Bóg i energia

          Pytanie o wieczność energii jest również fascynujące jak pytanie o wiecznego Boga. Różni się tylko ich podmiotowość.  Bóg jest bytem duchowym, osobowym i transcendentnym, natomiast energia należy do porządku fizycznego i jest związana ze światem materialnym. Nie można więc utożsamiać Boga z energią, nawet jeśli w pewnym sensie można dostrzec między nimi interesujące podobieństwa.

          Jedną z tych cech jest ich niewidzialność. Ani Boga, ani energii nie możemy bezpośrednio zobaczyć w taki sposób, w jaki widzimy przedmioty materialne. O ich istnieniu wnioskujemy poprzez działanie, dynamikę oraz skutki ich oddziaływania. Energia ujawnia się poprzez ruch, ciepło, światło, przemiany materii i inne obserwowalne zjawiska. Bóg natomiast — w perspektywie religijnej i teologicznej — ujawnia się poprzez istnienie świata, stworzenia,  porządek rzeczywistości, a także poprzez doświadczenie duchowe i objawienia mistyczne.

          Pojawia się jednak zasadnicza różnica. Energia, o której mówi fizyka, nie jest osobowym podmiotem. Nie posiada własnej świadomości, woli ani intencji. Jest wielkością fizyczną opisującą zdolność układu do wykonania pracy i podlega prawom przyrody. Bóg natomiast, w klasycznym rozumieniu teologicznym, jest Źródłem Istnienia, a nie jedynie elementem istniejącego świata.

          Dlatego pytanie o wieczność energii prowadzi do innego pytania: czy energia może być wieczna w sensie absolutnym, czy też jest wieczna jedynie w ramach pewnego porządku fizycznego? Zasada zachowania energii mówi, że w izolowanym układzie energia nie znika ani nie pojawia się z niczego, lecz zmienia swoją postać. Nie oznacza to jednak automatycznie, że energia istnieje odwiecznie w sensie metafizycznym. Prawo zachowania energii opisuje zachowanie energii w ramach fizycznego świata; samo w sobie nie rozstrzyga, dlaczego istnieje świat, prawa fizyki ani skąd wzięła się rzeczywistość jako taka.

          I właśnie tutaj pojawia się granica między fizyką a metafizyką. Fizyka może badać jak energia zachowuje się w świecie. Metafizyka pyta natomiast dlaczego istnieje cokolwiek, zamiast nie istnieć nic. Teologia idzie jeszcze dalej, pytając, czy u podstaw całej rzeczywistości znajduje się osobowe źródło istnienia, które nazywamy Bogiem.

          Można więc powiedzieć, że zarówno pytanie o wieczność energii, jak i pytanie o wieczność Boga prowadzą nas ku granicom ludzkiego poznania. Energia należy do świata, który próbujemy opisać i zrozumieć, natomiast Bóg — jeśli istnieje — nie byłby częścią tego świata na równi z energią czy materią, lecz jego ostateczną racją istnienia.

          W tym sensie pytanie „Czy energia jest wieczna?” nie jest tym samym pytaniem co „Czy Bóg jest wieczny?”. Pierwsze dotyczy natury i początku fizycznej rzeczywistości, drugie zaś dotyka jej ostatecznego fundamentu. Być może właśnie w tym miejscu nauka i wiara nie tyle udzielają konkurencyjnych odpowiedzi, ile stawiają pytania na dwóch różnych poziomach poznania.

          Istotną różnicą między nimi jest również to, że energia nie jest bytem samoistnym. W perspektywie teologicznej pochodzi ona od Stwórcy i istnieje dzięki Jego mocy oraz woli. Jej istnienie nie jest więc niezależne od Boga, lecz pozostaje zakorzenione w pierwszej przyczynie całej rzeczywistości.

          Można zatem powiedzieć, że nawet jeśli energia jest niezniszczalna w ramach praw fizyki i podlega zasadzie zachowania, nie oznacza to, że jest absolutnie wieczna i niezależna. Jej „wieczność” miałaby charakter zależny, podczas gdy wieczność Boga jest absolutna — Bóg nie otrzymuje istnienia od nikogo i niczego nie potrzebuje, aby istnieć.

          W tym ujęciu tylko Stwórca, jako źródło istnienia, posiadałby moc ostatecznego odebrania istnienia temu, co sam powołał do bytu. Innymi słowy, energia może być zachowana i przemieniać się w różne postacie w obrębie stworzonego świata, lecz nie jest ona ponad Stwórcą ani niezależna od Jego woli. Jeżeli więc mówimy o jej niezniszczalności, powinniśmy rozumieć ją nie jako absolutną niezależność, lecz jako trwałość ustanowioną przez prawa samego stworzenia.

          To prowadzi do zasadniczego rozróżnienia: Bóg jest wieczny sam z siebie, natomiast energia — nawet jeśli nie ulega unicestwieniu w obrębie znanego nam porządku fizycznego — istnieje dlatego, że istnieje Stwórca i podtrzymuje On istnienie stworzonej rzeczywistości.

          To przyzwolenie na trwałość energii daje istotom rozumnym pewien szczególny paradygmat myślenia o własnym istnieniu. Skoro Stwórca ustanowił Świat w taki sposób, że energia nie ginie, lecz nieustannie przechodzi z jednej postaci w inną, można dostrzec w tym pewną analogię do ludzkiego pragnienia trwania i przekraczania własnej śmiertelności.

          Istota rozumna, obserwując trwałość energii i niezwykłą ciągłość procesów zachodzących we wszechświecie, może zadawać pytanie, czy również jej istnienie nie jest częścią większego porządku, którego pełnego sensu jeszcze nie potrafi dostrzec. Nie oznacza to jednak, że człowiek jest „wieczny” w taki sam sposób jak energia. Jego ciało podlega przemianom i rozpadowi, a jego osobowe istnienie stawia pytanie o coś znacznie głębszego niż samo zachowanie materii czy energii.

          Można więc potraktować trwałość energii jako paradygmat ciągłości istnienia: nic w stworzeniu nie musi oznaczać absolutnego końca, lecz może podlegać przemianie. W przypadku człowieka rodzi to nadzieję, że śmierć nie musi być rozumiana jako całkowite unicestwienie, lecz jako przejście do innego sposobu istnienia — o ile takie przejście zostało ustanowione przez Stwórcę.

          W tym sensie przyzwolenie Stwórcy na trwałość energii może być dla istoty rozumnej nie tylko faktem fizycznym, ale również inspiracją do refleksji nad własnym przeznaczeniem. Jeżeli Stwórca nie pozwala, aby energia została po prostu unicestwiona, lecz zachowuje ją i przemienia, to tym bardziej zasadne staje się pytanie o los istoty rozumnej, która posiada świadomość, wolę i zdolność poszukiwania samego źródła swojego istnienia.

          Nie jest to oczywiście dowód na nieśmiertelność człowieka, lecz filozoficzna analogia prowadząca do pytania: czy pragnienie wiecznego istnienia jest jedynie biologicznym mechanizmem, czy też może wskazywać na głębsze przeznaczenie istoty rozumnej?

 

Pamięć — ślad życia i tajemnica świadomości

          Pamięć jest jedną z największych tajemnic człowieka. Towarzyszy nam od pierwszych chwil życia, zapisując w sobie obrazy, słowa, doświadczenia, emocje i spotkania, które kształtują naszą osobowość oraz sposób, w jaki postrzegamy świat. A jednak, mimo ogromnego rozwoju nauki, wciąż nie potrafimy w pełni odpowiedzieć na pytanie, czym właściwie jest pamięć i gdzie znajduje się jej najgłębsze źródło.

