Wolność intelektualna

          To, co cenię sobie najbardziej, to wolność intelektualna. Jest ona dla mnie nie tylko prawem do własnego myślenia, lecz przede wszystkim odwagą stawiania pytań, również wtedy, gdy prowadzą one poza obszar powszechnie przyjętych przekonań. Wolność intelektualna ma jednak swoją cenę. Im bardziej chcemy być niezależni w myśleniu, tym częściej musimy godzić się z niepewnością, samotnością własnych poszukiwań i świadomością, że odpowiedzi, które dzisiaj wydają się pewne, jutro mogą okazać się jedynie przybliżeniem prawdy.

          Era pojedynczych badaczy i odkrywców właściwie już minęła. Obraz naukowca samotnie pochylonego nad eksperymentem, dokonującego wielkiego odkrycia w zaciszu własnego laboratorium, należy w dużej mierze do przeszłości. Współczesna nauka jest przedsięwzięciem zespołowym. Potrzebuje ogromnych środków finansowych, skomplikowanej aparatury, wyspecjalizowanych laboratoriów, komputerów i zespołów ludzi reprezentujących różne dziedziny wiedzy. Wielkie odkrycia powstają coraz częściej na styku wielu specjalności.

          Ma to swoje konsekwencje. Z jednej strony daje nauce możliwości, o jakich dawni badacze nie mogli nawet marzyć. Z drugiej — jednostka staje się częścią ogromnej struktury, której nie zawsze może ogarnąć całość. Wolność intelektualna nie oznacza więc dzisiaj całkowitej niezależności od innych. Przeciwnie — wymaga umiejętności korzystania z cudzej wiedzy, a jednocześnie zachowania prawa do jej kwestionowania.

          Wolność intelektualna pozwala na fenomenologiczne podejście do badań — na próbę spojrzenia na rzeczywistość bez przyjmowania z góry obowiązujących schematów i przekonań. Jest próbą zawieszenia tego, co wydaje się oczywiste, aby zobaczyć rzecz niejako po raz pierwszy. Nie chodzi przy tym o odrzucenie dotychczasowej wiedzy, lecz o świadomość, że żadna wiedza nie powinna być traktowana jako ostateczna.

          Nauka jest przecież historią kolejnych korekt. Teorie, które przez dziesięciolecia wydawały się niewzruszone, zostawały zastępowane przez bardziej ogólne lub dokładniejsze opisy rzeczywistości. Jedne hipotezy upadały, inne przekształcały się, a jeszcze inne znajdowały zastosowanie w zupełnie nowych obszarach. Postęp naukowy jest niezwykle szybki. Świat odsłania przed nami coraz więcej swoich tajemnic, ale każda odsłonięta tajemnica zdaje się otwierać kolejne drzwi.

          Nie oznacza to jednak, że ludzkość zbliżyła się do prawd ostatecznych. Być może jest wręcz przeciwnie. Im więcej wiemy, tym wyraźniej dostrzegamy ogrom tego, czego jeszcze nie rozumiemy. Każda odpowiedź rodzi nowe pytania. Jedna zagadka prowadzi do następnej. Poznanie nie przypomina więc marszu do wyznaczonego celu, lecz raczej wędrówkę po nieznanym terenie, którego granice przesuwają się wraz z każdym naszym krokiem.

          W tym sensie wolność intelektualna wymaga również pokory. Człowiek, który wie dużo, może łatwo ulec złudzeniu, że wie już wystarczająco dużo. Tymczasem prawdziwe poznanie często zaczyna się właśnie wtedy, gdy pojawia się świadomość własnej niewiedzy.

          Czasami przychodzi mi jednak na myśl, że może szczęśliwsi są ci, którzy zadowalają się oględną, ale wystarczającą wiedzą. Nie pytają, z czego zbudowana jest materia, nie próbują dociec natury czasu ani zastanawiać się, czym właściwie jest świadomość. Patrzą na świat takim, jaki jest, i potrafią czerpać radość z jego prostoty. Widzą zachód słońca i nie potrzebują znać fizyki światła, aby się nim zachwycić. Słuchają muzyki i nie muszą znać mechanizmu działania słuchu, aby przeżywać emocje. Patrzą na drugiego człowieka i nie potrzebują znać całej złożoności procesów zachodzących w jego mózgu, aby czuć bliskość.

          Czy wiedza odbiera światu jego tajemnicę? Nie sądzę, aby odpowiedź była jednoznaczna. Wiedza może bowiem zarówno odczarowywać świat, jak i nadawać mu zupełnie nowy wymiar. Problem pojawia się wtedy, gdy opis zaczynamy utożsamiać z samą rzeczywistością.

          Zanurzając się w świat subatomowy, docieramy do granicy, za którą znika znany nam, widzialny świat — świat pełen barw, kształtów i oczywistego piękna. W jego miejsce pojawia się rzeczywistość, której nie można już zobaczyć bezpośrednio, a którą poznajemy poprzez eksperyment, matematykę i abstrakcyjne modele. Kolor przestaje być jedynie kolorem, materia przestaje być czymś trwałym i oczywistym, a intuicyjny obraz świata zaczyna ustępować miejsca konstrukcjom, których nie potrafimy sobie nawet wyobrazić bez pomocy matematyki.

          Modelując świat na różne sposoby, w tym matematycznie, możemy poznać jego inne, głębsze własności. Możemy odkrywać zależności niewidoczne dla naszych zmysłów, przewidywać zjawiska i budować technologie zmieniające nasze życie. Jednocześnie jednak coraz bardziej oddalamy się od naturalnego oglądu rzeczywistości.

