Myśl
Einsteina, że grawitacja nie jest zwykłą siłą przyciągania, lecz przejawem
geometrii czasoprzestrzeni, ma swoją fascynującą historię. Einstein doszedł do
tej koncepcji poprzez eksperymenty myślowe, które doprowadziły go do
sformułowania zasady równoważności. Zgodnie z nią lokalnie nie można odróżnić
skutków działania pola grawitacyjnego od skutków odpowiednio dobranego
przyspieszenia układu odniesienia. Innymi słowy, człowiek znajdujący się w
zamkniętej windzie nie jest w stanie na podstawie lokalnych doświadczeń
rozstrzygnąć, czy odczuwa działanie grawitacji, czy też skutki przyspieszenia
windy.
Jednym
z najbardziej obrazowych eksperymentów myślowych Einsteina była właśnie winda.
Wyobraźmy sobie, że przez niewielki otwór w jej ścianie wpada poziomo promień
światła. Jeżeli winda porusza się z przyspieszeniem, promień dotrze do
przeciwległej ściany nieco niżej, niż wynikałoby to z jego prostoliniowego
ruchu. Dla obserwatora znajdującego się wewnątrz windy jego tor będzie zatem
zakrzywiony. Einstein wywnioskował z tego, że skoro przyspieszenie i grawitacja
są lokalnie równoważne, to pole grawitacyjne również powinno wpływać na tor
światła. Była to niezwykle śmiała intuicja, która zmieniła nasze rozumienie
grawitacji.
Jej konsekwencje znalazły potwierdzenie obserwacyjne
w 1919 roku. Brytyjski astronom Arthur Eddington kierował ekspedycją, która
podczas całkowitego zaćmienia Słońca badała pozorne położenie gwiazd znajdujących
się w jego pobliżu. Zaobserwowane przesunięcia ich położeń były zgodne z
przewidywaniami ogólnej teorii względności. Okazało się więc, że światło ulega
zakrzywieniu w polu grawitacyjnym, a dokładniej – porusza się po zakrzywionej
czasoprzestrzeni.
Na tym jednak nie kończą się niezwykłe właściwości
grawitacji. Wpływa ona również na upływ czasu. Zegar znajdujący się bliżej
powierzchni Ziemi chodzi nieznacznie wolniej niż identyczny zegar umieszczony
na większej wysokości, gdzie pole grawitacyjne jest słabsze. Zjawisko to
zostało wielokrotnie potwierdzone eksperymentalnie i ma praktyczne znaczenie
między innymi w funkcjonowaniu systemu GPS. Aby zapewnić jego odpowiednią
dokładność, trzeba uwzględniać zarówno wpływ grawitacji na upływ czasu, jak i
efekty wynikające z ruchu satelitów.
W ten sposób dochodzimy do jednego z najbardziej
fundamentalnych pojęć współczesnej fizyki – czasoprzestrzeni. Przestrzeń i czas
nie są bowiem w teorii względności całkowicie niezależnymi elementami
rzeczywistości. Tworzą czterowymiarową strukturę, w której przestrzenne
położenie zdarzeń i ich następstwo czasowe są ze sobą nierozerwalnie związane.
Co więcej, struktura ta nie jest niezmiennym, sztywnym tłem, na którym
rozgrywają się zjawiska fizyczne. Jej geometria może ulegać zmianom pod wpływem
obecności materii i energii.
Ogólna teoria względności prowadzi zatem do wniosku,
że grawitacja nie jest zwykłą siłą przyciągania, lecz przejawem zakrzywienia
czasoprzestrzeni. Materia i energia wpływają na jej geometrię, a zakrzywiona
czasoprzestrzeń wyznacza z kolei drogi, którymi poruszają się ciała i światło.
Einstein dokonał w ten sposób zasadniczej zmiany w naszym pojmowaniu świata:
to, co wcześniej uważano za siłę działającą między ciałami, zostało opisane
jako właściwość samej struktury rzeczywistości.
W
tym miejscu chciałbym jednak pójść o krok dalej i wyjść poza sam opis fizyczny.
Skoro czasoprzestrzeń posiada własną geometrię, skoro może się zakrzywiać,
rozszerzać i wpływać na przebieg zjawisk fizycznych, to czy można traktować ją
jako pewien rodzaj bytu? Czy jest ona jedynie matematycznym opisem relacji
między zdarzeniami, czy też posiada jakąś głębszą, obiektywną naturę? Innymi
słowy, czy czasoprzestrzeń jest tylko właściwością świata, czy może stanowi
coś, co samo w sobie należy do fundamentalnych składników rzeczywistości?
Tak
postawione pytanie prowadzi nas w stronę filozofii, metafizyki, a także
refleksji nad aktem stworzenia. Jeżeli bowiem uznamy, że czasoprzestrzeń jest
czymś realnym, a nie tylko abstrakcyjnym narzędziem matematycznym, pojawia się
problem jej początku i natury. Czy w akcie stworzenia Stwórca musiał najpierw
powołać do istnienia czasoprzestrzeń, aby następnie wypełnić ją materią i
energią, niejako tchnąć w nią moc, która zapoczątkowała rozwój Wszechświata?
Czy może sam akt stworzenia obejmował jednocześnie czas, przestrzeń, materię i
energię, jako nierozdzielne aspekty jednej rzeczywistości? A może nasze ludzkie
wyobrażenie o następstwie tych wydarzeń jest z góry ograniczone, ponieważ samo
pojęcie „najpierw” zakłada istnienie czasu?
To
ostatnie pytanie wydaje się szczególnie istotne. Jeżeli czas jest składnikiem
stworzonej rzeczywistości, to nie można bez zastrzeżeń mówić o wydarzeniach
poprzedzających jego powstanie. Pojęcie początku czasu nie musi bowiem
oznaczać, że istniała jakaś wcześniejsza chwila, w której czas jeszcze nie
istniał. Być może pytanie o to, co było przed czasem, jest podobne do pytania o
to, co znajduje się na północ od bieguna północnego – zawiera w sobie
założenie, które przestaje mieć zastosowanie w rozpatrywanym kontekście.
Pozostaje
jednak jeszcze jedno, być może najbardziej fundamentalne pytanie. Jeżeli
czasoprzestrzeń jest bytem, to jaka jest jej substancja? Z czego jest
zbudowana? Czy posiada własną, niezależną od materii i energii naturę, czy też
jest jedynie formą ich istnienia i wzajemnych relacji? Czy można mówić o
czasoprzestrzeni jako o czymś, co istnieje samoistnie, czy raczej wymaga ona
głębszej podstawy, której jeszcze nie potrafimy opisać?
Współczesna
fizyka nie daje na te pytania ostatecznej odpowiedzi. Ogólna teoria względności
opisuje geometrię czasoprzestrzeni i jej związki z materią oraz energią, ale
nie rozstrzyga, czym czasoprzestrzeń jest w sensie metafizycznym. Co więcej,
poszukiwania teorii łączącej grawitację z mechaniką kwantową sugerują, że czasoprzestrzeń
może mieć jeszcze głębszą strukturę, której nie ujmuje w pełni klasyczny opis
Einsteina.
Być
może zatem czasoprzestrzeń nie jest ostatecznym fundamentem rzeczywistości,
lecz sama jest przejawem czegoś bardziej pierwotnego. Czegoś, co stanowi
podstawę istnienia materii, energii, przestrzeni i czasu. Jeżeli tak jest, to
pytanie o naturę czasoprzestrzeni prowadzi nas nieuchronnie do pytania o samą
istotę istnienia.
Czy
zatem czasoprzestrzeń jest fundamentem Wszechświata, czy tylko jedną z postaci
przejawiania się głębszej rzeczywistości? A jeżeli została stworzona, to czy
jej źródłem jest coś, co samo nie podlega prawom czasu i przestrzeni?
Być
może właśnie na styku fizyki i metafizyki zaczyna się najtrudniejsza, ale
zarazem najbardziej fascynująca próba zrozumienia rzeczywistości.
Pokuszę
się jednak o postawienie własnej tezy: czasoprzestrzeń
jest bytem dynamicznym, który nie posiada substancji w tradycyjnym rozumieniu
tego słowa, lecz posiada możność przekształcania się. Nie jest
materią ani postacią energii. Jej istota przejawia się w zdolności do
przyjmowania różnych stanów geometrycznych i uczestniczenia w kształtowaniu
rzeczywistości fizycznej.
Przyjmując perspektywę teologiczną, można uznać, że
czasoprzestrzeń nie jest wieczna, lecz istnieje na mocy aktu stworzenia. Nie
jest zatem bytem samoistnym, lecz elementem stworzonej rzeczywistości,
powołanym do istnienia przez Stwórcę. Jej dynamika i zdolność do przemian nie
oznaczają wieczności, lecz wyrażają właściwości nadane jej w akcie stworzenia.
Takie rozumienie pozwala spojrzeć w
nowym świetle na biblijną zapowiedź nowego Nieba i nowej Ziemi. Jeżeli obecny
Wszechświat, wraz z czasoprzestrzenią, jest tworem stworzonym dla realizacji
określonej koncepcji Stwórcy, to jego obecna postać nie musi być ostateczna.
Może ulec przemianie, a nawet zostać zastąpiona nową rzeczywistością,
odpowiadającą innemu zamysłowi stwórczemu.
Pojawia
się przy tym istotne rozróżnienie dotyczące statusu stworzenia. Człowiek, w
odróżnieniu od otaczającego go świata materialnego, otrzymał poprzez duszę
szczególny wymiar istnienia – wymiar wieczności. Ziemia, Niebo i
czasoprzestrzeń należą do porządku stworzenia podlegającego przemianom,
natomiast człowiek, dzięki duchowemu wymiarowi swojej natury, posiada
perspektywę istnienia wykraczającą poza przemijalność obecnego świata.
W
takim ujęciu czasoprzestrzeń nie jest ostatecznym fundamentem rzeczywistości.
Jest dynamicznym, lecz stworzonym elementem Wszechświata. Jej źródłem nie jest
ona sama, lecz Stwórca, który powołał ją do istnienia i określił jej
właściwości.
Pozostaje
zatem zasadnicza myśl: to, co w fizyce
uznajemy za fundament opisu Wszechświata, z perspektywy metafizycznej może być
jedynie częścią stworzonego porządku istnienia. Fundamentem ostatecznym nie
jest czasoprzestrzeń, materia ani energia, lecz Stwórca, od którego pochodzi
ich istnienie.