          Nauka pozwala nam coraz lepiej poznawać mechanizmy związane z pamięcią człowieka. Wiemy, że istnieją różne jej rodzaje, że związana jest z funkcjonowaniem mózgu, układu nerwowego, emocji i doświadczeń.

          Obok tej pamięci nazwijmy ją materialną, którą możemy wiązać z naszym życiem, doświadczeniem i funkcjonowaniem ludzkiego organizmu, pojawia się pytanie o drugi, głębszy wymiar pamięci — związany ze świadomością. Jest to obszar, którego nie sposób w pełni wyjaśnić jedynie za pomocą procesów biologicznych. Można bowiem zapytać: czy świadomość człowieka jest wyłącznie wytworem materii, czy też ma swoje źródło poza nią?

          W perspektywie duchowej można przyjąć, że człowiek posiada nie tylko pamięć związaną z jego ziemskim życiem, lecz także pamięć zakorzenioną w samej świadomości — w tym, co pochodzi od Stwórcy. Byłaby to pamięć głębsza, niewidoczna, zewnętrzna i niedająca się łatwo zmierzyć, a jednak obecna w człowieku jako wewnętrzne poczucie dobra, prawdy, piękna, miłości i tęsknoty za czymś, co przekracza doczesność.

          Być może właśnie dlatego pamięć jest czymś więcej niż tylko zdolnością przechowywania informacji. Jest częścią tajemnicy naszego istnienia. Łączy przeszłość z teraźniejszością, doświadczenie z tożsamością, a świat materialny z tym, co duchowe. Przechowuje to, co przeżyliśmy, ale może również otwierać nas na to, czego jeszcze nie potrafimy w pełni zrozumieć.

          Jeżeli więc pamięć związana z naszym życiem pozwala nam pamiętać, kim byliśmy, to pamięć zakorzeniona w świadomości może przypominać nam o pytaniu znacznie głębszym: kim naprawdę jesteśmy i skąd pochodzimy?

         To pytanie pozostaje jedną z największych tajemnic człowieka — tajemnicą, w której spotykają się nauka, świadomość i wiara w Stwórcę.

          Człowiek wielokrotnie doświadcza sytuacji, w których nie potrafi sobie przypomnieć wydarzenia, które miało miejsce zaledwie minutę wcześniej. Może zapomnieć, gdzie odłożył przedmiot, co chciał powiedzieć, po co wszedł do pomieszczenia albo jaka myśl pojawiła się w jego świadomości przed chwilą. Nie zawsze oznacza to jednak, że ślad tego wydarzenia został całkowicie utracony. Czasami informacja znajduje się poza bezpośrednim dostępem świadomości i można do niej powrócić poprzez skojarzenia, odtworzenie kolejności wydarzeń, powrót do miejsca, w którym coś się wydarzyło, albo ponowne wykonanie czynności.

          W takich sytuacjach człowiek korzysta z czegoś w rodzaju wewnętrznego archiwum pamięci. Nie jest to oczywiście archiwum w dosłownym znaczeniu, lecz niezwykle złożony system śladów pamięciowych. Współczesna wiedza wskazuje, że wspomnienia nie są przechowywane w mózgu jak gotowe nagrania, które można w dowolnej chwili odtworzyć. Są one raczej odtwarzane z wielu powiązanych ze sobą elementów: obrazów, dźwięków, emocji, znaczeń, zapachów, ruchów i skojarzeń. Dlatego czasami wystarczy drobny bodziec — znajomy zapach, melodia, miejsce lub ruch — aby przywołać wspomnienie, do którego wcześniej nie mogliśmy dotrzeć.

          Retrospekcja jest więc nie tylko świadomym przypominaniem sobie przeszłości. Może być również próbą odtworzenia drogi, którą przebyła świadomość. Człowiek wraca myślami do kolejnych chwil, rekonstruuje kolejność zdarzeń, przypomina sobie własne ruchy i reakcje, a następnie łączy poszczególne elementy w całość. Czasami wykonanie ponownie określonego ruchu lub znalezienie się w tym samym miejscu uruchamia ciąg skojarzeń, który prowadzi do poszukiwanego wspomnienia.

          Nie oznacza to jednak, że pamięć jest doskonałym zapisem rzeczywistości. Wspomnienia mogą się zmieniać, uzupełniać i zniekształcać. Człowiek może być przekonany, że pamięta wydarzenie dokładnie, podczas gdy jego pamięć zawiera elementy późniejszych doświadczeń, emocji lub wyobraźni. Pamięć jest zatem nie tylko magazynem przeszłości, ale także procesem, w którym przeszłość jest nieustannie interpretowana na nowo.

          I tutaj pojawia się pytanie znacznie głębsze: czy wszystko, czego doświadczamy, zostaje zapisane wyłącznie w pamięci związanej z funkcjonowaniem naszego mózgu, czy też istnieje jeszcze inny wymiar pamięci — pamięci świadomości?

          Jeżeli przyjmiemy perspektywę duchową, można postawić hipotezę, że obok pamięci biologicznej istnieje wymiar pamięci związany z samą świadomością człowieka. Nie chodziłoby wówczas o pamięć rozumianą jako neurologiczny zapis informacji, lecz o zachowanie znaczenia naszego istnienia: naszych wyborów, intencji, relacji z drugim człowiekiem, dobra, które uczyniliśmy, krzywd, które wyrządziliśmy, oraz prawdy, przed którą w ciągu życia mogliśmy uciekać.

         W takim ujęciu śmierć oznaczałaby nie tyle całkowite zniknięcie tego, czego doświadczyliśmy, ile przejście w rzeczywistość, której z perspektywy obecnego życia nie potrafimy zweryfikować. To właśnie tutaj zaczyna się obszar wiary i metafizyki, a nie wiedzy naukowej.

          Można jednak postawić niezwykle interesujące pytanie: jeżeli istnieje duchowy wymiar człowieka, to co zabieramy ze sobą poza granicę życia?

          Nie są to przedmioty, osiągnięcia, pieniądze ani stanowiska. Pozostaje przede wszystkim to, kim staliśmy się poprzez własne wybory. Pozostaje sposób, w jaki traktowaliśmy innych ludzi, miłość, którą potrafiliśmy dawać, dobro, którego dokonaliśmy, ale również egoizm, obojętność, kłamstwo i krzywda. Innymi słowy — pozostaje historia naszego własnego człowieczeństwa.

          W tej perspektywie można mówić o pamięci świadomości jako o czymś więcej niż zbiorze wspomnień. Byłaby ona zapisem tego, kim człowiek był naprawdę — nie tylko w oczach innych, lecz także w prawdzie o samym sobie. Człowiek może przecież ukrywać swoje intencje przed innymi, może stworzyć własny wizerunek, może nawet przez wiele lat przekonywać samego siebie, że postępował słusznie. Trudniej jednak ukryć prawdę przed własną świadomością.

          W tradycji religijnej można tę myśl połączyć z pojęciem Sądu Bożego. Nie musi on być rozumiany wyłącznie jako zewnętrzny proces, w którym ktoś odczytuje listę naszych czynów. Można go również pojmować jako moment pełnego uświadomienia sobie prawdy o własnym życiu.

          W takim rozumieniu „sąd” nie polegałby jedynie na tym, że Bóg mówi człowiekowi, kim był. Człowiek sam zobaczyłby swoje życie w prawdzie. Zobaczyłby własne decyzje, ich konsekwencje, ludzi, których spotkał, dobro, którego nie dostrzegał, oraz cierpienie, które mógł spowodować. Zobaczyłby również wszystkie momenty, w których miał możliwość wyboru — i odpowiedź, której wtedy udzielił.