          Powstaje więc pewien paradoks poznania: im głębiej próbujemy dotrzeć do istoty rzeczy, tym bardziej oddalamy się od świata, który znamy z codziennego doświadczenia.

          Podobny paradoks można dostrzec w religii. Religia, przeżywana bezpośrednio, może mieć w sobie niezwykły czar doświadczenia duchowego. Dla człowieka wierzącego nie jest przecież przede wszystkim systemem twierdzeń, lecz sposobem przeżywania świata, własnego istnienia, dobra, cierpienia, śmierci i nadziei. Jej siła może tkwić właśnie w prostocie doświadczenia, którego nie trzeba natychmiast analizować.

          Kiedy jednak zaczynamy badać religię jako zjawisko historyczne, społeczne, psychologiczne czy antropologiczne, pojawia się zupełnie inny obraz. Zaczynamy pytać o genezę wierzeń, o mechanizmy ich powstawania, o wpływ kultury, epoki i społeczności na ich kształt. Analizujemy teksty, symbole, rytuały i instytucje. To wszystko może być niezwykle interesujące i prowadzić do wartościowej wiedzy, ale jednocześnie może zmienić sposób, w jaki odbieramy samą religię.

          To, co wcześniej było tajemnicą, staje się przedmiotem analizy. To, co było przeżyciem, staje się zjawiskiem. To, co było wiarą, staje się przedmiotem badań. Nie oznacza to jednak, że analiza musi niszczyć doświadczenie religijne. Można przecież patrzeć na religię jednocześnie z dwóch perspektyw: uczestnika i obserwatora. Jedna pozwala przeżywać, druga — rozumieć. Trudność pojawia się wtedy, gdy próbujemy jedną z tych perspektyw całkowicie zastąpić drugą.

          Depozyt wiary, pełen ideałów, nadziei, miłości, przebaczenia i pragnienia dobra, zderza się przecież z rzeczywistością, która często wygląda zupełnie inaczej. Historia ludzkości jest pełna wojen, przemocy, cierpienia i niesprawiedliwości. Religie, które głoszą pokój i miłość, nie zawsze potrafiły uchronić swoich wyznawców przed konfliktami. Człowiek, który mówi o dobru, może jednocześnie czynić zło.

          To zderzenie ideału z rzeczywistością jest jednym z najtrudniejszych problemów ludzkiego doświadczenia. Nie dotyczy zresztą wyłącznie religii. Dotyczy również nauki, polityki, filozofii, a nawet naszych osobistych przekonań. Każdy system idei, który próbujemy przełożyć na rzeczywistość, napotyka niedoskonałość człowieka.

          Być może dlatego wolność intelektualna jest tak ważna. Pozwala zachować możliwość zadawania pytań również wtedy, gdy pytania te są niewygodne. Pozwala jednocześnie wierzyć i pytać, zachwycać się i analizować, przyjmować pewne idee i pozostawiać sobie możliwość ich zakwestionowania.

          Nie musimy wybierać między zachwytem a poznaniem. Możemy patrzeć na gwiaździste niebo zarówno oczami fizyka, jak i człowieka, który po prostu doświadcza jego piękna. Możemy znać prawa optyki i nadal zachwycać się zachodem słońca. Możemy rozumieć biologiczne mechanizmy życia i jednocześnie odczuwać jego niezwykłość. Możemy badać religię i nadal pozostawiać miejsce dla tajemnicy.

          Być może właśnie tajemnica jest tym, czego najbardziej potrzebujemy. Wolność intelektualna nie polega bowiem na tym, że musimy wszystko wyjaśnić. Polega raczej na tym, że wolno nam pytać — również wtedy, gdy nie znamy odpowiedzi. Wolno nam zmieniać zdanie. Wolno nam odrzucić teorię, którą kiedyś uważaliśmy za prawdziwą. Wolno nam przyznać: „nie wiem”.

          A może właśnie to ostatnie stwierdzenie jest jednym z najważniejszych osiągnięć ludzkiego intelektu.

          Im więcej poznajemy, tym bardziej uświadamiamy sobie ogrom rzeczywistości, której jeszcze nie rozumiemy. Nauka może przesuwać granice niewiedzy, ale prawdopodobnie nigdy ich ostatecznie nie zniesie. Być może świat nie jest zagadką, którą kiedyś rozwiążemy, lecz tajemnicą, do której możemy zbliżać się bez końca.

          I może dlatego warto zachować dwie rzeczy jednocześnie: wolność intelektualną, która każe nam pytać, oraz zdolność zachwytu, która pozwala nam cieszyć się tym, czego nie musimy jeszcze rozumieć.

         Bo istnieje coś paradoksalnego w ludzkim poznaniu: odkrywając coraz więcej, niekoniecznie oddalamy się od tajemnicy. Być może przeciwnie — dopiero wtedy zaczynamy dostrzegać, jak wielka ona jest.

Pochodzenie Żydów

 

          Pochodzenie Żydów jest zagadnieniem, które można rozpatrywać z wielu perspektyw: historycznej, archeologicznej, religijnej, językowej i genetycznej. Jest to temat szczególnie interesujący, ponieważ współczesne społeczności żydowskie przez wiele stuleci żyły w różnych częściach świata, często wśród odmiennych kultur i języków, a mimo to zachowały poczucie wspólnej tożsamości, pamięci historycznej i dziedzictwa religijnego. Aby jednak właściwie przedstawić ich pochodzenie, należy zachować rozróżnienie pomiędzy tradycją biblijną a tym, co możemy ustalić na podstawie źródeł historycznych, archeologii, językoznawstwa i współczesnych badań naukowych. Nie są to bowiem dwie całkowicie wykluczające się opowieści, lecz dwa różne sposoby patrzenia na odległą przeszłość.

