomicznej (D), związanej z reformą religijną króla Jozjasza pod koniec VII w. przed Chr., która była rozwijana również w czasie wygnania babilońskiego i ostatecznie ukształtowała się w okresie powygnaniowym. Ostatnią wielką tradycją była tradycja kapłańska (P), powstała głównie podczas wygnania i we wczesnym okresie po powrocie z Babilonii, w VI–V w. przed Chr. Ostateczna redakcja Pięcioksięgu nastąpiła najprawdopodobniej około IV w. przed Chr., kiedy połączono te tradycje w jedno spójne dzieło.

          Proces redakcji Pięcioksięgu świadczy o dużym szacunku redaktorów wobec przekazanej tradycji. Nie dążyli oni do ujednolicenia wszystkich tekstów ani do usunięcia występujących między nimi różnic, lecz zachowali różnorodność świadectw wiary, widząc w niej wartość dla kolejnych pokoleń. W ten sposób Pięcioksiąg stał się nie tylko zbiorem dawnych tekstów, ale przede wszystkim świadectwem stopniowego objawiania się Boga w historii Izraela oraz dojrzewania wiary ludu wybranego. Same teksty nie stanowią jeszcze pełni wiary; są one jej nośnikiem i zaproszeniem do osobistego spotkania z Bogiem. Wiara rodzi się bowiem z przyjęcia objawionego słowa i dojrzewa w sercu człowieka oraz we wspólnocie wierzących.

          We współczesnej biblistyce klasyczna teoria Wellhausena jest nadal bardzo wpływowa, ale nie jest już przyjmowana w swojej pierwotnej postaci. Wielu badaczy uważa dziś, że proces powstawania Pięcioksięgu był bardziej złożony i nie zawsze da się wyraźnie oddzielić cztery dokumenty.

Kopalnia wiedzy

          Jeżeli ostateczna redakcja znacznej części ksiąg Starego Testamentu nastąpiła około V–IV wieku przed Chr., można przypuszczać, że ich obecna postać odzwierciedla nie tylko wcześniejsze tradycje przekazywane przez wiele stuleci, lecz także stan wiedzy historycznej, kultury i wiary redaktorów żyjących w tym okresie. Oznacza to, że opisane wydarzenia były interpretowane z perspektywy ludzi przekonanych, iż historia Izraela jest historią działania Boga. Z tego względu tekst biblijny nie jest wyłącznie kroniką wydarzeń, ale również ich teologiczną interpretacją.

          Nie oznacza to jednak, że wszystkie opisy zostały stworzone dopiero w okresie perskim. W księgach Starego Testamentu zachowały się znacznie starsze pieśni, prawa, genealogie i opowiadania, których początki sięgają wielu stuleci przed ostateczną redakcją. Redaktorzy nie tworzyli historii od początku, lecz porządkowali, uzupełniali i interpretowali wcześniejsze tradycje, nadając im spójną formę literacką i religijną.

          Z tego punktu widzenia Pismo Święte można traktować jako swoistą kopalnię wiedzy. Obok treści religijnych zawiera ono informacje o życiu codziennym, organizacji społeczeństwa, prawie, obyczajach, polityce, wojnach, migracjach ludów, gospodarce oraz sposobie myślenia mieszkańców starożytnego Bliskiego Wschodu. Nawet tam, gdzie autorzy posługują się językiem symbolicznym lub poetyckim, tekst pozostaje cennym świadectwem swojej epoki.

          Zadaniem współczesnych historyków, archeologów, językoznawców i biblistów jest wydobywanie z tego bogactwa informacji poprzez krytyczną analizę tekstu, porównywanie go z odkryciami archeologicznymi oraz z dokumentami pochodzącymi z Egiptu, Mezopotamii, Asyrii, Babilonii i innych państw starożytnego Bliskiego Wschodu. Pozwala to oddzielać warstwę historyczną od literackiej i teologicznej oraz coraz pełniej rekonstruować dzieje Izraela.

          Wiara natomiast pozostaje sferą osobistej decyzji każdego czytelnika. Badania historyczne mogą wyjaśniać okoliczności powstania tekstów biblijnych, ich źródła i kontekst kulturowy, nie rozstrzygają jednak o prawdziwości ich religijnego przesłania. Historia i wiara nie muszą się wykluczać – dotyczą bowiem różnych wymiarów odczytywania tego samego tekstu.