          Sąd Boży byłby więc przede wszystkim poznaniem prawdy o sobie. Byłby chwilą, w której nie można już niczego ukryć przed samym sobą. Wszystkie usprawiedliwienia, role i maski, które człowiek nosił za życia, przestałyby mieć znaczenie. Pozostałaby świadomość własnego życia i jego rzeczywistej wartości.

          Jeżeli tak spojrzymy na pamięć, nabiera ona szczególnego znaczenia. Pamięć nie byłaby już wyłącznie narzędziem umożliwiającym człowiekowi funkcjonowanie w świecie. Stawałaby się częścią jego tożsamości. To dzięki pamięci wiemy, kim byliśmy; dzięki teraźniejszości możemy odpowiedzieć na pytanie, kim jesteśmy; poprzez nasze wybory tworzymy natomiast odpowiedź na pytanie, kim się staniemy.

          Być może właśnie dlatego tak ważne jest to, co zapisujemy w swoim życiu każdego dnia. Nie tylko to, co pamiętamy, ale również to, co pozostawiamy w pamięci innych ludzi. Jedno dobre słowo może pozostać w czyjejś pamięci przez całe życie. Jedna krzywda również może nigdy nie zostać zapomniana.

          A jeśli istnieje duchowy wymiar pamięci, być może najważniejszym „archiwum” człowieka nie jest to, które przechowuje obrazy minionych wydarzeń, lecz to, które przechowuje znaczenie naszych wyborów.

          Wtedy śmierć nie byłaby końcem historii człowieka, lecz granicą, za którą — według wiary — historia ta zostaje odczytana w pełni. Wszystko, co za życia było fragmentem, mogłoby zostać zobaczone jako całość. Człowiek mógłby po raz pierwszy zobaczyć swoje życie nie tylko z własnej, ograniczonej perspektywy, ale w świetle pełnej prawdy.

          I być może właśnie wtedy najważniejsze pytanie nie brzmiałoby: „Co posiadałem?”, ani nawet: „Czego dokonałem?” Brzmiałoby:„Kim byłem dla drugiego człowieka i kim naprawdę stałem się przed Bogiem?”

 

 

Świadomość

 

          Świadomość jest jedną z największych zagadek współczesnej nauki i filozofii. Każdy człowiek doświadcza jej bezpośrednio — jesteśmy świadomi własnego istnienia, swoich myśli, emocji i doznań. Świadomość jest jednym z podstawowych atrybutów człowieczeństwa.

          Można postawić pytanie, na które współczesna nauka nie daje jednoznacznej odpowiedzi: czy świadomość jest wytwarzana przez mózg, czy też mózg jest jedynie narzędziem, za pośrednictwem którego świadomość przejawia się w świecie materialnym? Pierwsze stanowisko zakłada, że świadomość powstaje w wyniku odpowiednio złożonych procesów neuronalnych. Drugie dopuszcza możliwość, że świadomość ma charakter niezależny od ciała i jedynie podczas życia człowieka pozostaje ściśle związana z jego mózgiem i umysłem.

          Człowiek odbiera świat za pomocą zmysłów, odczuwa ból i przyjemność, przypomina sobie przeszłość, przewiduje przyszłość, podejmuje decyzje oraz prowadzi wewnętrzny dialog. Wszystkie te procesy są w jakiś sposób związane z funkcjonowaniem mózgu. Zabezpiecza funkcjonowanie człowieka w rzeczywistości realnej. Zabezpiecza pamięć (krótką, długą), myślenie, wyobraźnia, emocje, podejmowanie decyzji i komunikację z otoczeniem.

          Świadomość, o której piszę wydaje się czymś bardziej podstawowym — jest doświadczeniem tego, że jesteśmy i że przeżywamy określone stany psychiczne. W niej jest własna pamięć. Za życia świadomość łączy się z umysłem który przejmuje rolę kierowniczą, decyzyjną. Z tej perspektywy śmierć biologiczna nie musi oznaczać końca świadomości. Po śmierci świadomość uwalnia się od ograniczeń związanych z ciałem i umysłem, a jej możliwości stają się szersze, w tym również transcendentne. W takim ujęciu świadomość mogłaby mieć możliwość kontaktu ze «Stanem Prawdy» — rozumianym jako pozamaterialny poziom rzeczywistości.

          Osobom starszym (lub chorym) zdarza się, że pamięć krótka nie funkcjonuje poprawnie. W świadomości transcendentnej tego problemu nie ma.

          Świadomość ma naturę dynamiczną, podobną do natury Stwórcy. Przez to jest wieczna. Korzysta ze «Stanu Prawdy», z zasobów zapisanych za życia. Nie można wymazać ze świadomości zapisanych i zapamiętanych uczynków. Po śmierci zaczyna się nowy etap w istnieniu nazwanym «Nowym Niebem»: "I ujrzałem niebo nowe i ziemię nową, bo pierwsze niebo i pierwsza ziemia przeminęły" (Ap 21,1). Określone będą nowe zasady, a może i prawa.

          «Nowa Ziemia» sugeruje, że w przyszłości zajdzie nowe narodzenie i ludzie powrócą do swych pierwotnych postaci (por. Jezus Zmartwychwstały). "Popatrzcie na moje ręce i nogi: to Ja jestem. Dotknijcie się Mnie i przekonajcie: duch nie ma ciała ani kości, jak widzicie, że Ja mam». Przy tych słowach pokazał im swoje ręce i nogi. Lecz gdy oni z radości jeszcze nie wierzyli i pełni byli zdumienia, rzekł do nich: «Macie tu coś do jedzenia?»  Oni podali Mu kawałek pieczonej ryby. Wziął i jadł wobec nich." (Łk 24,39–42) można przypuszczać, że nowa powłoka cielesna będzie miała, co najwyżej pamiątki (por. widoczne ślady ran na ciele Zmartwychwstałego Jezusa): "Następnie rzekł do Tomasza: «Podnieś tutaj swój palec i zobacz moje ręce. Podnieś rękę i włóż [ją] do mego boku, i nie bądź niedowiarkiem, lecz wierzącym!» " (J 20,27).

          To, co hagiografowie uważają za natchnienie, jest zdolnością odczytywania ze swej świadomości prawdy zapisanej w wirtualnej przestrzeni – «Stanie Prawdy». Tę prawdę trzeba odczytać, która nie jest zapisana literalnie. Informacje w niej zawarte trzeba dopiero przetransponować na język ludzki. Na ten proces nakładają się predyspozycje tłumacza, jego wiedza i własne przekonania. Istnieje niebezpieczeństwo, że przeważą niektóre racje.

          Dlatego też samo doświadczenie wewnętrznego przekonania o prawdziwości odczytanej treści nie może być jeszcze dowodem jej obiektywności. Człowiek nie otrzymuje bowiem gotowego komunikatu, lecz dokonuje jego interpretacji. To, co pojawia się w świadomości, jest już w pewnym sensie wynikiem zetknięcia się informacji ze strukturą własnego umysłu. Odczytujący nie jest więc biernym odbiornikiem, lecz uczestnikiem procesu poznawczego.

          Można zatem przyjąć, że «natchnienie» nie polega na otrzymaniu gotowych zdań czy twierdzeń, lecz na szczególnej zdolności dostrzeżenia relacji, sensów i zależności istniejących w «Stanie Prawdy». Dopiero później następuje ich uporządkowanie i przełożenie na pojęcia dostępne ludzkiemu językowi. W tym właśnie momencie do procesu poznania wkracza interpretacja, a wraz z nią możliwość zniekształcenia pierwotnego sensu.