          Historyczne korzenie Żydów wiążą się ze starożytnym Lewantem, czyli obszarem obejmującym między innymi dzisiejszy Izrael i Palestynę, Jordanię, Liban oraz część Syrii. To właśnie na tym terenie, w drugim i pierwszym tysiącleciu przed Chrystusem, kształtowały się społeczności, które w późniejszym okresie określamy mianem Izraelitów. Ich powstanie nie było wydarzeniem nagłym ani łatwym do wskazania jednym momentem. Był to raczej długotrwały proces przemian społecznych, politycznych, religijnych i kulturowych zachodzących w świecie starożytnego Kanaanu.

          Kiedy jednak sięgamy do tradycji biblijnej, opowieść o początkach Izraela zostaje cofnięta znacznie dalej. Autor Księgi Rodzaju rozpoczyna narrację od samych początków ludzkości, a następnie prowadzi ją poprzez dzieje kolejnych pokoleń aż do postaci Abrama. Imię to pojawia się po raz pierwszy w 11. rozdziale Księgi Rodzaju: „Gdy Terach miał siedemdziesiąt lat, urodzili mu się synowie: Abram, Nachor i Haran” (Rdz 11,26). Abram, który później otrzyma imię Abraham, zajmuje w tej opowieści miejsce szczególne. To wokół jego osoby zaczyna koncentrować się historia rodziny, z którą Biblia wiąże początki przyszłego ludu Izraela.

          W kolejnym rozdziale pojawia się wezwanie, które stanie się jednym z fundamentów całej późniejszej tradycji: „Wyjdź z twojej ziemi rodzinnej i z domu twego ojca do kraju, który ci ukażę” (Rdz 12,1). Abram opuszcza więc swoją dotychczasową ziemię i wyrusza w kierunku Kanaanu. W narracji biblijnej nie jest to jedynie zwykła migracja jednej rodziny. Wydarzenie to otrzymuje znaczenie religijne i staje się początkiem historii przymierza pomiędzy Bogiem a Abrahamem oraz jego potomkami.

          Według Księgi Rodzaju Abraham miał syna Izaaka, Izaak Jakuba, a Jakub, któremu nadano imię Izrael, miał dwunastu synów. Z ich potomkami Biblia wiąże powstanie dwunastu pokoleń Izraela. W ten sposób biblijna narracja buduje genealogiczny łańcuch prowadzący od Abrahama poprzez Izaaka i Jakuba aż do całego ludu Izraela. Jest to zarazem opowieść o pochodzeniu, ale także o pamięci. Kolejne pokolenia miały odnajdywać w niej odpowiedź na pytanie, skąd pochodzą, kim są i jakie miejsce zajmują w historii.

          Nie należy jednak bezpośrednio utożsamiać tej narracji z historiografią w dzisiejszym znaczeniu tego słowa. Teksty biblijne powstawały i były redagowane w określonych warunkach historycznych, religijnych i kulturowych, a ich celem nie było stworzenie współczesnej kroniki wydarzeń. Opowiadają one historię Izraela przede wszystkim w perspektywie religijnej, nadając wydarzeniom znaczenie związane z przymierzem, wiernością Bogu, pamięcią o przodkach oraz obietnicą dotyczącą ziemi. Dlatego badacz, który próbuje odtworzyć najstarsze dzieje Izraelitów, musi zestawiać przekaz biblijny z innymi świadectwami starożytności.

          Jednym z najważniejszych takich świadectw jest stela faraona Merenptaha, datowana na koniec XIII wieku przed Chrystusem. Znajduje się na niej najstarsza znana pozabiblijna wzmianka o Izraelu. Jej znaczenie jest istotne, ponieważ pokazuje, że pod koniec drugiego tysiąclecia przed Chrystusem nazwa „Izrael” była już używana w odniesieniu do określonej społeczności znajdującej się w Kanaanie. Nie odpowiada ona jednak na wszystkie pytania dotyczące początków tej społeczności. Archeologia wskazuje raczej na stopniowy proces kształtowania się nowych wspólnot w regionie, niż na jedno wydarzenie, które można byłoby uznać za moment narodzin Izraela.

          W kolejnych stuleciach społeczności izraelskie rozwijały się i tworzyły własne struktury polityczne. W pierwszym tysiącleciu przed Chrystusem pojawiły się królestwa Izraela i Judy. Jerozolima stała się ważnym centrum politycznym i religijnym, a świątynia zbudowana w tym mieście zajęła szczególne miejsce w życiu religijnym Izraelitów. Historia tych królestw była jednak częścią znacznie większej historii starożytnego Bliskiego Wschodu. Izraelici i Judejczycy pozostawali pod wpływem potężnych sąsiadów, przede wszystkim Asyrii, Babilonii, a później Persji.

          Szczególnie ważnym momentem okazał się podbój Judy przez Babilonię w VI wieku przed Chrystusem. Zniszczenie Jerozolimy i świątyni oraz przesiedlenie części ludności do Babilonii stały się doświadczeniem, które głęboko wpłynęło na dalszy rozwój żydowskiej religii i tożsamości. Paradoksalnie okres wygnania, który oznaczał utratę politycznej niezależności i opuszczenie rodzinnej ziemi przez część ludności, przyczynił się również do umocnienia wspólnoty opartej nie tylko na miejscu zamieszkania, lecz także na pamięci, religii, prawie i tradycji.