Początek historii izraelskiej opartej na artefaktach

          Historia Izraelitów rozpoczyna się na dwóch płaszczyznach: tradycji biblijnej oraz historii rekonstruowanej na podstawie archeologii i źródeł pozabiblijnych. Oba obrazy częściowo się pokrywają, jednak nie są tożsame.

          Według tradycji biblijnej początkiem dziejów Izraelitów są patriarchowie: Abraham, jego syn Izaak oraz wnuk Jakub. Jakub otrzymuje imię Izrael, a jego dwunastu synów staje się protoplastami dwunastu pokoleń Izraela. Następnie, według Biblii, potomkowie Jakuba osiedlają się w Egipcie, gdzie popadają w niewolę. Wyprowadzenie ich z Egiptu pod wodzą Mojżesza oraz zawarcie przymierza z Bogiem na Synaju stanowią centralne wydarzenia religijne judaizmu.

          Z punktu widzenia historii i archeologii obraz ten wygląda inaczej. Nie znaleziono jednoznacznych dowodów potwierdzających pobyt patriarchów ani masowy exodus z Egiptu w postaci opisanej przez Biblię. Większość współczesnych badaczy uważa, że Izraelici wyłonili się stopniowo spośród ludności zamieszkującej górzyste tereny Kanaanu pod koniec epoki brązu i na początku epoki żelaza, około XIII–XI wieku przed Chr.

          Najstarszym pozabiblijnym świadectwem istnienia Izraela jest stela faraona Merenptaha, datowana na około 1208 r. przed Chr. Egipski władca wspomina na niej lud nazwany „Izrael”. Jest to pierwsza znana wzmianka o Izraelu w źródłach zewnętrznych.

          Od X wieku przed Chr. źródła archeologiczne i epigraficzne stają się coraz liczniejsze. Tradycja biblijna umieszcza w tym okresie panowanie Saula, Dawida i Salomona. Istnienie dynastii Dawida znajduje prawdopodobne potwierdzenie w inskrypcji z Tel Dan, zawierającej określenie „Dom Dawida”. W IX–VIII wieku przed Chr. źródła asyryjskie, aramejskie i moabickie coraz częściej wspominają o królestwach Izraela i Judy, dzięki czemu dzieje tego okresu można odtwarzać nie tylko na podstawie Biblii, lecz również niezależnych świadectw historycznych.

          Historycy zwykle przyjmują, że historia Izraelitów jako ludu, którą można badać na podstawie źródeł pozabiblijnych, rozpoczyna się około XIII wieku przed Chr. Wcześniejsze dzieje patriarchów – Abrahama, Izaaka i Jakuba – należą przede wszystkim do tradycji biblijnej i nie znajdują jednoznacznego potwierdzenia w źródłach zewnętrznych.

          Za jeden z najstarszych zachowanych utworów biblijnych uważa się Kantyk Debory (Sdz 5,1–31). Większość badaczy datuje opisywane w nim wydarzenia na XII wiek przed Chr., natomiast sam utwór mógł zostać ułożony wkrótce po tych wydarzeniach. Przez długi czas był przekazywany ustnie, a następnie został włączony do Księgi Sędziów podczas redagowania ksiąg biblijnych.

          Proces powstawania i redagowania ksiąg Starego Testamentu trwał około tysiąca lat. Najstarsze teksty były początkowo przekazywane ustnie. Z czasem zaczęto je zapisywać, prawdopodobnie na papirusie oraz wyprawionej skórze (pergamin zaczął być powszechniej stosowany dopiero w późniejszych wiekach). Nie zachowały się pierwotne rękopisy ksiąg biblijnych. Teksty spisywano alfabetem hebrajskim liczącym 22 spółgłoski. Język hebrajski należy do rodziny języków semickich i znacznie różni się od języków indoeuropejskich, zarówno budową gramatyczną, jak i sposobem wyrażania pojęć.

          Najstarsze tradycje zawierały opowiadania o Abrahamie i jego potomkach, wyjściu z Egiptu, zdobyciu Kanaanu pod wodzą Jozuego oraz walkach z Filistynami. Przez wiele pokoleń funkcjonowały one przede wszystkim w przekazie ustnym. Ich spisane fragmenty przechowywano prawdopodobnie w sanktuariach i na dworze królewskim. W okresie monarchii rozpoczęto gromadzenie wcześniejszych zapisów oraz systematyczne opracowywanie historii narodu.

          W VIII wieku przed Chr. wystąpili pierwsi prorocy, których pisma zachowały się do naszych czasów – Amos i Ozeasz. Nie byli oni kronikarzami w ścisłym znaczeniu, lecz interpretatorami historii. W wydarzeniach politycznych dostrzegali działanie Boga oraz wezwanie narodu do nawrócenia. Ich przesłanie opierało się na objawieniach, wizjach, snach oraz wewnętrznym natchnieniu.

          Klasyczna teoria czterech źródeł Pięcioksięgu (J – jahwistycznego, E – elohistycznego, D – deuteronomicznego i P – kapłańskiego), sformułowana w XIX wieku, przez wiele lat dominowała w biblistyce. Współcześnie jest jednak poddawana istotnym modyfikacjom. Badacze, tacy jak Rolf Rendtorff, Erhard Blum czy John Van Seters, zaproponowali nowe modele powstawania Pięcioksięgu. Van Seters uznał między innymi, że tradycja deuteronomiczna jest starsza od jahwistycznej, a odrębne źródło elohistyczne prawdopodobnie nigdy nie istniało. Obecnie nie ma jednej powszechnie przyjmowanej teorii powstania Pięcioksięgu, jednak większość biblistów zgadza się, że jego ostateczna redakcja nastąpiła w okresie perskim, około V–IV wieku przed Chr.

Odkrycia w starożytności

          Historia techniki i nauki rozpoczęła się znacznie wcześniej, niż powstały pierwsze uniwersytety czy laboratoria badawcze. Już ludzie epoki kamienia odkryli, że ciężki głaz można poruszyć za pomocą zwykłego drewnianego drąga. Nie znali jeszcze praw fizyki ani pojęcia momentu siły, lecz dzięki doświadczeniu nauczyli się wykorzystywać zasadę dźwigni. Im dłuższe było ramię, tym mniejszej siły wymagało podniesienie ciężkiego przedmiotu. Wiele stuleci później Archimedes ujął tę obserwację w postaci prawa mechaniki i wypowiedział słynne zdanie: „Dajcie mi punkt podparcia, a poruszę Ziemię”. Słowa te stały się symbolem potęgi ludzkiego rozumu, który potrafi zastąpić siłę mięśni odpowiednim wykorzystaniem praw przyrody.

          Archimedes zasłynął nie tylko badaniami nad dźwignią. Udoskonalił również urządzenie służące do podnoszenia wody, znane dziś jako śruba Archimedesa. Choć podobne konstrukcje mogły być stosowane wcześniej na Bliskim Wschodzie, między innymi w Babilonie podczas nawadniania pól i słynnych wiszących ogrodów, to właśnie Archimedes opisał ich zasadę działania i nadał im ostateczną formę. Obracająca się spiralna śruba przenosi wodę ku górze, umożliwiając nawadnianie pól, osuszanie terenów podmokłych oraz pobieranie wody z rzek i stawów. Wynalazek ten był tak praktyczny, że przez wiele stuleci pozostawał w powszechnym użyciu, stopniowo wypierając mniej wydajne urządzenia do czerpania wody.

          Archimedes położył również fundamenty hydrostatyki, odkrywając prawo wyporu cieczy, znane dziś jako zasada Archimedesa. Zajmował się geometrią, a jego metoda wyznaczania wartości liczby π przez wiele wieków pozostawała najdokładniejszym sposobem jej obliczania. Pokazał tym samym, że matematyka może służyć nie tylko abstrakcyjnym rozważaniom, ale również rozwiązywaniu praktycznych problemów techniki.

           W tym samym okresie działał Filon z Bizancjum, jeden z najwybitniejszych inżynierów starożytności. W swoim dziele „Mechanika” próbował nie tylko opisywać urządzenia, lecz także wyjaśniać prawa rządzące ich działaniem. Badał właściwości powietrza, wykazując, że jest ono substancją zdolną wywierać ciśnienie i wykonywać pracę mechaniczną. Opisywał zjawiska związane ze sprężaniem gazów oraz próżnią, dając początek późniejszej pneumatyce. Konstruował pomysłowe urządzenia wykorzystujące ciśnienie powietrza, między innymi kałamarz, z którego atrament nie wylewał się podczas przechylania.

          Filon interesował się również automatami napędzanymi wodą, ciężarem lub sprężonym powietrzem. Opisywał mechanizmy, które można uznać za przodków późniejszych automatów Herona z Aleksandrii. Projektował katapulty i balisty, analizując zależność między sprężystością materiałów a zasięgiem pocisków. Opisał także wielostrzałową kuszę, zwaną *polybolos*, będącą jedną z pierwszych znanych broni samopowtarzalnych. W swoich pracach zajmował się również syfonami, urządzeniami hydraulicznymi oraz praktyczym zastosowaniem dźwigni, bloczków, klinów i śrub. Jego największym osiągnięciem nie były jednak pojedyncze wynalazki, lecz próba stworzenia naukowych podstaw mechaniki, łączących doświadczenie rzemieślników z rozumowaniem matematycznym.

          Na dorobku greckich uczonych wyróżnia się również niezwykły mechanizm z Antykithiry. Urządzenie to, odnalezione we wraku statku, okazało się analogowym komputerem astronomicznym z II wieku p.n.e. Dzięki skomplikowanemu układowi kół zębatych potrafiło przewidywać położenie Słońca, Księżyca i planet oraz obliczać terminy zaćmień. Odkrycie to pokazało, że starożytni osiągnęli poziom precyzji mechanicznej, który przez wiele stuleci wydawał się niemożliwy.

          Równie śmiałe były osiągnięcia astronomii. Arystarch z Samos jako pierwszy zaproponował, że to Ziemia wraz z innymi planetami krąży wokół Słońca. Choć jego teoria została odrzucona przez większość współczesnych mu uczonych, stanowiła zapowiedź późniejszej rewolucji kopernikańskiej. Kilkadziesiąt lat później Eratostenes z Cyreny, wykorzystując jedynie obserwacje cieni rzucanych przez promienie słoneczne w dwóch odległych miejscach, obliczył obwód Ziemi z zadziwiającą dokładnością.

          Rozwój matematyki był równie imponujący. Euklides zebrał i uporządkował wiedzę geometryczną w dziele „Elementy”, które przez ponad dwa tysiące lat pozostawało podstawowym podręcznikiem geometrii. Hipparch z Nicei rozwinął podstawy trygonometrii, tworząc narzędzia niezbędne astronomii, kartografii i nawigacji.

          Nie mniejsze znaczenie miały osiągnięcia medycyny. Hipokrates odrzucił przekonanie, że choroby są karą bogów, uznając je za rezultat naturalnych procesów zachodzących w organizmie człowieka. Z jego szkoły wywodzi się przysięga lekarska, która do dziś stanowi symbol etyki medycznej. Kilka wieków później Galen znacznie poszerzył wiedzę o anatomii, wykazując między innymi, że tętnice zawierają krew, a nie – jak wcześniej sądzono – powietrze.

          Rzymianie z kolei rozwijali przede wszystkim inżynierię. Opracowali trwały beton, dzięki któremu mogli wznosić monumentalne budowle, z których wiele przetrwało dwa tysiące lat. Zbudowali rozległą sieć dróg liczącą ponad osiemdziesiąt tysięcy kilometrów oraz imponujące akwedukty dostarczające świeżą wodę do miast. W Mezopotamii i Egipcie udoskonalano systemy kanałów irygacyjnych, śluz i tam, które umożliwiły rozwój wielkich cywilizacji rolniczych.

          Dorobek starożytności pokazuje, że już ponad dwa tysiące lat temu człowiek potrafił nie tylko obserwować świat, lecz także wyjaśniać jego prawa i wykorzystywać je w praktyce. Dźwignia, geometria, hydraulika, astronomia czy medycyna stały się fundamentami, na których późniejsze pokolenia budowały nowoczesną naukę i technikę. Choć wiele starożytnych odkryć na długie wieki popadło w zapomnienie, ostatecznie stały się one początkiem drogi prowadzącej do współczesnej cywilizacji.

          W Iraku, w pobliżu Bagdadu, odkryto liczący około 2000 lat dzbanek, który po napełnieniu octem mógł wytwarzać niewielkie napięcie elektryczne. Niektórzy badacze przypuszczają, że mógł być wykorzystywany do galwanicznego złocenia lub czyszczenia metalowych przedmiotów, choć jego rzeczywiste przeznaczenie pozostaje przedmiotem dyskusji.

Oddzielić ziarno od plew

          Czytając Pismo Święte, warto pamiętać, że nie jest ono jedną księgą napisaną przez jednego autora, lecz zbiorem tekstów powstających przez około tysiąc lat. W tym czasie wiele ksiąg było wielokrotnie redagowanych, uzupełnianych i dostosowywanych do zmieniających się realiów oraz potrzeb wspólnot religijnych. Współczesna biblistyka wskazuje, że obecna postać wielu tekstów jest efektem długiego procesu redakcyjnego i odzwierciedla rozwój myśli teologicznej kolejnych         epok, a nie wyłącznie poglądy ich pierwotnych autorów.

          Z tego względu Pismo Święte należy czytać przede wszystkim jako świadectwo rozwoju wierzeń i refleksji religijnej starożytnych wspólnot Izraela oraz pierwszych chrześcijan. Jego głównym celem nie jest przekaz historyczny czy naukowy w dzisiejszym rozumieniu, lecz przedstawienie określonej wizji Boga, człowieka i świata oraz uzasadnienie doktryny religijnej rozwijanej przez te wspólnoty. Właśnie dlatego interpretacja tekstów biblijnych wymaga uwzględnienia ich kontekstu historycznego, kulturowego i literackiego.

          Takie spojrzenie może prowadzić do zakwestionowania przypisywanego Biblii statusu dosłownie natchnionej i nieomylnej księgi świętej. Nie odbiera jej jednak ogromnej wartości poznawczej. Jest ona świadectwem rozwoju ludzkiej myśli religijnej, moralnej i filozoficznej, a zarazem zapisem doświadczeń wielu pokoleń.

          Obok fragmentów wewnętrznie sprzecznych, historycznie uwarunkowanych czy będących wyrazem dawnych wyobrażeń o świecie zawiera również niezwykle głębokie refleksje dotyczące natury człowieka, dobra i zła, odpowiedzialności, sprawiedliwości, wolności oraz sensu życia. Zadaniem współczesnego czytelnika nie jest bezkrytyczne przyjmowanie całego tekstu, lecz jego uważna analiza i interpretacja oraz oddzielanie tego, co ponadczasowe, od tego, co było jedynie wytworem swojej epoki. Innymi słowy, trzeba umieć oddzielić ziarno od plew – odnaleźć uniwersalne prawdy ukryte pod warstwą historyczną, kulturową i ideologiczną tekstu.

          Tak rozumiana lektura Biblii nie wymaga wiary w jej dosłowną nieomylność. Wymaga natomiast wiedzy, krytycznego myślenia, znajomości kontekstu historycznego oraz gotowości do stawiania pytań. Dopiero wtedy może stać się źródłem autentycznej refleksji, a nie jedynie przedmiotem religijnej czci.

           Nie odrzucam jednak poglądu, że autorzy biblijni mogli pisać pod natchnieniem. Rozumiem je jednak inaczej niż tradycyjna teologia. Natchnienie nie polega – moim zdaniem – na mechanicznym dyktowaniu słów przez Boga, lecz na odczytywaniu prawd zapisanych w ludzkiej duszy. Ich przekaz zawsze zależy od wrażliwości, doświadczenia i intelektualnych możliwości człowieka. Ponadto każda intuicja duchowa musi zostać wyrażona za pomocą ludzkiego języka, który z natury jest ograniczony i nie zawsze zdolny oddać bogactwo doświadczenia religijnego. Tam, gdzie brakuje słów, pojawiają się obrazy, symbole i osobiste wyobrażenia autorów.

          Dobrym przykładem jest Ewangelista Łukasz. Jego dzieła nie są jedynie kroniką wydarzeń, lecz przemyślaną syntezą teologiczną. To właśnie jego sposób rozumienia osoby Jezusa, roli Ducha Świętego oraz misji Kościoła wywarł ogromny wpływ na późniejsze chrześcijaństwo i do dziś stanowi jeden z fundamentów jego doktryny.

          Po wielu latach zajmowania się tematyką religijną doszedłem do przekonania, że ludzka religijność opiera się przede wszystkim na obrazach i symbolach. Nasze rozumienie wiary opiera się przede wszystkim na obrazach i symbolach.

Przekaz wiary ma przede wszystkim charakter symboliczny i obrazowy.

 

Pochodzenie Żydów, Objawienie Boga

          Współczesna archeologia i historia przedstawiają obraz początków Izraela odmienny od tego, który przez stulecia dominował w tradycji religijnej. Coraz więcej danych wskazuje, że naród izraelski, z którego później wywodzili się Żydzi, nie powstał w wyniku jednorazowej migracji ani spektakularnego podboju Kanaanu. Ukształtował się raczej stopniowo z miejscowej ludności kananejskiej, która na przestrzeni kilku stuleci wykształciła własną tożsamość religijną, kulturową i polityczną. Był to długotrwały proces społeczny, a nie pojedyncze wydarzenie.

          Biblijna opowieść przedstawia jednak inne spojrzenie na początki Izraela. Jej centralną postacią jest Abraham, uznawany za praojca narodu wybranego. Według Księgi Rodzaju pochodził z Ur w Mezopotamii i, odpowiadając na wezwanie Boga, opuścił swoją ojczyznę, aby osiąść w Kanaanie. Autorzy biblijni wpisali jego rodowód w rozbudowaną genealogię sięgającą Sema, syna Noego, a ostatecznie Adama i Ewy, pierwszych ludzi. Genealogia ta miała ukazać nie tylko pochodzenie jednego człowieka, lecz także miejsce Izraela w historii całej ludzkości.

          Jeżeli jednak opowieść o Adamie i Ewie odczytujemy jako haggadę – symboliczną narrację przekazującą prawdy religijne, a nie opis wydarzeń historycznych – wówczas również genealogia Abrahama przestaje być dokumentem historycznym. Staje się elementem teologicznej wizji dziejów, w której ważniejsze od precyzji historycznej jest ukazanie relacji człowieka z Bogiem.

          Współczesna nauka nie dysponuje niezależnymi źródłami, które pozwalałyby potwierdzić historyczność Abrahama ani odtworzyć szczegóły jego życia. Nie oznacza to jednak, że postać ta musiała zostać całkowicie wymyślona. Możliwe, że zachowała pamięć o rzeczywistych migracjach ludności semickiej między Mezopotamią a Kanaanem na początku II tysiąclecia przed Chrystusem. Pamięć historyczna została jednak przekształcona przez tradycję religijną, która nadała jej głębszy sens i uczyniła z Abrahama wzór człowieka wiary.

          Wydaje się więc, że autorzy biblijni nie pisali historii w znaczeniu, jakie nadajemy temu słowu dzisiaj. Nie byli kronikarzami, lecz teologami interpretującymi dzieje własnego narodu. Korzystali z pamięci zbiorowej, dawnych tradycji, genealogii i opowiadań, osadzając je w narracji ukazującej działanie Boga w historii. Fakty historyczne i refleksja religijna tworzą w Biblii jedną całość, której nie sposób rozdzielić bez zubożenia jej przesłania.

          Takie spojrzenie prowadzi do ważnego pytania o naturę objawienia. Jeżeli początki Izraela były bardziej złożone, niż opisuje to Biblia, nie musi to oznaczać podważenia samej idei objawienia. Można bowiem przyjąć, że objawienie nie polegało na przekazaniu gotowej wiedzy historycznej, lecz na stopniowym odkrywaniu obecności Boga w doświadczeniach narodu. W takim ujęciu Biblia nie jest kroniką wydarzeń, lecz świadectwem dojrzewania wiary, w którym historia i teologia wzajemnie się przenikają. To właśnie ta interpretacja doświadczeń, a nie dosłowna rekonstrukcja przeszłości, stanowi istotę biblijnego przesłania.

Pochodzenie i rozwój ludów semickich

          Historia starożytnego Bliskiego Wschodu jest historią przenikania się wielu ludów, kultur i języków. Szczególną rolę odegrały ludy semickie, które od III tysiąclecia przed Chrystusem stopniowo zaczęły dominować w Mezopotamii i Lewancie (obszar dzisiejszych krajów Syrii, Libanu, Izraela). Ich pojawienie się nie było wynikiem jednorazowej inwazji, lecz długotrwałego procesu migracji, osadnictwa i przemian społecznych.

           Jedną z najstarszych cywilizacji świata stworzyli Sumerowie, zamieszkujący południową Mezopotamię. W III tysiącleciu przed Chrystusem ich dominacja zaczęła jednak stopniowo słabnąć. Nie zostali wyparci przez jeden lud ani pokonani w wyniku jednego decydującego wydarzenia. Ich pozycja osłabła wskutek zmian politycznych oraz napływu ludów semickich, które od dawna osiedlały się w Mezopotamii.

          Najważniejszym z tych ludów byli Akadowie. Ich dokładne pochodzenie nie jest znane, jednak większość historyków uważa, że wywodzili się z wcześniejszych grup ludności semickiej zamieszkującej północną i środkową Mezopotamię. Nie byli nagłymi najeźdźcami, lecz stopniowo zasiedlali region przez wiele pokoleń. Część badaczy przypuszcza, że ich przodkowie mogli przybyć z obszarów Pustyni Syryjskiej lub północnej Arabii, gdzie również żyły ludy semickojęzyczne. Hipotezy te nie zostały jednak jednoznacznie potwierdzone przez źródła archeologiczne.

          Akadowie posługiwali się językiem akadyjskim, należącym do wschodniej gałęzi języków semickich. Z tej samej grupy wywodziły się późniejsze języki Asyryjczyków i Babilończyków. Około 2334 roku przed Chrystusem Sargon Wielki zjednoczył miasta Akadów i podbił państwa sumeryjskie, tworząc Imperium Akadyjskie – pierwsze wielkie imperium w dziejach Mezopotamii. Choć Sumerowie utracili niezależność polityczną, nie zniknęli jako ludność.

          Po upadku Imperium Akadyjskiego nastąpił krótki okres odrodzenia kultury sumeryjskiej, znany jako III Dynastia z Ur (około 2112–2004 przed Chrystusem). Państwo to upadło pod naporem Elamitów oraz Amorytów. W kolejnych stuleciach Amoryci przejęli władzę nad wieloma miastami Mezopotamii i założyli między innymi dynastię rządzącą Babilonem. W ujęciu historycznym ciąg kolejnych dominujących potęg można przedstawić następująco:

Sumerowie → Akadowie → III Dynastia z Ur → Elamici → Amoryci → Babilończycy.

          Warto podkreślić, że Sumerowie nie zostali fizycznie wyparci ani wytępieni. Ich ludność stopniowo wymieszała się z ludami semickimi, a język sumeryjski około początku II tysiąclecia przed Chrystusem przestał być językiem codziennym. Nadal jednak przez wiele stuleci pełnił funkcję języka religii, administracji i nauki, podobnie jak łacina w średniowiecznej Europie.

          Pochodzenie ludów Kanaanu jest podobnie złożone jak pochodzenie innych ludów starożytnego Bliskiego Wschodu. Współczesna archeologia i historia wskazują, że Kananejczycy nie przybyli do Kanaanu jako jeden zwarty lud, lecz wykształcili się stopniowo z wcześniejszej ludności zamieszkującej ten region.

          Około 3500–3000 r. przed Chr. na obszarze Kanaanu (dzisiejszy Izrael, Palestyna, Liban, zachodnia Jordania i część Syrii) rozwijały się miasta i osady ludności, która stopniowo stworzyła kulturę kananejską. Nie ma śladów wskazujących na nagły najazd lub wielką migrację.

Najbardziej prawdopodobny przebieg wydarzeń wygląda następująco:

Neolityczna ludność Lewantu zamieszkiwała ten obszar już od około 10 000 r. przed Chr.. W epoce miedzi i wczesnej epoce brązu rozwijały się miasta oraz handel z Egiptem i Mezopotamią. Z czasem mieszkańcy zaczęli mówić językami semickimi. Nie oznacza to koniecznie wymiany całej ludności – język i kultura mogły rozprzestrzeniać się przez kontakty handlowe, migracje niewielkich grup i stopniową asymilację. Około III tysiąclecia p.n.e. można już mówić o ukształtowanej kulturze kananejskiej.

          Większość badaczy uważa, że języki semickie rozprzestrzeniły się z jakiegoś obszaru tzw. Żyznego Półksiężyca, prawdopodobnie z północnej Syrii, górnej Mezopotamii lub sąsiednich terenów. Nie ma jednak zgody co do dokładnej ojczyzny pra-Semitów.

          Większość historyków uważa dziś, że Izraelici wyłonili się właśnie z ludności kananejskiej około XIII–XI wieku przed Chr.. Zachowali język bardzo podobny do innych języków Kanaanu, ale rozwinęli odrębną religię i tożsamość polityczną.

Można to przedstawić w uproszczeniu:

Ludność neolityczna Lewantu -> Powstanie kultury kananejskiej (IV–III tys. przed Chr.) -> Izraelici, Fenicjanie i Kartagińczycy

          Kananejczycy byli przede wszystkim rdzenną ludnością Lewantu, która przez tysiące lat rozwijała się na miejscu. Ich kultura i język ukształtowały się stopniowo pod wpływem kontaktów z sąsiadami, a nie w wyniku jednej wielkiej migracji. Z tej samej tradycji kulturowej wywodzili się później m.in. Fenicjanie oraz – według dominującego poglądu naukowego – także Izraelici i Kartagińczycy.

          Jednym z ludów semickich byli również Izraelici. Ich pochodzenie jest przedmiotem badań archeologii, historii i biblistyki, a współczesna nauka przedstawia bardziej złożony obraz niż tradycja biblijna.

          Według Biblii patriarcha Abraham przybył z Ur do Kanaanu. Jeśli opowieść o Abrahamie ma historyczne jądro, to najbardziej prawdopodobne jest, że przedstawia ona semickiego pasterza lub przywódcę rodu z północnej lub południowej Mezopotamii, którego tradycja została zachowana i rozwinięta przez późniejszych Izraelitów. Jego potomkowie osiedlili się następnie w Egipcie, skąd pod wodzą Mojżesza opuścili kraj podczas Wyjścia. Po zdobyciu Kanaanu mieli utworzyć naród Izraela. Tradycja ta stanowi podstawę religijnego rozumienia początków Izraela.

          Współczesne badania archeologiczne wskazują jednak, że Izraelici wyłonili się przede wszystkim na terenach Kanaanu między XIII a XI wiekiem przed Chrystusem. Byli w dużej mierze potomkami miejscowej ludności kananejskiej, która stopniowo wykształciła własną tożsamość religijną, społeczną i polityczną. Do tej społeczności mogły dołączyć niewielkie grupy przybyszów z Egiptu lub pustynnych terenów południowych. Ich doświadczenia mogły stać się historycznym rdzeniem biblijnej opowieści o Wyjściu z Egiptu.

          Archeologia nie potwierdza masowego podboju Kanaanu przez wielomilionowy lud, lecz wskazuje na stopniowe powstawanie nowych osad w centralnych górach Kanaanu. Również badania językoznawcze przemawiają za lokalnym pochodzeniem Izraelitów. Język hebrajski biblijny należy do rodziny języków semickich i jest bardzo blisko spokrewniony z językami kananejskimi, takimi jak fenicki i moabicki. Oznacza to, że Izraelici wyrośli przede wszystkim z miejscowej ludności Kanaanu, a nie stanowili całkowicie odrębnego ludu, który przybył z odległych regionów.

          Historia ludów semickich ukazuje stopniowe przemiany etniczne i polityczne starożytnego Bliskiego Wschodu. Akadowie zapoczątkowali epokę dominacji ludów semickich w Mezopotamii, natomiast Izraelici ukształtowali się jako odrębna wspólnota w Kanaanie. Zarówno badania archeologiczne, jak i językoznawcze wskazują, że procesy te miały charakter stopniowy i były wynikiem wielowiekowego mieszania się ludności, a nie jednorazowych migracji czy podbojów.