          Im bardziej złożona i niejednoznaczna jest odczytywana informacja, tym większą rolę odgrywają osobiste doświadczenia, system wartości, poziom wiedzy oraz oczekiwania interpretatora. Dwie osoby mogą więc zetknąć się z tym samym fragmentem «Stanu Prawdy», a następnie przedstawić jego treść w sposób odmienny, niekoniecznie dlatego, że jedna z nich świadomie mija się z prawdą, lecz dlatego, że każda dokonuje transpozycji przez własny aparat poznawczy.

          Stąd wynika konieczność oddzielenia samej prawdy od jej ludzkiego opisu. Prawda może być jedna, podczas gdy jej językowe reprezentacje mogą być liczne, niepełne, a niekiedy nawet wzajemnie sprzeczne. Błąd nie musi więc znajdować się w samym źródle poznania; może powstać dopiero na etapie jego odczytania, interpretacji i przekazania innym.

          W konsekwencji również teksty uznawane za natchnione należy rozpatrywać jako świadectwa określonego procesu poznawczego. Ich autor mógł rzeczywiście doświadczyć dostępu do prawdy, lecz sposób jej wyrażenia pozostawał zależny od jego epoki, języka, wiedzy i osobistego aparatu pojęciowego. To zaś oznacza, że między «Stanem Prawdy» a ludzkim zapisem zawsze istnieje warstwa interpretacyjna, której nie można całkowicie pominąć.         

    

Współczesny katechizm

          Aby być współczesnym propagatorem wiary i dobrym katechetą chrześcijańskim, należy zadbać o to, aby młodzież poznała kontekst i podłoże powstania religii jako zjawiska społecznego i kulturowego, a także zrozumiała jej znaczenie w kształtowaniu kultury, społeczeństwa i tożsamości człowieka. Warto ukazywać religię nie tylko jako zbiór wierzeń, zasad i praktyk, lecz również jako istotny element ludzkiej historii, kultury i życia społecznego. Takie podejście pozwala młodym ludziom spojrzeć na religię w sposób bardziej świadomy, krytyczny i dojrzały, a jednocześnie dostrzec, że pytania o sens życia, wartości, dobro, zło czy transcendencję są obecne w każdej epoce i w różnych kulturach.

          Konieczne jest również ukazywanie młodzieży rzeczywistości, w której funkcjonujemy, jako obejmującej zarówno wymiar fizyczny, jak i duchowy. W perspektywie chrześcijańskiej nie muszą one być traktowane jako rzeczywistości wzajemnie się wykluczające. Przeciwnie, można je przedstawiać jako dwa wymiary ludzkiego doświadczenia, które pozostają ze sobą w relacji. Świat fizyczny podlega określonym prawom i zasadom, które możemy poznawać za pomocą rozumu oraz nauk przyrodniczych. Prawa fizyki i matematyki pozwalają dostrzec niezwykły porządek rzeczywistości – od skali kosmicznej aż po poziom cząstek elementarnych.

          Warto przy tym zachęcać młodzież do zadawania pytań o to, co leży u podstaw istnienia i funkcjonowania rzeczywistości. W świecie subatomowym odkrywamy fundamentalne zasady opisujące materię i jej zachowanie. Może to prowadzić nie tylko do fascynacji nauką, lecz także do pytań filozoficznych dotyczących natury istnienia, porządku świata, jego początku i sensu. Katecheza powinna więc być przestrzenią, w której nauka, filozofia i wiara nie są przedstawiane jako konkurujące ze sobą sposoby poznania, lecz jako odmienne, a zarazem mogące się wzajemnie uzupełniać drogi poszukiwania prawdy.

          W tym kontekście zadaniem współczesnego katechety nie jest jedynie przekazywanie określonych treści religijnych, lecz przede wszystkim uczenie młodego człowieka świadomego poszukiwania prawdy. Wiara może być przedstawiana jako zaproszenie do odkrywania głębszego wymiaru rzeczywistości, a nie jako ucieczka od świata fizycznego czy rezygnacja z rozumowego poznania. Młody człowiek powinien mieć możliwość dostrzeżenia, że pytania naukowe dotyczące tego, jak funkcjonuje świat, oraz pytania filozoficzne i religijne dotyczące tego, dlaczego istnieje i jaki jest jego sens, mogą wzajemnie się uzupełniać.

          Realizacja tak rozumianej katechezy wymaga jednak odpowiednio przygotowanych nauczycieli. Współczesny katecheta powinien posiadać nie tylko solidne wykształcenie teologiczne, lecz również podstawową wiedzę z zakresu nauk przyrodniczych, filozofii, psychologii, socjologii, pedagogiki oraz współczesnej kultury i przemian społecznych. Młodzież żyje dziś w świecie, w którym informacje z różnych dziedzin są dostępne niemal natychmiast, a pytania dotyczące religii często pojawiają się w kontekście nauki, nowych technologii, psychologii, etyki czy przemian obyczajowych. Katecheta, który nie potrafi podejmować tych tematów, może mieć trudność z nawiązaniem rzeczywistego dialogu z młodym człowiekiem.

          Dlatego potrzebny jest nowy model katechety – człowieka nie tylko przekazującego wiedzę religijną, lecz również będącego przewodnikiem po świecie pytań, wartości i poszukiwania sensu. Powinien on potrafić rozmawiać z młodzieżą językiem współczesnego człowieka, nie rezygnując przy tym z istoty chrześcijańskiego przesłania.

          Chrześcijaństwo jest jedną z najmłodszych spośród wielkich religii świata, a zarazem przynosi najbardziej dojrzały i współczesny ogląd rzeczywistości oraz praw, które nią rządzą. Wyrosło na gruncie osiągniętej przez ludzkość dojrzałości — zarówno intelektualnej, pozwalającej coraz pełniej rozumieć prawa fizycznego świata, jak i duchowej, otwierającej człowieka na rzeczywistość transcendencji.

          Nie przeciwstawia ono porządku materialnego porządkowi duchowemu, lecz ukazuje je jako dwa wymiary jednej rzeczywistości. Człowiek, poznając prawa natury i odkrywając racjonalną strukturę świata, staje jednocześnie wobec pytania o jego źródło, sens i ostateczny cel. W tym ujęciu rozwój poznania nie prowadzi do odrzucenia transcendencji, lecz może stać się drogą ku jej głębszemu zrozumieniu.

          Chrześcijaństwo pojawiło się więc w momencie, gdy ludzkość była już zdolna nie tylko dostrzegać zjawiska i podporządkowywać sobie świat, lecz także pytać o jego fundament, o naturę człowieka, o dobro i zło oraz o to, co wykracza poza granice doświadczenia zmysłowego. Jego przesłanie łączy zatem rozum i wiarę, prawa natury i rzeczywistość duchową, doczesność i transcendencję.

          Zadaniem katechety powinno być nie tyle narzucanie gotowych odpowiedzi, ile tworzenie przestrzeni, w której młody człowiek może zadawać trudne pytania, konfrontować swoje wątpliwości z wiedzą naukową i treściami wiary oraz samodzielnie dochodzić do dojrzałych wniosków.

          Dotychczasowy model katechety, zarówno w odniesieniu do katechetów, jak i katechetek, nie zawsze odpowiada już wyzwaniom współczesności i oczekiwaniom młodego pokolenia. Nie oznacza to odrzucenia dotychczasowego dorobku katechezy, lecz konieczność jego twórczego rozwinięcia. Zmienił się świat, zmieniły się sposoby komunikacji, źródła wiedzy, problemy młodych ludzi oraz ich sposób postrzegania autorytetów. Zmianie musi więc ulec również sposób prowadzenia katechezy.