          Od tego momentu historia Żydów coraz wyraźniej staje się historią zarówno mieszkańców własnej ziemi, jak i ludzi żyjących poza nią. Diaspora nie rozpoczęła się dopiero po zniszczeniu Jerozolimy przez Rzymian. Wspólnoty żydowskie istniały poza Judeą już wcześniej, między innymi w Babilonii i Egipcie, a w okresie hellenistycznym i rzymskim pojawiały się w wielu miejscach basenu Morza Śródziemnego. Z czasem żydowskie wspólnoty rozprzestrzeniły się na ogromnym obszarze, od Bliskiego Wschodu po Afrykę Północną i Europę.

          Mimo tego rozproszenia nie doszło do całkowitego zerwania z ziemią, z której wywodziła się starożytna wspólnota Izraela. Jerozolima, Syjon, ziemia Izraela i pamięć o dawnych królestwach pozostały ważnymi elementami żydowskiej tradycji. Modlitwy, święta i teksty religijne podtrzymywały pamięć o przodkach oraz o miejscu, które w świadomości religijnej zajmowało wyjątkową pozycję. W tym sensie diaspora nie oznaczała utraty wspólnej tożsamości, lecz jej rozwój w nowych warunkach.

          Na przestrzeni kolejnych stuleci powstawały różne społeczności żydowskie, które zaczęły się od siebie różnić językiem, obyczajami, kulturą i doświadczeniem historycznym. W Europie Środkowej i Wschodniej rozwijały się społeczności aszkenazyjskie, na Półwyspie Iberyjskim ukształtowała się kultura Żydów sefardyjskich, natomiast na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej rozwijały się liczne społeczności, które dziś określa się zbiorczo jako mizrachijskie. Różnice te były znaczące, ale pod powierzchnią lokalnych kultur zachowywały się wspólne elementy religii, pamięci historycznej i tradycji.

          W tym miejscu pojawia się również pytanie o genetyczne pochodzenie współczesnych Żydów. Badania genetyczne pokazują, że wiele społeczności żydowskich posiada wspólne elementy pochodzenia związane z populacjami Bliskiego Wschodu, przy jednoczesnym występowaniu domieszek charakterystycznych dla regionów, w których poszczególne grupy żyły przez wiele stuleci. Obraz ten odpowiada historii populacji, które z jednej strony zachowały część wspólnego dziedzictwa przodków, z drugiej natomiast przez setki lub tysiące lat pozostawały w kontakcie z innymi ludami.

          Genetyka nie daje jednak prostej odpowiedzi na pytanie, kim jest Żyd ani nie pozwala sprowadzić żydowskiej tożsamości do pochodzenia biologicznego. Historia populacji jest znacznie bardziej złożona. Migracje, małżeństwa międzygrupowe, izolacja części społeczności oraz ich późniejsze przemieszczanie się sprawiały, że poszczególne grupy rozwijały się w odmienny sposób. Wspólnota żydowska była więc przez wieki kształtowana nie tylko przez dziedziczenie biologiczne, lecz także przez religię, kulturę, język, pamięć i świadomie przekazywaną tradycję.

          Kiedy zatem pytamy o pochodzenie Żydów, trudno wskazać jeden moment, jedną migrację czy jedno wydarzenie, które wyczerpywałoby odpowiedź. Z perspektywy tradycji biblijnej początki sięgają Abrahama, Izaaka i Jakuba, a więc historii patriarchów i przymierza. Z perspektywy historycznej możemy mówić o kształtowaniu się społeczności izraelskich w starożytnym Kanaanie, ich późniejszym rozwoju politycznym oraz powstaniu królestw Izraela i Judy. Z perspektywy dalszych dziejów trzeba uwzględnić doświadczenia podbojów, wygnania, diaspory i wielowiekowego życia wśród innych ludów. Z kolei genetyka pozwala dostrzec zarówno elementy wspólnego dziedzictwa, jak i ślady długotrwałego życia poszczególnych społeczności w różnych częściach świata.

          Historia Żydów jest więc zarazem historią ciągłości i przemiany. Ciągłością była pamięć o wspólnych początkach, tradycja religijna, teksty święte i poczucie przynależności do określonej wspólnoty. Przemianą były natomiast kolejne migracje, kontakty z innymi kulturami, zmiany językowe oraz powstawanie nowych form życia społecznego. To właśnie połączenie tych dwóch elementów — pamięci o wspólnym dziedzictwie i zdolności do życia w zmieniających się warunkach — pozwala lepiej zrozumieć, w jaki sposób wspólnota wywodząca się ze starożytnego Lewantu przetrwała przez kolejne epoki i przybrała tak różnorodne formy.

          Pochodzenie Żydów nie jest zatem wyłącznie pytaniem o miejsce, z którego przybyli ich przodkowie. Jest również pytaniem o to, w jaki sposób przez tysiąclecia kształtowała się wspólnota, która potrafiła zachować własną pamięć i poczucie tożsamości pomimo rozproszenia geograficznego. Odpowiedź wymaga jednoczesnego spojrzenia na biblijną pamięć o patriarchach, historię starożytnego Izraela i Judy, doświadczenie diaspory oraz świadectwa archeologii, językoznawstwa i genetyki. Dopiero zestawienie tych różnych perspektyw pozwala uchwycić złożoność historii, której początki sięgają starożytnego Bliskiego Wschodu.

Pytania, które towarzyszą człowiekowi od tysięcy lat

          Katecheza przekazuje nam określony obraz Boga. Mówi, że Bóg jest Dobry, Sprawiedliwy, Miłosierny, Wszechmocny i że Jego miłość obejmuje całe stworzenie. Te określenia stają się dla wierzącego czymś więcej niż tylko zbiorem religijnych pojęć. Są próbą opisania Tego, którego nie można przecież zobaczyć ani poznać w taki sposób, w jaki poznajemy przedmioty tego świata.

          A jednak może pojawić się wątpliwość: czy rzeczywiście możemy być pewni, że ten obraz Boga jest absolutną Prawdą?

          Być może pierwszym źródłem naszego poznania Boga nie są wcale słowa katechizmu ani teologiczne definicje. Bóg  objawia się poprzez swoje stworzenie: w naturze, w pięknie świata, w ludzkim sumieniu, w miłości, w doświadczeniu dobra, a także w wewnętrznym doświadczeniu człowieka wierzącego.

          Jednocześnie wszystko, co o Bogu zostało zapisane, zostało zapisane ludzką ręką. Święte księgi są świadectwem wiary, doświadczeń religijnych i przekonań ludzi, którzy żyli w określonych czasach, kulturach i warunkach historycznych. Można przyjąć, że ich autorzy byli natchnieni, a ich słowa stanowią wiarygodny przekaz objawienia. Dla człowieka wierzącego może być to wystarczające. Ale czy musi być wystarczające dla każdego?

          Tu pojawia się przestrzeń dla pytania, którego nie da się łatwo zamknąć w jednej odpowiedzi. Jeżeli Bóg rzeczywiście objawia się w świecie, to świat powinien być w pewnym sensie śladem Jego natury. Tymczasem obraz, który otrzymujemy z obserwacji rzeczywistości, nie jest jednoznaczny. Obok dobra istnieje zło. Obok miłości — nienawiść. Obok współczucia — okrucieństwo. Istnieje cierpienie, którego nie sposób zawsze wyjaśnić ludzką wolnością czy odpowiedzialnością.

          Wierzący może powiedzieć, że nad światem czuwa Opatrzność. Ale wtedy pojawia się następne pytanie: dlaczego ta Opatrzność nie zawsze zapobiega złu? Jeżeli Bóg jest dobry, dlaczego dopuszcza cierpienie? Jeżeli jest sprawiedliwy, dlaczego niewinni cierpią? Jeżeli jest miłosierny, dlaczego zło może rozwijać się tak długo, zanim zostanie powstrzymane? A jeśli jest wszechmocny — dlaczego nie niszczy zła już w zarodku?

          Nie są to pytania nowe. Towarzyszą człowiekowi od tysięcy lat. Próbowano na nie odpowiadać na wiele sposobów: poprzez wolną wolę, próbę wiary, tajemnicę Bożych zamysłów, niedoskonałość ludzkiego poznania czy przekonanie, że dobro ostatecznie zwycięży. Każde z tych wyjaśnień odsłania jednak tylko pewien fragment problemu.

          Być może największa trudność polega na tym, że próbujemy opisać nieskończonego Boga językiem skończonego człowieka. Mówimy: „Dobry”, „Sprawiedliwy”, „Miłosierny”, „Wszechmocny”. Ale każde z tych słów pochodzi z ludzkiego doświadczenia. Czy możemy mieć pewność, że kiedy odnosimy je do Boga, znaczą dokładnie to samo, co w odniesieniu do człowieka?

 

Być może religijne opisy Boga są więc nie tyle pełnym obrazem rzeczywistości, ile próbą zbliżenia się do niej. Są językiem, którym człowiek próbuje nazwać coś, co przekracza jego możliwości poznawcze. I wtedy problem zła staje się jeszcze bardziej przejmujący. Nie musi bowiem prowadzić ani do prostego zaprzeczenia istnieniu Boga, ani do bezkrytycznego przyjęcia każdej odpowiedzi religijnej. Może pozostać pytaniem otwartym — jednym z tych pytań, które nie odbierają wierze sensu, lecz zmuszają ją do głębszego namysłu.

          Może więc największą uczciwością człowieka wobec tajemnicy Boga jest przyznanie, że nie wszystko rozumie. Możemy wierzyć, że Bóg jest Dobrem. Możemy dostrzegać Jego obecność w naturze, w miłości, w ludzkim sumieniu i w doświadczeniu dobra. Możemy też przyjmować świadectwo ludzi, którzy twierdzili, że doświadczyli Jego obecności. Ale pozostaje świat, w którym obok dobra istnieje zło. I być może właśnie ta sprzeczność jest jednym z najtrudniejszych pytań, jakie człowiek może postawić swojej wierze: eżeli za światem stoi Dobry i Wszechmocny Stwórca, dlaczego świat nie jest wolny od zła?

          Nie znamy odpowiedzi, która zamykałaby ten problem raz na zawsze. Być może jej nie znamy dlatego, że nasze poznanie jest ograniczone. Być może odpowiedź znajduje się poza granicą ludzkiego doświadczenia. A być może samo pytanie zmusza nas do ponownego przemyślenia tego, co właściwie rozumiemy, mówiąc: „Bóg jest Dobry”. I właśnie dlatego pytanie o zło nie musi być końcem wiary. Może być początkiem jej dojrzewania.

Elektryczność ukryta w kamieniu

          Nad megalitami od wielu lat prowadzone są badania geofizyczne, wykorzystujące między innymi prospekcję elektrooporową. Metoda ta pozwala sprawdzić, jak łatwo prąd przepływa przez grunt i materiały znajdujące się pod jego powierzchnią. Dzięki temu można wykrywać niewidoczne gołym okiem rowy, jamy, fundamenty, dawne konstrukcje, a także rozróżniać kamień od otaczającego go podłoża.

          Jednym z najbardziej znanych przykładów jest Stonehenge. Już w latach 1993–1994 wykonano tam szczegółowe badania rezystywności elektrycznej. Uzyskane dane wykorzystano do analizy układu i budowy monumentu. Podobne metody stosowano również przy badaniu kurhanów oraz innych konstrukcji megalitycznych.

          Elektryczność nie służy jednak wyłącznie do badania tego, co znajduje się pod ziemią. Badano również właściwości elektryczne samych skał. W warunkach laboratoryjnych analizowano przewodnictwo elektryczne granitu, wapienia czy piaskowców, uwzględniając między innymi wilgotność, częstotliwość pomiaru i zawartość soli.

          Prowadzono także eksperymenty, w których granit poddawano naprężeniom. Okazuje się bowiem, że zmiana naprężenia w skale może prowadzić do mierzalnych zmian potencjału elektrycznego. W eksperymentach Sasaoki, Yamanaki i Ikeyi z 1998 roku zaobserwowano krótkotrwałą zmianę potencjału elektrycznego podczas odciążania naprężonego granitu. Zjawisko wiązano z efektami piezoelektrycznymi oraz przemieszczaniem związanych ładunków elektrycznych.

          Nie oznacza to jednak, że stojący głaz jest naturalnym generatorem prądu. Aby pojawił się mierzalny efekt, potrzebne są odpowiednie naprężenia oraz ich zmiana. Sam fakt, że skała może wykazywać właściwości elektryczne, nie jest więc dowodem na to, że starożytni budowniczowie znali lub wykorzystywali te zjawiska.

          Interesujące są również badania prowadzone bezpośrednio na zabytkowych blokach kamiennych, czyli «in situ» — na miejscu ich występowania. W niektórych badaniach analizowano elektryczne właściwości bloków wapiennych znajdujących się w starożytnych budowlach. Takie pomiary mogą być wykorzystywane między innymi do określania charakterystyki geologicznej kamienia i jego pochodzenia.

          W przypadku Stonehenge zakres badań geofizycznych stał się z czasem znacznie większy. W 2012 roku przeprowadzono wielkoskalowe pomiary metodą EMI, czyli indukcji elektromagnetycznej, obejmujące około 22 hektary. Rejestrowano między innymi pozorną przewodność elektryczną gruntu oraz podatność magnetyczną. W późniejszych badaniach objęto pomiarami około 2,5 kilometra kwadratowego krajobrazu Stonehenge, łącząc prospekcję elektromagnetyczną z odwiertami i wykopaliskami.

          Trzeba jednak postawić tu wyraźną granicę. Nie były to pomiary „energii Stonehenge”. Elektryczność i elektromagnetyzm były w tym przypadku przede wszystkim narzędziami badawczymi, pozwalającymi zajrzeć pod powierzchnię ziemi i odnaleźć ślady dawnych konstrukcji.

          Pozostaje jednak pytanie znacznie bardziej intrygujące: czy sami budowniczowie megalitów mogli wykorzystywać elektryczne właściwości kamienia?

          Czy megality mogły działać jako swego rodzaju urządzenia elektryczne, anteny, kondensatory albo generatory?

          Na dziś nie mamy na to wystarczających dowodów archeologicznych. Istnieją pomiary fizycznych właściwości skał, istnieją eksperymenty pokazujące, że naprężony granit może wykazywać zmiany potencjału elektrycznego, istnieją również badania elektromagnetyczne stanowisk megalitycznych. Nie znaleziono jednak wiarygodnego dowodu, że megality były celowo zaprojektowanymi urządzeniami elektrycznymi.

          W internecie można znaleźć opisy eksperymentów, podczas których przy megalitach mierzy się pola elektromagnetyczne, napięcia względem ziemi czy różnego rodzaju częstotliwości, a obserwowane anomalie interpretuje jako przejaw „energii megalitycznej”. Jednym z przykładów są materiały dotyczące Avebury, w których autorzy opisują pomiary elektromagnetyczne i odnoszą je do pojęcia „earth energy”.

          Takie obserwacje należy jednak traktować ostrożnie. Sam fakt wykrycia pola elektrycznego czy elektromagnetycznego nie jest jeszcze dowodem na istnienie szczególnej właściwości megalitu. Pole elektryczne występuje w środowisku naturalnym, a wynik pomiaru może zależeć między innymi od wilgotności, temperatury, składu mineralnego gruntu, warunków atmosferycznych, instalacji elektrycznych znajdujących się w pobliżu czy sposobu prowadzenia pomiaru.

          Dlatego pomiędzy stwierdzeniem „zmierzyliśmy anomalię” a stwierdzeniem „odkryliśmy nieznaną energię megalitów” istnieje ogromna przestrzeń, którą dopiero trzeba wypełnić eksperymentem.

          Na obecnym etapie nie znaleziono w wiarygodnej literaturze naukowej przekonującego dowodu na istnienie szczególnego, nieznanego rodzaju pola elektromagnetycznego wytwarzanego przez megality. Nie ma również mocnych dowodów, że były one starożytnymi urządzeniami elektrycznymi.

          Czy zatem możemy powiedzieć, że za megalitami kryje się jakaś tajemna wiedza?

          Dzisiejsza nauka nie daje nam podstaw do takiego stwierdzenia. Nie oznacza to jednak, że wszystkie pytania dotyczące megalitów zostały rozwiązane. Wręcz przeciwnie. Fakt pozostaje faktem: ogromne kamienne konstrukcje pojawiają się w różnych częściach świata, często wymagając od ich budowniczych ogromnego nakładu pracy, organizacji i czasu. Ludzie, którzy je wznosili, podejmowali wysiłek, którego sensu nie zawsze potrafimy dziś jednoznacznie odtworzyć. I właśnie tutaj zaczyna się prawdziwa tajemnica.

          Nie musimy zakładać, że megality były generatorami energii, aby uznać je za niezwykłe. Być może ich znaczenie było religijne, społeczne, astronomiczne, symboliczne albo praktyczne. Być może pełniły kilka funkcji jednocześnie. Możliwe też, że część ich znaczenia pozostaje dla nas nieczytelna, ponieważ nie zachowały się przekazy ludzi, którzy je budowali.

          Dlatego zamiast dopowiadać brakujące fakty, warto nadal mierzyć, porównywać i eksperymentować. Być może przyszłe badania pokażą, że niektóre obserwowane anomalie mają całkowicie naturalne wyjaśnienie. Być może odkryją jednak coś, czego dziś jeszcze nie potrafimy dostrzec. Historia nauki wielokrotnie pokazywała, że odpowiedź pojawia się dopiero wtedy, gdy ktoś zada właściwe pytanie i znajdzie sposób, aby je zmierzyć.

          W przypadku megalitów to pytanie wciąż pozostaje otwarte.

 

Megality na nowej drodze poznawczej

          Pisząc o megalitach, celowo ograniczyłem zakres przywoływanej wiedzy. Nie chciałem narzucać czytelnikom współczesnego obrazu wiedzy na ten temat, który — jak się okazuje — może być niewystarczający, a przez to prowadzić do uproszczeń, a nawet do mylących interpretacji. Nie oznacza to oczywiście odrzucenia dotychczasowego dorobku nauki, lecz próbę wyjścia poza jego obecne ramy interpretacyjne.

          Do wyjaśnienia fenomenu megalitów potrzebne jest, moim zdaniem, podejście fenomenologiczne: takie, które pozwala na pewien czas zawiesić przyjęte założenia i spojrzeć na badany przedmiot bez narzucania mu z góry określonego znaczenia. Chodzi o stworzenie nowej płaszczyzny poznania — przestrzeni, w której możliwe stanie się dostrzeżenie zależności wcześniej pomijanych lub uznawanych za niemożliwe.

          Właśnie w taki sposób niejednokrotnie rodziły się przełomowe odkrycia naukowe. Nowe idee (teoria względności, nauka kwantowa i inne) pojawiały się wtedy, gdy badacze odważyli się zakwestionować obowiązujące schematy i spojrzeć na znane zjawiska z innej perspektywy. Nie chodziło przy tym o bezkrytyczne odrzucenie dotychczasowej wiedzy, lecz o przekroczenie jej ograniczeń.

          Teza, że megality mogły pełnić funkcję swoistych kondensatorów energii, została zakwestionowana przez współczesną naukę i nie znajduje obecnie wystarczającego potwierdzenia w obowiązującym modelu wyjaśniającym. Nie oznacza to jednak, że sama hipoteza musi zostać raz na zawsze odrzucona. Można powrócić do tej idei, ale już na nowych warunkach poznawczych — nie jako do gotowego twierdzenia, lecz jako do hipotezy wymagającej ponownego rozpoznania.

          Powrót ten powinien odbywać się bez przesądzania z góry, czym megality były i czemu służyły. Należałoby ponownie przyjrzeć się ich konstrukcji, lokalizacji, orientacji przestrzennej, materiałom, relacji z otoczeniem oraz możliwym oddziaływaniom fizycznym. Dopiero takie szerokie spojrzenie mogłoby stworzyć podstawę do postawienia nowych pytań i sprawdzenia, czy za pozornie odległymi od siebie cechami tych obiektów kryje się jakaś wspólna zasada.

          Nie chodzi więc o zastąpienie jednej dogmatycznej odpowiedzi inną, lecz o otwarcie pola dla nowych hipotez. Być może właśnie na takiej nowej płaszczyźnie poznawczej możliwe będzie ponowne odczytanie fenomenu megalitów i dostrzeżenie w nich aspektów, których dotychczasowe metody badawcze nie potrafiły właściwie uchwycić.

          Wielkim prekursorem idei poszukiwania nowych sposobów pozyskiwania, gromadzenia i przesyłania energii był Nikola Tesla. Jego badania wykraczały daleko poza praktyczne zastosowania ówczesnej elektrotechniki. Tesla interesował się nie tylko samą energią elektryczną, lecz także jej drganiami, częstotliwością, rezonansem oraz możliwością bezprzewodowego przesyłania energii na odległość. W jego koncepcjach szczególne miejsce zajmowało przekonanie, że natura może być postrzegana jako wielki układ wzajemnie powiązanych zjawisk energetycznych.

          W pewnym momencie jego prace nad niektórymi najbardziej ambitnymi koncepcjami straciły jednak dotychczasowy rozmach. Przyczyn było zapewne wiele: zarówno trudności techniczne i finansowe, jak i ograniczony dostęp do środków potrzebnych do prowadzenia eksperymentów na większą skalę. Nie bez znaczenia była również konkurencja gospodarcza i zainteresowanie jego pracami ze strony innych ośrodków naukowych oraz przemysłowych. W przypadku późniejszej działalności Tesli wiele informacji pozostaje niepełnych, a część jego zamierzeń znamy jedynie z jego własnych wypowiedzi, notatek i relacji współczesnych.

          Można odnieść wrażenie, że w późniejszym okresie Tesla działał coraz bardziej na uboczu głównego nurtu nauki i przemysłu. Nie oznacza to jednak, że wszystkie jego prace były celowo ukrywane przez innych. Tak daleko idącego wniosku nie można bezpośrednio wyprowadzić z dostępnych świadectw. Niewątpliwie jednak atmosfera wokół jego badań była złożona: jego idee wzbudzały zainteresowanie, a niektóre z nich były trudne do zweryfikowania przy ówczesnym stanie techniki.

          To właśnie ten aspekt działalności Tesli wydaje się szczególnie interesujący w kontekście megalitów. Nie chodzi o przypisywanie mu wiedzy o starożytnych budowlach, której nie posiadał, lecz o dostrzeżenie pewnej analogii w sposobie stawiania pytań. Tesla próbował bowiem patrzeć na energię nie tylko przez pryzmat istniejących urządzeń, ale również przez pryzmat właściwości samej natury: rezonansu, częstotliwości, drgań i wzajemnego oddziaływania układów.

          Jeżeli więc powracamy dzisiaj do hipotezy, że megality mogły mieć związek z określonymi zjawiskami energetycznymi, nie powinniśmy zaczynać od założenia, że znamy już odpowiedź. Należałoby raczej postawić pytanie podobne do tego, które stawiał Tesla: czy sama konstrukcja, geometria, materiał i usytuowanie danego obiektu mogły powodować lub wzmacniać określone zjawiska fizyczne?

          W takim ujęciu megalit nie byłby po prostu „kamieniem” ani nawet wyłącznie pomnikiem czy miejscem kultu. Stałby się obiektem wymagającym wieloaspektowego badania — jako konstrukcja fizyczna, element krajobrazu, układ przestrzenny i potencjalny rezonator. Hipoteza o jego funkcji jako swoistego „kondensatora energii” wymagałaby wówczas przełożenia na język konkretnych, mierzalnych zjawisk fizycznych.

          Być może właśnie tutaj kryje się właściwy kierunek dalszych poszukiwań: nie w prostym powrocie do dawnych hipotez, lecz w ponownym ich sformułowaniu przy użyciu współczesnej wiedzy i współczesnych metod pomiarowych. Tesla może być dla nas inspiracją nie dlatego, że dostarczył gotowego wyjaśnienia fenomenu megalitów, lecz dlatego, że pokazał, jak daleko może zaprowadzić odwaga w stawianiu pytań wykraczających poza obowiązujący sposób myślenia.          

          Hipoteza „megalitów jako urządzeń energetycznych” nie ma jednego autora ani jednej tradycji badawczej.

 

1. John A. Burke i Kaj Halberg

W książce Seed of Knowledge, Stone of Plenty: Understanding the Lost Technology of the Ancient Megalith-Builders (2005) John A. Burke i Kaj Halberg przedstawili hipotezę, według której starożytne kopce, świątynie i megality mogły wykorzystywać naturalną energię elektromagnetyczną Ziemi. Można tu znaleźć bezpośredni poprzednik idei megalitu jako elementu układu energetycznego, a nie tylko jako obiektu kultowego czy astronomicznego.

2. Christopher Dunn rozwinął koncepcję Wielkiej Piramidy jako urządzenia wykorzystującego rezonans, drgania i zjawiska piezoelektryczne. W jego interpretacji konstrukcja piramidy miała przekształcać naturalne drgania w energię elektryczną. Dunn wprost łączy swoją interpretację piramidy z pracami Tesli. W jego najnowszej książce Giza: The Tesla Connection przedstawiona jest teza o wspólnej zasadzie technologicznej łączącej konstruktorów piramidy z Teslą.

Dunn mówi przede wszystkim o piramidzie, a nie o europejskich megalitach w ścisłym znaczeniu. Jego koncepcję można więc potraktować jako analogię i źródło inspiracji, a nie jako dowód na funkcję energetyczną Stonehenge czy innych megalitów.

3. Alexander Thom nie twierdził, że megality były „kondensatorami energii”. Thom, profesor inżynierii z Oksfordu, przez dziesięciolecia wykonywał bardzo dokładne pomiary brytyjskich konstrukcji megalitycznych. Twierdził, że ich geometria oraz orientacja wskazują na zaawansowaną wiedzę matematyczną i astronomiczną. Publikował m.in. Megalithic Sites in Britain (1967) i Megalithic Lunar Observatories (1971). Jego poglądy spotkały się jednak z poważną krytyką metodologiczną. Późniejsi badacze, m.in. Aubrey Burl i Clive Ruggles, kwestionowali część jego wniosków.

4. Aubrey Burl i Clive Ruggles reprezentują bardziej sceptyczne podejście. Burl zajmował się przede wszystkim archeologią kamiennych kręgów i ich możliwymi funkcjami rytualnymi. