Wojny grecko-perskie (499–449 przed Chr.)

          Wojny grecko-perskie były konfliktem pomiędzy Imperium Perskim a greckimi polis, przede wszystkim Atenami i Spartą. Persowie dążyli do podporządkowania Grecji, natomiast Grecy bronili swojej niezależności. Najważniejsze wydarzenia:

Powstanie jońskie (499–494 r. przed Chr.)

          Powstanie jońskie było buntem greckich miast w Jonii (na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej) przeciwko panowaniu Imperium Perskiego. Trwało od 499 do 494 r. przed Chr. i stało się bezpośrednią przyczyną wojen grecko-perskich.

Przyczyną powstania  było niezadowolenie greckich miast z rządów Persów. Wysokie podatki i ograniczenie samodzielności polis. Dążenie Greków do odzyskania niepodległości. Zachęta do buntu ze strony Arystagorasa, który stanął na czele powstania. W 499 r. przed Chr. wybuchło powstanie w mieście Milet, a następnie objęło inne miasta jońskie. Powstańcy otrzymali pomoc od Aten i Eretrii. W 498 r. przed Chr. Grecy zdobyli i spalili perskie miasto Sardes. Persowie stopniowo odzyskiwali kontrolę nad zbuntowanymi terenami. W 494 r. przed Chr. flota jońska została pokonana w bitwie pod Lade, a Milet zdobyto i zniszczono, co zakończyło powstanie. Powstanie zakończyło się klęską Greków. Persowie umocnili swoje panowanie w Jonii. Król Persji Dariusz I Wielki postanowił ukarać Ateny i Eretrię za udzieloną pomoc powstańcom. Wydarzenia te doprowadziły do wybuchu wojen grecko-perskich, których pierwszym ważnym starciem była bitwa pod Maratonem w 490 r. przed Chr. Choć powstanie jońskie zakończyło się porażką, miało ogromne znaczenie dla historii starożytnej Grecji. Stało się bezpośrednią przyczyną wojen grecko-perskich i zapoczątkowało wieloletni konflikt między Grekami a Imperium Perskim. Przyczyną wojny było Chęć ukarania Aten przez Persję za pomoc udzieloną powstańcom.

Maraton (490 przed Chr.)

          W 490 r. przed Chr. armia perska pod dowództwem Datisa i Artafernesa wylądowała na równinie Maraton, około 40 km od Aten. Celem Persów było ukaranie Ateńczyków za wsparcie powstania jońskiego oraz podporządkowanie Grecji. Wojska ateńskie, wspierane przez niewielki oddział z Platejów, liczyły około 10–11 tysięcy hoplitów. Persowie dysponowali znacznie liczniejszą armią, choć dokładna liczebność jest przedmiotem sporów historyków. Dowódca ateński Miltiades zdecydował się na szybki atak. Grecy uderzyli zwartą formacją hoplitów, osłabiając celowo środek szyku i wzmacniając skrzydła. Silniejsze skrzydła otoczyły Persów, co doprowadziło do ich klęski i odwrotu na okręty.

          Zwycięstwo Aten powstrzymało pierwszą próbę podboju Grecji przez Persję. Sukces podniósł prestiż Aten i umocnił wiarę Greków we własne siły. Dziesięć lat później Persowie ponowili inwazję, która doprowadziła do bitew pod Termopilami, Salaminą i Platejami. Znaczenie historyczne.

          Bitwa pod Maratonem jest uznawana za jedno z najważniejszych zwycięstw starożytnej Grecji. Uchroniła Ateny przed natychmiastowym podbojem i umożliwiła dalszy rozwój greckiej kultury, demokracji i cywilizacji, które wywarły ogromny wpływ na historię Europy.

Termopile (480 przed chr.)

          Bitwa pod Termopilami rozegrała się w 480 r. przwd Chr. podczas drugiej wojny grecko-perskiej. Była to jedna z najsłynniejszych bitew starożytności, w której niewielkie siły greckie przez kilka dni powstrzymywały ogromną armię perską.

          Król Persji Kserkses I rozpoczął wielką wyprawę przeciwko Grecji, chcąc podbić greckie polis. Grecy postanowili zatrzymać Persów w wąskim przesmyku Termopile, gdzie przewaga liczebna przeciwnika miała mniejsze znaczenie. Wojskami greckimi dowodził Leonidas I. Grecy bronili przejścia przez dwa dni, skutecznie odpierając kolejne ataki Persów. Trzeciego dnia Grek o imieniu Efialtes z Trachis wskazał Persom górską ścieżkę, która pozwoliła obejść pozycje obrońców. Leonidas odesłał większość wojsk sprzymierzonych, a sam pozostał z około 300 Spartanami, wspieranymi przez setki wojowników z innych greckich miast, walcząc do końca. Persowie zdobyli przejście i ruszyli dalej na południe Grecji. Bohaterska obrona Termopil stała się symbolem odwagi, poświęcenia i walki w obronie ojczyzny. Opóźnienie marszu Persów dało Grekom czas na przygotowanie dalszej obrony, co przyczyniło się do późniejszych zwycięstw pod Salaminą i Platejami.

Choć Grecy przegrali bitwę pod Termopilami, ich opór miał ogromne znaczenie moralne i strategiczne. Postawa Leonidasa i jego żołnierzy stała się symbolem męstwa oraz gotowości do poświęcenia życia za wolność.

Salamina (480 przed Chr.)

          Bitwa pod Salaminą uratowała Grecję przed podbojem przez Persję i umożliwiła późniejsze zwycięstwo Greków pod Platejami (479 r. przed Chr.). Jest uznawana za jedną z najważniejszych bitew morskich w historii, ponieważ przyczyniła się do zachowania niezależności greckich polis oraz dalszego rozwoju kultury i demokracji greckiej.

Plateje (479 przed Chr.)

Bitwa pod Platejami odbyła się w 479 r. przed Chr. i była ostatnią wielką bitwą lądową drugiej wojny grecko-perskiej. Zakończyła się zdecydowanym zwycięstwem Greków i ostatecznie przekreśliła perskie plany podboju Grecji. Po klęsce Persów w bitwie pod Salaminą król Kserkses I wrócił do Azji, pozostawiając w Grecji część armii pod dowództwem Mardoniusz. Greckie polis zjednoczyły siły, aby raz na zawsze pokonać Persów. Armią grecką dowodził Pauzanias. Wojska greckie składały się głównie z hoplitów ze Sparty, Aten i innych polis. Po kilku dniach manewrów doszło do decydującego starcia. Grecy przełamali szyki perskie, a w czasie walk zginął Mardoniusz. Śmierć dowódcy doprowadziła do załamania armii perskiej i jej ucieczki. Persowie ponieśli ostateczną klęskę i wycofali się z Grecji. Grecy zachowali niepodległość swoich państw-miast. Zwycięstwo zakończyło drugą wojnę grecko-perską i umocniło pozycję Grecji. Bitwa pod Platejami była decydującym zwycięstwem Greków nad Persami. Wraz z wcześniejszym zwycięstwem morskim pod Salaminą zapewniła Grecji wolność oraz stworzyła warunki do dalszego rozwoju greckiej kultury, demokracji i cywilizacji, które wywarły ogromny wpływ na historię Europy.

 

W 449 r. przed Chr. – zawarcie pokoju (tradycyjnie nazywanego pokojem Kalliasa), który zakończył wojny i potwierdził niezależność greckich polis od Persji.

Największe wojny starożytności

          Wojny towarzyszą ludzkości od zarania dziejów. Większość z nich miała charakter lokalny, jednak niektóre obejmowały rozległe obszary ówczesnego świata i angażowały największe potęgi swoich czasów. Największe konflikty starożytności przyczyniły się do powstania i upadku wielkich imperiów, rozwoju strategii wojskowej, organizacji armii oraz nowych rodzajów uzbrojenia. W ich wyniku zmieniały się granice państw, rozwijał się handel i następowała wymiana kulturowa pomiędzy cywilizacjami. Do najważniejszych wojen starożytności należą:

Wojny z Hyksosami (ok. 1650–1550 przed Chr.)

Hyksosi byli ludem pochodzenia zachodnioazjatyckiego, który około 1650 r. przed chr. opanował północny Egipt i utworzył tam własną dynastię ze stolicą w Awaris (delta Nilu). Ich przewaga militarna wynikała z zastosowania nowoczesnych technologii wojennych, takich jak konie, rydwany bojowe, łuki kompozytowe oraz udoskonalona broń z brązu. Przez blisko sto lat władcy Teb prowadzili walkę o wyzwolenie kraju. Ostatecznie około 1550 r. przed Chr. faraon Ahmose I (XVIII d. 1550-1525) zdobył Awaris i wypędził Hyksosów z Egiptu. Znaczenie konfliktu:

- początek okresu Nowego Państwa Egipskiego,

- przekształcenie Egiptu w potęgę militarną,

- rozpoczęcie ekspansji Egiptu na Bliski Wschód,

- rozwój egipskiej armii dzięki wykorzystaniu rydwanów bojowych.

Wojny egipsko-hetyckie (XIV–XIII w. przed Chr.)

Hetyci stworzyli potężne państwo w Anatolii (dzisiejsza Turcja) i należeli do największych mocarstw epoki brązu. Rywalizowali z Egiptem o panowanie nad Syrią i szlakami handlowymi Bliskiego Wschodu. Najbardziej znanym starciem była bitwa pod Kadesz (ok. 1274 r. przed Chr.), w której naprzeciw siebie stanęły armie faraona Ramzesa II i króla Muwatalliego II. Była to jedna z największych bitew rydwanów bojowych w historii starożytności. Bitwa zakończyła się nierozstrzygniętym wynikiem. Kilkanaście lat później oba państwa zawarły jeden z najstarszych zachowanych traktatów pokojowych w historii. Około 1200 r. przed Chr. państwo Hetytów upadło, prawdopodobnie wskutek najazdów Ludów Morza, kryzysu gospodarczego oraz walk wewnętrznych. Znaczenie konfliktu:

- rywalizacja dwóch największych potęg Bliskiego Wschodu,

- rozwój taktyki wykorzystania rydwanów bojowych,

- zawarcie jednego z pierwszych międzynarodowych traktatów pokojowych.

Wojny grecko-perskie (499–449 przed Chr.)

Wojny grecko-perskie były konfliktem pomiędzy Imperium Perskim a greckimi polis, przede wszystkim Atenami i Spartą. Persowie dążyli do podporządkowania Grecji, natomiast Grecy bronili swojej niezależności. Najważniejsze bitwy:

- Maraton (490 p.n.e.),

- Termopile (480 p.n.e.),

- Salamina (480 p.n.e.),

- Plateje (479 p.n.e.). Znaczenie konfliktu:

W 449 r. przed Chr. – zawarcie pokoju (tradycyjnie nazywanego pokojem Kalliasa), który zakończył wojny i potwierdził niezależność greckich polis od Persji.

Wojna peloponeska (431–404 przed Chr.)

Była to wojna pomiędzy Atenami i ich Związkiem Morskim a Spartą oraz Związkiem Peloponeskim. Trwała 27 lat i wyniszczyła niemal całą Grecję. Skutki:

- zwycięstwo Sparty,

- osłabienie wszystkich greckich polis,

- ułatwienie późniejszego podboju Grecji przez Macedonię.

Wojny Aleksandra Wielkiego (334–323 przed Chr.)

Król Macedonii Aleksander Wielki rozpoczął podbój Imperium Perskiego, tworząc jedno z największych imperiów starożytności. Najważniejsze bitwy:

- nad Granikiem (334 przed Chr.),

- pod Issos (333 przed Chr.),

- pod Gaugamelą (331 przed Chr.).

Wojny punickie (264–146 przed Chr.)

Były to trzy wojny pomiędzy Republiką Rzymską a Kartaginą o dominację nad zachodnią częścią Morza Śródziemnego. Najbardziej znanym dowódcą Kartaginy był Hannibal, który przeszedł przez Alpy wraz z armią i słoniami bojowymi. Największym jego zwycięstwem była bitwa pod Kannami (216 przed Chr.). Skutki:

- całkowite zniszczenie Kartaginy,

- przejęcie przez Rzym panowania nad Morzem Śródziemnym,

- początek ekspansji prowadzącej do powstania Imperium Rzymskiego.

Wojny galijskie (58–50 przed Chr.)

Wojny galijskie były serią kampanii prowadzonych przez Juliusza Cezara przeciwko plemionom zamieszkującym Galię. Najważniejszym wydarzeniem było oblężenie Alezji (52 przed Chr.), podczas którego Cezar pokonał wodza Galów – Wercyngetoryksa.

Skutki:

- podbój Galii (dzisiejszej Francji oraz części Belgii i Szwajcarii),

- znaczne powiększenie terytorium Republiki Rzymskiej,

- wzrost znaczenia politycznego Juliusza Cezara.

Wojny rzymsko-partyjskie (53 przed Chr.–217 roku)

Były to długotrwałe konflikty pomiędzy Rzymem a państwem Partów o kontrolę nad Armenią i Bliskim Wschodem. Najbardziej znanym wydarzeniem była bitwa pod Karrami (53 p.n.e.), w której Partowie zadali Rzymianom jedną z najcięższych klęsk w ich historii. Skutki:

- żadna ze stron nie zdobyła trwałej przewagi,

- wojny trwały niemal trzy stulecia,

- granica między oboma mocarstwami ustabilizowała się na Eufracie.

 

Hebrajczycy/Izraelici

          Izraelici byli ludem semickim zamieszkującym starożytny Kanaan, czyli obszar położony we wschodniej części Morza Śródziemnego, obejmujący tereny dzisiejszego Izraela, Palestyny oraz części Jordanii i Libanu. Wywodzili się z zachodniosemickich społeczności zamieszkujących region Syro-Palestyny. Ich dzieje są znane zarówno dzięki źródłom biblijnym, jak i odkryciom archeologicznym.

          Według tradycji biblijnej początki Izraelitów wiążą się z patriarchą Abrahamem, który miał przybyć do Kanaanu z Mezopotamii. Jego potomkowie mieli utworzyć dwanaście plemion Izraela. W późniejszej tradycji za najważniejsze wydarzenia formujące tożsamość Izraelitów uznawano pobyt w Egipcie, wyjście z niewoli pod wodzą Mojżesza oraz zawarcie przymierza z Bogiem na górze Synaj. Historyczny przebieg tych wydarzeń pozostaje przedmiotem badań i dyskusji naukowej.

          Około początku epoki żelaza, w XII–XI w. przed Chr., społeczności izraelskie osiedliły się na terenach górzystych Kanaanu. Początkowo tworzyły luźny związek plemienny, bez jednego centralnego ośrodka władzy. W okresie tym występowały liczne konflikty z sąsiednimi ludami, szczególnie z Filistynami zamieszkującymi wybrzeże Morza Śródziemnego.

          Około XI w. przed Chr. powstała monarchia izraelska. Pierwszym królem według tradycji był Saul, po którym władzę przejął Dawid, twórca silnego państwa izraelskiego. Dawid zdobył Jerozolimę i uczynił ją stolicą królestwa. Jego następca, Salomon, rozbudował państwo oraz wzniósł pierwszą świątynię w Jerozolimie, która stała się najważniejszym centrum religijnym Izraelitów.

          Po śmierci Salomona około 930 r. przed Chr. doszło do podziału państwa na dwa królestwa: północne Królestwo Izraela ze stolicą w Samarii oraz południowe Królestwo Judy ze stolicą w Jerozolimie. Podział osłabił oba państwa i ułatwił ekspansję wielkich imperiów Bliskiego Wschodu.

          Królestwo Izraela zostało podbite przez Asyryjczyków w 722 r. przed Chr., a znaczna część jego ludności została przesiedlona. Wydarzenie to zapoczątkowało tradycję dotyczącą tak zwanych „dziesięciu zaginionych plemion Izraela”. Królestwo Judy przetrwało dłużej, lecz w 586 r. przed Chr. zostało zdobyte przez Babilończyków pod wodzą Nabuchodonozora II. Jerozolima została zniszczona, a część mieszkańców uprowadzono do Babilonii, co określa się mianem niewoli babilońskiej.

          Religia była najważniejszym elementem tożsamości Izraelitów. W odróżnieniu od większości ludów starożytnego Bliskiego Wschodu stopniowo rozwijali kult jednego Boga – Jahwe. Proces przechodzenia od politeizmu do monoteizmu trwał wiele stuleci i został szczególnie wzmocniony w okresie proroków oraz po niewoli babilońskiej. Centralnym miejscem kultu była Świątynia Jerozolimska, a podstawą życia religijnego stały się prawa zawarte w Torze.

 

          Izraelici stworzyli bogatą tradycję literacką i prawną. Teksty religijne, historyczne i poetyckie, które później weszły w skład Biblii hebrajskiej (Tanachu), wywarły ogromny wpływ na rozwój judaizmu, chrześcijaństwa oraz islamu. Szczególne znaczenie miały idee przymierza, prawa moralnego, sprawiedliwości społecznej oraz oczekiwania na nadejście Mesjasza.

          Gospodarka Izraelitów opierała się przede wszystkim na rolnictwie i hodowli. Uprawiano zboża, winorośl i oliwki, hodowano owce oraz kozy. Rozwijało się również rzemiosło i handel, zwłaszcza w większych miastach, takich jak Jerozolima, Samaria i Lakisz.

          Po okresie niewoli babilońskiej Izraelici odbudowali swoją wspólnotę religijną i społeczną. W kolejnych wiekach ich ziemie znajdowały się pod panowaniem Persów, Greków i Rzymian. Mimo utraty niezależności politycznej zachowali własną tożsamość dzięki religii, językowi, tradycji oraz wspólnocie kulturowej.

          Izraelici odegrali wyjątkową rolę w historii starożytnego Bliskiego Wschodu. Ich największym dziedzictwem było ukształtowanie tradycji monoteistycznej oraz stworzenie tekstów i idei religijnych, które wpłynęły na rozwój wielu późniejszych cywilizacji.

Filistyni

          Filistyni byli ludem pochodzenia prawdopodobnie egejskiego, który osiedlił się na południowym wybrzeżu Kanaanu na przełomie XIII i XII w. przed Chr. Należeli do grupy ludów określanych jako Ludy Morza – tajemnicza konfederacja wojowniczych plemion, która na przełomie XIII i XII wieku przed Chr. przeprowadziła zmasowane inwazje lądowe i morskie na wschodnie wybrzeża Morza Śródziemnego. Dokładne pochodzenie Ludów Morza pozostaje jedną z największych zagadek historii. Współcześni badacze oraz źródła starożytne –głównie egipskie inskrypcje z czasów faraonów Merenptaha i Ramzesa III wskazują, że przybyli oni z różnych kierunków, zasilani przez zdesperowane grupy szukające nowych ziem. Główne teorie dotyczące ich pochodzenia obejmują, które w tym okresie przemieszczały się po wschodnim wybrzeżu Morza Śródziemnego i przyczyniły się do upadku wielu państw późnej epoki brązu. Ich główne siedziby znajdowały się na terenie dzisiejszego południowego Izraela i Strefy Gazy.

          Filistyni zamieszkiwali przede wszystkim pięć głównych miast-państw: Gazę, Aszkelon, Aszdod, Ekron i Gat. Obszar ten określany był później jako Filistea. Miasta te tworzyły luźny związek polityczny, w którym każde z nich posiadało własnego władcę, zwanego "seren". Nie stworzyli jednolitego królestwa, lecz utrzymywali niezależność poszczególnych ośrodków.

          Po przybyciu do Kanaanu Filistyni przejęli kontrolę nad żyznymi terenami równiny nadmorskiej i szybko rozwinęli rolnictwo, hodowlę oraz rzemiosło. Zajmowali się także handlem morskim i utrzymywali kontakty z innymi ludami basenu Morza Śródziemnego. Ich kultura początkowo różniła się od tradycji ludów semickich zamieszkujących Kanaan, jednak z czasem uległa częściowej akulturacji pod wpływem miejscowych społeczności.

          Filistyni byli znani jako wojowniczy lud posiadający dobrze zorganizowaną armię. Początkowo mieli przewagę militarną dzięki wykorzystaniu zaawansowanej technologii wojskowej, w tym broni z żelaza oraz rydwanów bojowych. Kontrolowali również produkcję i dostęp do narzędzi żelaznych, co dawało im przewagę nad sąsiednimi ludami. Ich konflikty z Izraelitami zostały opisane w tradycji biblijnej, m.in. w opowieści o walce Dawida z filistyńskim wojownikiem Goliatem.

          W XII–XI w. przed Chr. Filistyni stanowili jedną z największych potęg południowego Kanaanu. Prowadzili liczne wojny z plemionami izraelskimi, a później także z powstającym królestwem Izraela. Za panowania królów Saula i Dawida ich znaczenie zaczęło stopniowo maleć. Ostatecznie Dawid pokonał Filistynów i podporządkował ich krainę, choć miasta filistyńskie zachowały pewną autonomię.

          Religia Filistynów łączyła elementy tradycji egejskich i kananejskich. Czcili własnych bogów, wśród których najważniejszymi byli Dagon, związany z urodzajem i płodnością, oraz Baal-Zebub, którego kult był związany z miastem Ekron. W miarę upływu czasu ich wierzenia coraz bardziej upodabniały się do religii ludów Kanaanu.

          Kultura filistyńska wyróżniała się charakterystyczną ceramiką, architekturą oraz zwyczajami pogrzebowymi. Wczesne wyroby filistyńskie wykazują silne wpływy mykeńskie i egejskie, co potwierdza ich związki z obszarem Morza Egejskiego. W późniejszym okresie przejęli wiele elementów kultury miejscowej, tworząc własną, mieszaną tradycję.

          Od VIII w. przed Chr. miasta filistyńskie stopniowo traciły niezależność. Zostały podporządkowane najpierw Asyryjczykom, następnie Babilończykom, a później Persom. Po podbojach Aleksandra Wielkiego oraz hellenizacji regionu odrębność Filistynów zaczęła zanikać. Ich nazwa przetrwała jednak w późniejszym określeniu „Palestyna”, wywodzącym się od greckiego "Palaistinē".

          Filistyni pozostawili trwały ślad w historii starożytnego Bliskiego Wschodu jako jeden z najważniejszych ludów południowego Kanaanu. Ich znaczenie wynikało przede wszystkim z roli militarnej, kontaktów między światem egejskim i azjatyckim oraz długotrwałych konfliktów z Izraelitami, które zostały zachowane w tradycji biblijnej.

Semici, Fenicjanie

          Semici to historyczna grupa ludów Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej. Określenie to nie oznacza jednolitej rasy, a raczej rodziny posługujące się pokrewnymi językami z rodziny semickiej (m.in. językiem arabskim, hebrajskim, aramejskim a w nowszych czasach amharski w Etiopii). Nazwa wywodzi się od biblijnego Sema, syna Noego. Do starożytnych i współczesnych ludów semickich zalicza się m.in.: Arabów, Żydów, starożytnych Hebrajczyków/Izraelitów, Asyryjczyków, Akkadów, Aramejczyków i Fenicjan.

          Fenicjanie byli ludem semickim zamieszkującym wschodnie wybrzeże Morza Śródziemnego, na terenach dzisiejszego Libanu oraz części Syrii i Izraela. Nie stworzyli jednego państwa, lecz żyli w niezależnych miastach-państwach, z których najważniejsze były Tyr, Sydon, Byblos i Arados.

          Rozkwit cywilizacji fenickiej przypada na okres od około XII do VI w. przed Chr. Dogodne położenie nad Morzem Śródziemnym oraz ograniczone możliwości rozwoju rolnictwa sprawiły, że Fenicjanie zajęli się przede wszystkim handlem morskim, żeglugą i rzemiosłem. Ich statki docierały do wybrzeży Afryki Północnej, Półwyspu Iberyjskiego, Italii, Grecji oraz wielu wysp Morza Śródziemnego.

          W celu ułatwienia handlu zakładali liczne kolonie i faktorie handlowe. Najważniejszą z nich była Kartagina, założona w IX w. przed Chr. na wybrzeżu Afryki Północnej. Z czasem stała się ona potężnym państwem i najważniejszym ośrodkiem fenickiej kultury w zachodniej części Morza Śródziemnego.

          Podstawą gospodarki Fenicjan był handel dalekosiężny. Eksportowali drewno cedrowe z gór Libanu, wyroby z metalu, szkło, tkaniny oraz słynną purpurę – kosztowny barwnik uzyskiwany z morskich ślimaków z rodzaju rozkolców. Purpurowe tkaniny były symbolem bogactwa i władzy, dlatego cieszyły się dużym zainteresowaniem wśród władców starożytnego świata.

          Fenicjanie byli znakomitymi żeglarzami i budowniczymi statków, kupcami i rzemieślnikami. Doskonalili techniki nawigacji, wykorzystując położenie gwiazd, kierunek wiatrów i prądów morskich. Dzięki temu stali się najważniejszymi kupcami starożytnego basenu Morza Śródziemnego i pośredniczyli w wymianie towarów między cywilizacjami Egiptu, Mezopotamii, Grecji oraz zachodniej Europy. Choć nie zasłynęli z wielu wynalazków naukowych, ich osiągnięcia miały ogromny wpływ na rozwój cywilizacji.

          Największym osiągnięciem Fenicjan było stworzenie alfabetu spółgłoskowego liczącego 22 znaki. Był on prostszy od pisma klinowego i hieroglifów, dzięki czemu znacznie ułatwiał naukę pisania. Alfabet fenicki stał się podstawą alfabetu greckiego, z którego wywodzą się później alfabet łaciński oraz cyrylica.

Budowali szybkie i wytrzymałe statki oraz zakładali kolonie handlowe na wybrzeżach Morza Śródziemnego, m.in. Kartaginę.

Stworzyli rozległą sieć szlaków handlowych, łącząc Bliski Wschód, Afrykę i Europę.

 

Opracowali sposób pozyskiwania cennego fioletowego barwnika z morskich ślimaków (rozkolców). Purpura była symbolem bogactwa i władzy.

Udoskonalili techniki produkcji szkła i rozpowszechnili jego wyroby w basenie Morza Śródziemnego.

Zakładali liczne miasta i faktorie handlowe, co sprzyjało wymianie towarów, kultury i wiedzy między różnymi ludami.

          Religia Fenicjan miała charakter politeistyczny. Czczono wielu bogów i boginie, z których najważniejszymi byli Baal – bóg burzy i urodzaju, Melkart – opiekun Tyru, oraz Astarte – bogini miłości, płodności i wojny. Obrzędy religijne odbywały się w świątyniach, a według niektórych źródeł w wyjątkowych sytuacjach składano także ofiary z ludzi, choć skala tego zjawiska pozostaje przedmiotem dyskusji wśród historyków.

          Od VIII w. pzed chr. miasta fenickie stopniowo traciły niezależność. Były kolejno podporządkowywane Asyryjczykom, Babilończykom i Persom, a następnie zostały podbite przez Aleksandra Wielkiego w 332 r. przed Chr. Mimo utraty samodzielności Fenicjanie pozostawili trwały ślad w historii dzięki rozwojowi żeglugi, handlu oraz stworzeniu alfabetu, który stał się podstawą większości współczesnych systemów pisma.

Do najsłynniejszych Fenicjan należą:

Hiram I – król Tyru, który współpracował z królem Salomonem przy budowie Świątyni Jerozolimskiej. Był znany z rozwoju handlu i floty.

Dydona – według tradycji fenicka księżniczka z Tyru, która założyła Kartaginę w Afryce Północnej.

Hannon Żeglarz – słynny żeglarz z Kartaginy, który odbył wyprawę wzdłuż zachodnich wybrzeży Afryki i opisał ją w relacji zwanej „Periplusem Hannona”.

Kadmos – według mitologii fenicki książę, któremu Grecy przypisywali sprowadzenie alfabetu fenickiego do Grecji.

          Fenicjanie rzadko zapisywali własną historię, dlatego większość informacji o ich najsłynniejszych postaciach pochodzi z przekazów Greków, Rzymian i innych starożytnych ludów. Dlatego niektóre z tych postaci, jak Dydona czy Kadmos, mają charakter legendarny.

Hetyci

          Hetyci byli ludem indoeuropejskim, który około początku II tysiąclecia przed Chr. osiedlił się w środkowej Anatolii – dzisiejsza zachodnia Turcja. Stworzyli jedno z najpotężniejszych państw starożytnego Bliskiego Wschodu. Ich stolicą było Hattusa, położone w centralnej części Anatolii.

          Początki państwa hetyckiego sięgają około XVII w. przed Chr., kiedy władcy z dynastii wywodzącej się z miasta Kuššara zjednoczyli liczne księstwa anatolijskie. Największy rozkwit imperium przypadł na XIV i XIII w. przed Chr., gdy Hetyci opanowali znaczną część Anatolii oraz podporządkowali sobie północną Syrię.

          Państwo hetyckie było monarchią, jednak władza króla nie miała charakteru absolutnego. W sprawowaniu rządów wspierała go arystokracja oraz rada dostojników zwana pankus. Hetyci stworzyli sprawnie funkcjonującą administrację, dzieląc kraj na prowincje zarządzane przez namiestników.

          Podstawą gospodarki było rolnictwo i hodowla zwierząt, a także rozwinięte rzemiosło oraz handel. Położenie Anatolii sprzyjało wymianie handlowej między Mezopotamią, Syrią i wybrzeżami Morza Egejskiego. Hetyci słynęli również z wysokiego poziomu metalurgii. Umiejętnie wykorzystywali miedź, brąz i żelazo, choć żelazo początkowo miało charakter luksusowy i było używane głównie do wyrobu przedmiotów o dużej wartości.

          Siłę militarną Hetytów stanowiła dobrze zorganizowana armia wyposażona w lekkie rydwany bojowe. Dzięki sprawnej organizacji oraz nowoczesnemu uzbrojeniu prowadzili liczne wojny, podporządkowując sobie sąsiednie państwa.

          Od czasów faraona Totmesa III, państwo hetyckie cały czas walczyło z Egiptem o panowanie w Syrii.  Jednym z najważniejszych wydarzeń w ich dziejach była bitwa pod Kadesz stoczona około 1274 r. przed Chr. (dokładna data nieznana) z Egipcjanami dowodzonymi przez Ramzesa II (w piątym roku jego panowania). Ramzes wykazał się nadzwyczajnym bohaterstwem i odwagą. Przywdziawszy kolczugę, wybiegł z namiotu rzucając się na nadchodzącą za rydwanami armię wroga mając u boku jedynie osobistą gwardię. Czyn ten znacznie wzmocnił morale armii.Myśląc, że armia Egiptu nie stanowi już zagrożenia, Hetyci poczęli plądrować egipski obóz.Od całkowitej klęski wojsk faraona ocaliło przybycie sojuszniczych oddziałów z państwa Nearinów. Bitwa nie przyniosła rozstrzygnięcia, dlatego kilka lat później oba państwa zawarły traktat pokojowy, uznawany za najstarszy zachowany międzynarodowy traktat pokojowy w historii.

          Religia Hetytów miała charakter politeistyczny. Przejęli wiele bóstw od ludów zamieszkujących Anatolię i Syrię, dlatego ich państwo określano mianem „kraju tysiąca bogów”. Najważniejszymi bóstwami byli bóg burzy Tarhunna oraz bogini słońca z Arinny. Królowie pełnili również funkcje religijne, przewodnicząc najważniejszym obrzędom państwowym.

          Hetyci posługiwali się własnym językiem należącym do rodziny indoeuropejskiej. Zapisywali go przede wszystkim pismem klinowym przejętym z Mezopotamii, a w inskrypcjach monumentalnych wykorzystywali także hieroglify anatolijskie. W stolicy odkryto tysiące glinianych tabliczek zawierających teksty religijne, prawne, administracyjne i dyplomatyczne, które stanowią cenne źródło wiedzy o ich cywilizacji.

         Warto wspomnieć, ze Hetytą był biblijny Uriasz, wojownik króla Dawida i mąż Batszeby. Przeszedł na wiarę w Boga Izraela, na co wskazuje samo jego hebrajskie imię, które oznacza „moim światłem jest Jahwe".

          Około 1200 r. przed Chr., w okresie kryzysu późnej epoki brązu, państwo hetyckie upadło. Do jego rozpadu przyczyniły się najazdy Ludów Morza, konflikty wewnętrzne oraz trudności gospodarcze. Na terenach południowej Anatolii i północnej Syrii przetrwały jednak mniejsze państwa nowohetyckie, które zachowały elementy kultury hetyckiej jeszcze przez kilka stuleci.

         W okresie hetyckim lub wcześniej ludy hetyckie oraz inne społeczności zamieszkujące starożytną Anatolię i Bliski Wschód bywają łączone z tradycją budowy podziemnych miast. Szczególnie na terenie środkowej Anatolii (dzisiejsza Turcja) zachowały się liczne rozległe kompleksy wykute w miękkich skałach wulkanicznych. Choć wiele z nich było użytkowanych przez różne ludy i rozbudowywanych przez kolejne stulecia, ich najstarsze etapy mogą sięgać epoki hetyckiej lub nawet wcześniejszych kultur.

Najbardziej znane przykłady to:

Derinkuyu – największe odkryte starożytne podziemne miasto. Liczyło nawet 18 poziomów i mogło pomieścić dziesiątki tysięcy ludzi wraz z zapasami żywności, zwierzętami, studniami oraz systemem wentylacji.

Kaymaklı – rozległy kompleks tuneli, komór mieszkalnych, magazynów i pomieszczeń gospodarczych, połączony z innymi podziemnymi osadami siecią korytarzy.

          Miasta podziemne pełniły wiele funkcji. Przede wszystkim zapewniały schronienie podczas najazdów i konfliktów zbrojnych. Stała temperatura panująca pod ziemią chroniła również przed skrajnymi warunkami klimatycznymi – letnimi upałami i zimowym chłodem. Dodatkowo miękkie skały wulkaniczne Kapadocji umożliwiały stosunkowo łatwe drążenie rozległych systemów pomieszczeń, które mogły służyć jako miejsca zamieszkania, magazyny, stajnie, świątynie, a nawet całe samowystarczalne osady funkcjonujące przez dłuższy czas.

Hyksosi

          Hyksosi byli grupą ludów zachodnioazjatyckich, pochodzenia zachodniosemickiego, obejmującą przede wszystkim społeczności semickie, a częściowo także huryckie.  Hyksosi nie stanowili jednego narodu. Byli mieszaniną ludów zamieszkujących Lewant, przede wszystkim: Kananejczyków, Amorytów, innych ludów semickich z Syrii i Palestyny. Niektórzy badacze przypuszczają, że wśród nich mogli znajdować się także przedstawiciele ludności huryckiej lub indoeuropejskiej, jednak trzon Hyksosów stanowili Semici.

          Ludy huryckie (Huryci) były starożytnym ludem zamieszkującym północną Mezopotamię, wschodnią Anatolię i okolice Kaukazu. Ich pochodzenie nie jest do końca wyjaśnione, ale większość badaczy uważa, że wywodzili się z obszarów górskich na pograniczu Wyżyny Armeńskiej i Kaukazu. Huryci pojawili się w źródłach pisanych około III tysiąclecia przed Chr. Zamieszkiwali tereny dzisiejszej południowo-wschodniej Turcji, północnej Syrii, północnego Iraku i Armenii. Nie byli ludem semickim ani indoeuropejskim – posługiwali się językiem huryckim, należącym do rodziny hurycko-urartyjskiej. W XV–XIV w. przed Chr. stworzyli potężne Mitanni, które rywalizowało z Egiptem i państwem Hetytów. Po upadku Mitanni Huryci stopniowo ulegli asymilacji przez sąsiednie ludy, a ich kulturę częściowo przejęło państwo Urartu. Huryci wywarli duży wpływ na kulturę i religię starożytnego Bliskiego Wschodu, zwłaszcza na Hetytów. Ich mitologia, sztuka i niektóre elementy organizacji państwa zostały przejęte przez sąsiednie cywilizacje.

          Nazwa „Hyksosi” pochodzi od egipskiego określenia heka chasut, oznaczającego „władców obcych krajów”.

          Przed przejęciem władzy w Egipcie zamieszkiwali głównie obszary południowego Kanaanu i Syro-Palestyny, czyli tereny dzisiejszego Izraela, Palestyny, południowego Libanu, zachodniej Jordanii oraz zachodniej Syrii. Stopniowo osiedlali się również we wschodniej delcie Nilu jako kupcy, rzemieślnicy i pasterze.

          Około 1650 r. przed Chr., wykorzystując osłabienie władzy faraonów w okresie Drugiego Okresu Przejściowego, Hyksosi przejęli kontrolę nad północnym Egiptem. Swoją stolicę założyli w Awaris, (egipskie Hut-Uaret) położonym we wschodniej części delty Nilu. Rządzili północnym Egiptem przez około sto lat jako XV dynastia.

          Około 1550 r. przed Chr. zostali pokonani przez faraona Ahmose I, założyciela XVIII dynastii. Zdobył on Awaris, a następnie wyparł Hyksosów do południowego Kanaanu. Zwycięstwo Ahmose I zapoczątkowało okres Nowego Państwa – epokę największej potęgi militarnej i politycznej starożytnego Egiptu.

          Warto podkreślić, że współcześni historycy odchodzą od poglądu o jednorazowym, wielkim najeździe Hyksosów na Egipt. Obecnie przeważa opinia, że ich przejęcie władzy było wynikiem wieloletniego procesu osadnictwa, stopniowego wzrostu znaczenia politycznego oraz wykorzystania kryzysu wewnętrznego państwa egipskiego, a nie gwałtownej inwazji militarnej.

          Hyksosi prowadzili odmienną politykę niż większość dawnych zdobywców. Nie zlikwidowali egipskiej administracji ani nie narzucili własnego systemu rządów, lecz przejęli istniejące instytucje państwowe i dostosowali się do miejscowej tradycji. Przyjęli egipskie tytuły królewskie i urzędnicze, posługiwali się pismem hieroglificznym oraz przedstawiali swoje imiona w egipskiej formie.

          W dziedzinie religii szczególną rolę odgrywał kult Baala, utożsamianego z egipskim bogiem Setem. Stolica Hyksosów – Awaris – nabrała wyraźnie bliskowschodniego charakteru kulturowego, o czym świadczą m.in. architektura, ceramika i sposób grzebania zmarłych, różniący się od wcześniejszych egipskich zwyczajów.

          Rządy Hyksosów sprzyjały rozwojowi gospodarczemu północnego Egiptu. Rozbudowano Awaris, którego liczba mieszkańców znacznie wzrosła. Ożywił się handel z Palestyną, Syrią, Cyprem i innymi obszarami wschodniej części Morza Śródziemnego, natomiast mniejsze znaczenie miały kontakty z Nubią i południowymi sąsiadami Egiptu.

          Hyksosi wywarli również istotny wpływ na rozwój egipskiej wojskowości. Upowszechnili wykorzystanie koni i lekkich rydwanów bojowych, a także spopularyzowali nowe rodzaje uzbrojenia, takie jak łuki kompozytowe, sztylety i niektóre typy mieczy oraz ulepszone techniki obróbki brązu. Po ich wypędzeniu Egipcjanie przejęli te rozwiązania, co przyczyniło się do sukcesów militarnych Nowego Państwa.