          Współczesny katechizm powinien zatem nie tylko odpowiadać na pytanie „w co wierzymy?”, lecz również podejmować pytania: „dlaczego wierzymy?”, „skąd wiara się wywodzi?”, „jak wiara ma się do nauki?”, „co mówi nam o człowieku?”, „jak pomaga rozumieć świat?” oraz „jak można żyć wiarą we współczesnym społeczeństwie?”. Taka katecheza może stać się dla młodego człowieka nie obowiązkiem do odhaczenia, lecz przestrzenią autentycznego spotkania z pytaniami o prawdę, sens i własne miejsce w świecie.

          Celem współczesnej katechezy powinno być więc wychowanie człowieka zdolnego do samodzielnego, rozumnego i dojrzałego poszukiwania prawdy – człowieka, który nie musi wybierać pomiędzy wiarą a rozumem, lecz potrafi prowadzić między nimi świadomy dialog. Tylko wtedy katecheza ma szansę stać się rzeczywistym przekazem wiary dla kolejnego pokolenia, a nie jedynie powtarzaniem formuł i metod ukształtowanych w zupełnie innych warunkach społecznych i kulturowych.

Opętani

         "Z nastaniem wieczora przyprowadzono Mu wielu opętanych. On słowem wypędził złe duchy i wszystkich chorych uzdrowił" (Mt 8,16). Niektórzy uznają te słowa za potwierdzenie istnienia złych duchów. Dalszy tekst wyjaśnia jednak: Tak oto spełniło się słowo proroka Izajasza:  "On wziął na siebie nasze słabości i nosił nasze choroby" (Mt 8,17; Iz 53,4).  Złe duchy, opętania to ludzkie słabości i choroby. Przeważnie tam, gdzie mowa jest o duchach nieczystych, tam mówi się równocześnie o chorobach:  "Wtedy przywołał do siebie dwunastu swoich uczniów i udzielił im władzy nad duchami nieczystymi, aby je wypędzali i leczyli wszystkie choroby i wszelkie słabości" (Mt 10,1).

          Podobnie zdarzyło się, gdy Jezus wyrzucał „złe duchy” z dwóch opętanych. "Ich choroba psychiczna przeszła na trzodę, która w szale rzuciła się w fale" (Mt 8,28–32);  "Wówczas przyprowadzono Mu opętanego, który był niewidomy i niemy. "Uzdrowił go,.." (Mt 12,22). "Szymonie, Szymonie, oto szatan domagał się, żeby was przesiać jak pszenicę; ale Ja prosiłem za tobą, żeby nie ustała twoja wiara" (Łk 22,31). Gdyby istniał szatan, Jezus mógłby go odsunąć od Szymona jednym nakazem. Modlił się jedynie o dotrzymanie wiary i żeby nie ulegali pokusie. "Teraz odbywa się sąd nad tym światem. Teraz władca tego świata zostanie precz wyrzucony" (J 12,31). Odczytując literalnie te słowa, szatana już dawno nie powinno być.

          W Ewangelii Mateusza jest odwrotnie. Najpierw mówi się o chorobie:  "Panie, zlituj się nad moim synem! Jest epileptykiem i bardzo cierpi" (Mt 17,15), a następnie:  "Jezus rozkazał mu surowo, i zły duch opuścił go"  (Mt 17,18). Widać tu wyraźną identyfikację choroby (epilepsji) ze złym duchem. Zdaniem filozoteizmu (narzędzie poznawcze autora) popełniają błąd ci, którzy personifikują choroby jako demony. Pisze  o tym również  Jacek Salij (Pytanie nieobojętne, Wyd. W drodze, Poznań 1988, s. 39.).

          Jezus w przypowieści o chwaście (Mt 13,24–30) dał zgoła odmienną lekcję. Nie posługuje się szatanem, lecz mówi o nieprzyjaznym człowieku, który zasiał chwasty. Wskazał tym samym źródło zła – jest nim człowiek, a nie szatan. Nieco dalej, w tekście dotyczącym nieprzyjaznego człowieka nazywa się już go diabłem: "Nieprzyjacielem, który posiał chwast, jest diabeł" (Mt 13,39). Podobnego porównania człowieka do szatana użył Jezus, mówiąc do Piotra: "i rzekł do Piotra: «Zejdź Mi z oczu, szatanie»!"   (Mt 16,23). Można odnieś wrażenie, że szatan jest tu jedynie figurą literacką.

          W Drugim Liście do Koryntian Paweł pisze:  "ażeby nie uwiódł nas szatan, którego knowania dobrze są nam znane" (2 Kor 2,11). W przypisie do słowa szatan jest wyjaśnienie tej figury literackiej: "Przez brak miłosierdzia względem winnego".             

          Jeżeli używa się określeń: "szatan to osamotnione «ja»”, persona deformata  (Antoni J. Nowak, Kapłaństwo kobiety, Wyd. KUL, Lublin 1998, przypis s. 13.), to pojęcie to jest skierowane na człowieka, a nie na byt osobno istniejący.          

          N. A. Bierdiajew (1874–1948) odrzucał naukę o wieczności piekła, przyjmował natomiast ideę «apokatastazy» – końcowa i ostateczna odnowa całego stworzenia (Bierdiajew M., O przeznaczeniu człowieka. Zarys etyki paradoksalnej, przeł. H. Paprocki, Kęty 2006, s. 280.). Chrześcijaństwo uważał za religię miłości, wolności i twórczego działania. Jego zdaniem epoka rozłamu chrześcijaństwa zbliża się ku końcowi. Uważał, że pojednanie powinno zacząć się od samych wiernych.

         KKK (Katechizm Kościoła Katolickiego 1260, s.)  przekazuje, że "Każdy człowiek, który nie czytając Ewangelii Chrystusa i Jego Kościoła szuka prawdy i pełni wolę Bożą, na tyle, na ile ją zna, może być zbawiony".

          Gdyby głównym winowajcą naszych grzechów był tylko szatan, to trudno byłoby zrozumieć Boga, że nie pozbawił go mocy działania. Ze swego Miłosierdzia, jednym zakazem uczyniłby wielkie dobro zdejmując tak wielki ciężar z ludzkości. Do Boga, który pozwala szatanowi na działanie, można byłoby mieć pretensje i zarzuty, że współdziała w jakiejś perfidnej grze i karkołomnej kombinacji. Czym innym jest pokusa wynikająca z atrakcyjności zła. Tu sam człowiek, mając wolną wolę, musi podejmować decyzję.

          Usunięcie „szatana” z realnego istnienia może wzbudzić u czytelników szok. Jestem przekonany, że jeszcze długo ludzie będą mówić o szatanie jako bycie istniejącym. Pojęcia aniołów i szatana są zakodowane w umysłach ludzkich bardzo mocno przez tysiącletnie powielane przekazy (indoktrynacja).

          Szatan jako samodzielny byt nie istnieje, ale istnieje zła emocja (funkcjonał–pojęcie wpowadzone przez autora)). Funkcjonał nie jest istotą bytową, lecz dynamiczną. Zło jest integralnie związany z przygodnością istnienia. Wszystko co ma wymiar skończony posiada jakieś braki i niedoskonałości.   Atrakcyjność zła ma charakter potencjalny (jest w możności). Gdy jej się ulegnie, generuje się zła energia (funkcjonał), która się rozchodzi i czyni szkody. Funkcjonał posiada w sobie moc oddziaływania. Być może dlatego mówi się, że zło panuje nad światem.

          Warto zwrócić uwagę na wersety z Pisma świętego, np.: Niepodobna, żeby nie przyszły zgorszenia; lecz biada temu, przez którego przychodzą (Mt 18,8; Łk 17,1); "Nie sądźcie, że przyszedłem pokój przynieść na ziemię. Nie przyszedłem przynieść pokoju, ale miecz" (Mt 10,34). Trzeba zrozumieć ekonomię Bożego zamysłu. Dla szatana nie było i nie ma tam miejsca.

          Kto propaguje istnienie osobowego szatana niejako obniża rangę Boga, zarzucając Mu w zakamarkach Jego «duszy» nieudolność i niemoc.

         Według KKK (Katechizm Kościoła Katolickiego) piekło jest stanem samowykluczenia z jedności z Bogiem i świętymi określa się słowem "piekło". (KKK 1861, s. 252–253). Wobec idei «apokatastazy» (powszechne zbawienie) piekła nie ma. Może służyć jedynie  do literackiego opisu miary  odległości (grzeszności) duszy grzesznika od  «serca Bożego».

        Być może grzeszne dusze przybywają wśród nas i tu cierpią (czyściec na ziemi) brakiem bliskości z Bogiem.

          Czyściec to stan oczekiwania i oczyszczania duszy z grzechów, które blokują pojednanie się z Bogiem. Środkiem oczyszczającym jest Ofiara krzyża i czas własnego cierpienia, które jest oczyszczające, nie przez własną wolę ale dar Łaski i ofiary przebłagalne (istot żyjących, wstawiennictwo czystych dusz). Moc modlitwy wstawienniczej (epikleza) powinna być skuteczna (KKK 1105, s. 273). Siła modlitwy jest tajemnicą. Należy mieć nadzieję, że nie jest to czas stracony, ma ona w sobie dar Łaski, Miłości i Miłosierdzia Bożego.         

          Podobną siłę sprawczą mają również sakramenty, bo celem sakramentów jest uświęcenie człowieka (KKK, 1123, s. 277).

 

Anioły upadłe, Czy szatan istnieje? cd.

          W Starym Testamencie szatan miał rolę bardziej podrzędną. W Nowym Testamencie jego postać nabrała większego znaczenia. Z czasem zaś kultura chrześcijańska rozbudowała jego obraz niemal do samodzielnego bohatera. Szczytem tej popularności stały się czasy Dantego Alighieri (1265–1321). Wizja piekła i szatana z Boskiej Komedii na trwałe weszła do europejskiej wyobraźni. Od tego momentu diabeł przestał być wyłącznie postacią teologiczną. Stał się również bohaterem literatury, malarstwa, teatru, przysłów i języka potocznego. „Pieniądz wygrany – przez szatany dany”; „Grosz zarobiony – błogosławiony”. Szatan schodzi z wysokości teologii do codzienności.

           I właśnie tam zaczyna się jego druga kariera – jako symbol. W epoce oświecenia pojawiły się coraz silniejsze wątpliwości dotyczące istnienia złych duchów. Balthasar Bekker (1634–1698), autor Die bezauberte Welt (Zaczarowany świat), oraz Christian Thomasius (1655–1728) odrzucali na podstawie rozumu wpływ złych duchów.

          W XIX wieku Schleiermacher uważał wyobrażenie diabła za tak dalece „niemożliwe do utrzymania”, że nie powinno się tego „nikomu wmawiać”. Podobne stanowiska pojawiały się w teologii ewangelickiej u Ritschla, Schlattera i Gloegego.

          Rudolf Bultmann zwracał uwagę na niemożność prostego pogodzenia świata „duchów i cudów Nowego Testamentu” ze światem „światła elektrycznego, radia, licznych środków”. Nie chodziło więc koniecznie o odrzucenie Ewangelii.

          Jest w Ewangeliach pewien fragment, który dla całego problemu wydaje mi się szczególnie ważny. Jezus mówi do Piotra: „Zejdź Mi z oczu, szatanie!” (Mk 8,33; Mt 16,23). Czy Piotr stał się demonem? Oczywiście nie. A jednak Jezus użył wobec człowieka słowa „szatan”. Co więcej, natychmiast wyjaśnia znaczenie tego określenia: „bo myślisz nie na sposób Boży, lecz na ludzki” (Mt 16,23).To zdanie można odczytać jako niezwykle ważną wskazówkę. Szatanem staje się tutaj nie jakiś niewidzialny duch, ale człowiek, który myśli przeciwko Bożemu dobru.

          Podobnie Jezus mówi o Judaszu: „Czyż nie wybrałem was dwunastu? A jeden z was jest diabłem” (J 6,70). Judasz był człowiekiem. A jednak został nazwany diabłem. Jeżeli więc Jezus może nazwać człowieka „szatanem” czy „diabłem”, to słowo to nie musi oznaczać wyłącznie nazwy konkretnej istoty nadprzyrodzonej. Może określać postawę, działanie i kierunek ludzkiej woli.

          Człowiek może stać się dla drugiego człowieka szatanem. Nie dlatego, że zmienia się w demona, lecz dlatego, że staje po stronie zła.

          Jeszcze ciekawszy jest przypadek kobiety uzdrowionej przez Jezusa. Ewangelista Łukasz pisze, że była ona od osiemnastu lat pochylona i nie mogła się wyprostować. Jezus powiedział do niej:„Niewiasto, jesteś wolna od swojej niemocy” (Łk 13,12). Pochylenie postawy można interpretować jako skutek choroby, na przykład porażenia mięśni lub nerwów (Karol Herman Schelkle, Teologia Nowego Testamentu, Stworzenie, Wyd. WAM, Kraków 1984, s. 43).A jednak chwilę później Jezus mówi: „A tej córki Abrahama, którą szatan osiemnaście lat trzymał na uwięzi...” (Łk 13,16). Ta sama sytuacja zostaje więc opisana dwoma językami. Językiem niemocy. I językiem szatana. Czy musimy rozumieć to jako informację o fizycznej obecności demona? Niekoniecznie.

 

          Możemy przecież odczytać te słowa jako religijną interpretację ludzkiego cierpienia. Choroba rzeczywiście zniewala człowieka. Ogranicza jego wolność, odbiera mu możliwość normalnego życia, zamyka go w świecie bólu i niemocy.W języku religijnym można powiedzieć: „szatan trzyma go w niewoli”. W języku medycznym: „człowiek cierpi na określoną chorobę”. Oba zdania opisują doświadczenie człowieka, lecz posługują się innym kodem.

          Jeżeli przyjąć, że anioły są figurami wykreowanymi w ludzkim umyśle – co zakłada mój pogląd filozoteizmu – wówczas szatan automatycznie traci swoje klasyczne pochodzenie anielskie. Nie ma bowiem potrzeby tworzenia całego niewidzialnego świata, aby wyjaśnić coś, co może być konsekwencją ludzkiej wolności. Ale pozostaje jeszcze inna, bardziej niepokojąca możliwość. Być może demony są obrazem upadłych dusz ludzkich. Być może człowiek tak bardzo potrzebował wyjaśnienia własnego zła, że umieścił je poza sobą. Własną pychę nazwał szatanem. Własną nienawiść nazwał demonem. Własne okrucieństwo przypisał złemu duchowi. W ten sposób człowiek mógł otrzymać wygodne alibi. „To nie ja.”„To szatan.” A przecież znacznie trudniej powiedzieć: „To ja wybrałem zło.”

          I tutaj – moim zdaniem – znajduje się najważniejszy punkt całej dyskusji.

Jeżeli szatan jest osobowym bytem, możemy próbować przenieść część odpowiedzialności za zło poza człowieka. Jeżeli jednak szatan jest symbolem, człowiek zostaje z własną wolnością sam na sam. Nie może już wskazać palcem na zewnętrznego sprawcę. Musi spojrzeć w siebie. Dlatego problemem nie jest szatan. Problemem jest grzech. Problemem jest człowiek, który wie, że może uczynić dobro, a mimo to wybiera zło. Problemem jest człowiek, który potrafi skrzywdzić drugiego człowieka dla własnej korzyści. Problemem jest obojętność, gdy można pomóc. Problemem jest kłamstwo, gdy można powiedzieć prawdę. Problemem jest przemoc, gdy można wybrać pokój.Nie potrzebujemy demona, aby wyjaśnić te zachowania. To właśnie wolność czyni człowieka istotą moralną. Ale ta sama wolność może stać się źródłem tragedii.

          Bóg – jeśli przyjąć religijną perspektywę – dopuszcza możliwość zła właśnie dlatego, że nie odbiera człowiekowi wolności. Człowiek może powiedzieć „tak”, ale może też powiedzieć „nie”. Może pójść w stronę dobra albo odwrócić się od niego.

          Ks. prof. Włodzimierz Sedlak pisał: „zło jest przypadkiem, ale nie naturą” (Teologia Ewangelii, Wyd. Pallottinum, Poznań 1989, s. 228). To zdanie można odczytać jako próbę obrony człowieka przed fatalizmem. Zło nie jest przeznaczeniem. Nie jest drugim bogiem. Nie jest koniecznością. Jest możliwością. I dlatego może zostać odrzucone.

          Hans Küng pisał: „Nie, nie musimy dziś przyjmować mitologicznych wyobrażeń szatana i legionu jego diabłów”.

          Katolicki profesor teologii Herbert Haag również nie uznawał osobowego szatana. Kardynał Joseph Ratzinger, komentując stanowisko Haaga, pisał: „Profesor Haag żegna się z diabłem nie jako egzegeta, nie jako wykładowca Pisma Świętego, lecz jako człowiek „dzisiejszych czasów”, który istnienie szatana uważa za niemożliwe do podtrzymania”. Tak więc spór nie został rozstrzygnięty. I być może nie musi zostać. Można bowiem wierzyć w osobowego szatana. Można widzieć w nim symbol. Można uważać go za element języka religijnego. Można też odrzucić jego istnienie całkowicie.

          W każdym z tych przypadków pozostaje jednak to samo pytanie:

co człowiek robi ze swoją wolnością?

          Może więc opowieść o upadłych aniołach jest w gruncie rzeczy opowieścią o nas. Nie o istotach posiadających skrzydła, które pewnego dnia utraciły niebo, lecz o człowieku, który może utracić własne człowieczeństwo. Anioł upadły jest niezwykle sugestywnym obrazem, ponieważ pokazuje, że upadek nie musi zaczynać się od wielkiego czynu. Czasami zaczyna się od myśli. Od przekonania, że mnie wolno więcej. Od pogardy dla drugiego człowieka. Od przekonania, że moja prawda jest ważniejsza niż cudze życie. Potem przychodzi czyn. A po nim przyzwyczajenie. I w końcu człowiek może już nie pamiętać, kiedy właściwie zaczął spadać.

          Dlatego nie jestem pewien, czy największym zagrożeniem dla człowieka jest wiara w szatana. Znacznie większym zagrożeniem może być niewiara w możliwość własnego upadku.

          Jeżeli bowiem uznamy, że zło zawsze przychodzi z zewnątrz, łatwo przestaniemy dostrzegać jego źródło w sobie. Jeżeli natomiast przyjmiemy, że człowiek posiada wolność, musimy przyjąć również odpowiedzialność. Wtedy „szatan” przestaje być wygodnym wyjaśnieniem. Staje się ostrzeżeniem. Nie chodzi już o to, czy gdzieś istnieje demon z rogami i skrzydłami. Chodzi o coś znacznie bliższego i bardziej niebezpiecznego: o moment, w którym człowiek zaczyna świadomie wybierać to, co niszczy jego samego i drugiego człowieka.

          Być może właśnie dlatego starożytna opowieść o upadku aniołów przetrwała do naszych czasów. Bo człowiek od tysięcy lat próbuje odpowiedzieć na to samo pytanie: jak istota zdolna do dobra może stać się zdolna do zła? Może odpowiedź nie znajduje się w świecie demonów. Może znajduje się w wolności. I wtedy anioł upadły nie jest kimś, kto spadł z nieba. Jest obrazem istoty, która miała możliwość wznieść się ku dobru, lecz wybrała kierunek przeciwny. A jeżeli tak, to najbardziej przerażająca część tej opowieści nie dotyczy wcale aniołów. Dotyczy człowieka.

 

 

 

Anioły upadłe, Czy szatan istnieje?

          Czy szatan istnieje? Pytanie to od wieków powraca w religii, filozofii, sztuce i ludzkiej wyobraźni. Jedni odpowiadają bez wahania: tak. Inni twierdzą, że jest to jedynie symbol zła, który człowiek stworzył, aby nadać mu twarz, imię i sprawcę. Są również tacy, którzy uważają, że pytanie zostało postawione niewłaściwie. Być może bowiem nie powinniśmy pytać przede wszystkim o to, czy istnieje szatan, lecz o to, czym jest zło.

          To rozróżnienie wydaje mi się fundamentalne. Nauka Kościoła katolickiego, podobnie jak niektórych innych wspólnot chrześcijańskich, głosi, że istnienie szatana jest faktem objawionym przez Boga. Ewangelie personifikują zło, nazywając je szatanem. W tradycyjnej nauce chrześcijańskiej nie jest on jedynie metaforą, lecz osobowym bytem duchowym, przeciwnikiem Boga i człowieka. „Absolutne zło, czyli definitywne i w pełni świadome, zostało nazwane w Ewangelii szatanem [...] nic nie wiemy na temat osobowości zła”.

          Już tutaj pojawia się jednak pewna trudność. Jeżeli bowiem zło zostaje nazwane i spersonifikowane, czy oznacza to automatycznie, że istnieje jako osobny byt? Czy nadanie czemuś imienia jest dowodem jego ontologicznego istnienia?

        Nie sądzę. Człowiek od zawsze nadawał imiona rzeczom, których nie potrafił wyjaśnić. Personifikował śmierć, los, czas, sprawiedliwość, miłość, wojnę i chorobę. Nadawał im twarz, płeć, charakter, a nawet określone zamiary. Dzięki temu rzeczywistość trudna do uchwycenia stawała się łatwiejsza do opowiedzenia.

          Być może podobnie stało się ze złem. Kwestia personifikacji zła pozostaje wielką tajemnicą wiary, podobnie jak tajemnica jedynego Boga w trzech Osobach – Ojca, Syna i Ducha Świętego. Nie można jednak pomijać faktu, że język religijny często mówi o rzeczywistościach duchowych za pomocą obrazów. Obraz nie musi być fałszywy tylko dlatego, że nie należy go rozumieć dosłownie.

          Co zatem właściwie wiemy o szatanie? Jacek Salij napisał: „Czysto teoretyczne uznanie, że szatan jest kimś realnym, wydaje się bowiem niemal tak samo jałowe, jak zaprzeczanie jego istnienia” (Jacek Salij, Pytania nieobojętne, Wyd. W drodze, Poznań 1988, s. 38).

          Słowa te są dla mnie szczególnie ważne. Jeżeli bowiem samo stwierdzenie „szatan istnieje” nie wyjaśnia, czym jest zło, dlaczego człowiek czyni zło i dlaczego potrafi świadomie występować przeciwko drugiemu człowiekowi, to ontologiczne istnienie diabła niewiele nam tłumaczy.

          Możemy bowiem przyjąć, że szatan istnieje. Ale wtedy natychmiast pojawia się następne pytanie: skąd wziął się jego bunt?

          Jeżeli został stworzony przez Boga jako dobry, dlaczego stał się zły? Jeżeli posiadał wolną wolę, dlaczego wybrał zło? A jeśli ktoś odpowie, że skłonił go do tego inny zły duch, otrzymujemy nieskończony ciąg pytań o pierwszą przyczynę zła.

I właśnie w tym miejscu klasyczna opowieść o upadku aniołów zaczyna dotykać samego centrum problemu.

          Coraz więcej ludzi – również uczonych i teologów – uważa, że szatan rozumiany ontologicznie jako osobowy byt duchowy nie istnieje i istnieć nie może. Ks. profesor z KUL Julisław Łukomski, mój wykładowca na KUL, pisał: „Zło jako zło nie ma przyczyny sprawczej, bo nie jest bytem” (Elementy filozofii, Wszechnica Świętokrzyska, Kielce 2014, s. 178).

          To krótkie zdanie otwiera zupełnie inną perspektywę. Jeżeli zło nie jest bytem, nie trzeba szukać dla niego „miejsca” w kosmosie ani osobowej istoty, która miałaby być jego źródłem. Zło nie musi istnieć tak, jak istnieje człowiek, drzewo czy planeta. Może być sposobem istnienia, działania lub relacji.

          Dawid Hume pisał: „Dobro i zło nie są właściwościami samej rzeczy, ale są tworami umysłu”. Michał Heller i Michał Drożdż stwierdzają natomiast: „Zło pochodzi od człowieka” (Początek Świata – Biblia a nauka*, Wyd. BIBLOS, Tarnów 1998, s. 45). Podobne stanowisko reprezentował ks. Stanisław Grzybek.

          Nie oznacza to oczywiście, że zło jest nierzeczywiste.Przeciwnie. Zło może nie być bytem, a jednak jego skutki są aż nazbyt realne. Nie ma osobnej substancji kłamstwa, ale kłamstwo może zniszczyć małżeństwo. Nie ma substancji nienawiści, a jednak nienawiść potrafi doprowadzić do śmierci. Nie można wskazać palcem na niesprawiedliwość jako na materialny przedmiot, lecz człowiek niesprawiedliwie osądzony doświadcza jej w sposób całkowicie realny.

          Dlatego należy rozróżnić istnienie zła od sposobu jego istnienia. Cz. Stanisław Bartnik ujmuje to bardzo precyzyjnie: „Zło nie jest bytem, lecz modalnością bytu” (Dogmatyka katolicka, t. I, Wyd. KUL, Lublin 1999, s. 130).

          Zło nie musi więc „być”. Ono może stawać się. Powstaje w działaniu człowieka, w jego decyzjach, relacjach, zaniedbaniach i wyborach. „Od złych zło pochodzi” (1 Sm 24,14). Ta biblijna formuła nabiera w tym kontekście szczególnego znaczenia. Jeżeli człowiek jest zdolny do wolności, to jest również zdolny do jej nadużycia. Może wybrać dobro, ale może również wybrać jego przeciwieństwo. I właśnie tutaj – a niekoniecznie w świecie demonów – należy szukać źródła ogromnej części ludzkiego zła.

          Czy Bóg stworzył zło? Pojawia się jednak pytanie jeszcze trudniejsze.

Jeżeli Bóg stworzył wszystko, to czy stworzył również zło? Odpowiedź, że „tak”, byłaby sprzeczna z obrazem Boga jako doskonałego Dobra. Odpowiedź, że „nie”, prowadzi natomiast do pytania, skąd zło się wzięło.

          Tradycja filozoficzna znalazła rozwiązanie w stwierdzeniu, że zło nie jest czymś istniejącym samodzielnie. Św. Augustyn, słuchając kazań Ambrożego, zetknął się z myślą, że „zło nie jest czymś materialnym, jak fantazjowali manichejczycy, ale jest tylko brakiem dobra” (Michał Heller, Michał Drożdż, Początek Świata – Biblia a nauka, Wyd. BIBLOS, Tarnów 1998, s. 108; por. Ambroży, Hexameron, 2,8,30).

          Zło byłoby zatem nie drugim bogiem, nie przeciwną substancją, nie niezależną siłą kosmiczną, lecz brakiem dobra.

          To niezwykle ważna różnica. Dobro może istnieć samo w sobie. Zło potrzebuje czegoś, co może zostać zniszczone, zdeformowane lub odrzucone. Nie ma kłamstwa bez prawdy, niesprawiedliwości bez sprawiedliwości, nienawiści bez możliwości miłości, zdrady bez wcześniejszego istnienia zaufania. Zło żywi się dobrem. Nie jest jego równorzędnym przeciwieństwem.I dlatego właśnie idea zła nie wymaga koniecznie osobowego diabła.

          „Siły dobra i zła, nurtujące w sercu ludzkim, ulegały często personifikacji, jako duchy lub wręcz jako aniołowie dobrzy i źli” (Encyklopedia katolicka, t. I, hasło „Anioł”, Wyd. TN KUL, Lublin 1985, kol. 606).

          Człowiek potrzebuje obrazów. Abstrakcyjna idea zła jest trudna do przedstawienia. O wiele łatwiej powiedzieć: „to szatan”. Jedno słowo zastępuje cały opis: pokusy, nienawiści, pychy, przemocy, kłamstwa, zazdrości i odrzucenia dobra.

          W tym sensie szatan może być niezwykle skuteczną figurą językową. Nie musimy jednak z tego powodu rozstrzygać, że za każdym ludzkim złem stoi osobowa istota duchowa.

          Dla wielu badaczy demony należą do świata mitologii, legend i folkloru. Cz. Bartnik pisał: „Coraz szerzej uważa się, że demony to mity, twory czysto językowe, fabulacje, kreacje literackie i psychologiczne, zwidy psychoanalityczne” (Dogmatyka katolicka, t. I, s. 468). Co znamienne, jest to dzieło będące lekturą studentów teologii.

Nie mamy więc do czynienia z prostym podziałem na „wierzących” i „niewierzących”. Problem osobowego szatana od dawna istnieje również wewnątrz chrześcijańskiej refleksji teologicznej.

          Sobór Laterański IV w 1215 roku nauczał: „Bóg w swej wszechmocy na początku czasu jednakowo stworzył oba porządki bytów z niczego: duchowe i cielesne, to znaczy świat aniołów i świat ziemski, a następnie świat ludzki, który w jakiś sposób obejmuje oba światy, ponieważ składa się z ducha i ciała. Diabeł zaś i inne złe duchy zostały z natury swej przez Boga stworzone jako dobre, a stały się złymi z własnej woli”. Jest to klasyczna konstrukcja chrześcijańskiej demonologii. Najpierw jest stworzenie dobra. Następnie wolność. Potem wybór. I wreszcie upadek. To samo prawo miałoby obowiązywać człowieka i anioła: wolność daje możliwość dobra, ale zarazem otwiera możliwość buntu.

          Sobór Watykański II mówi o szatanie i demonach stosunkowo powściągliwie. Uczy, że w Jezusie Chrystusie Bóg „wyrwał nas z mocy szatana i grzechu” oraz że działalność Kościoła prowadzi „do zawstydzenia diabła”. Zwolennikami osobowego istnienia szatana i personifikacji zła byli natomiast papieże Paweł VI i Jan Paweł II (Czesław Stanisław Bartnik, Dogmatyka katolicka, t. I, s. 333).

          Paweł VI podczas audiencji generalnej 15 listopada 1972 roku powiedział: „Wiemy, że w rzeczywistości istnieje ta istota, która wywołuje to ponure zamieszanie”. Stanowisko to jest jednoznaczne. Nie można więc powiedzieć, że Kościół katolicki po prostu „wymyślił” szatana jako metaforę. Oficjalna tradycja Kościoła przez wieki traktowała go jako rzeczywistość osobową. Ale właśnie dlatego interesujące jest to, że obok tego nurtu istniał i nadal istnieje drugi: nurt, który pyta, czy język o szatanie należy rozumieć dosłownie.

 

cdn.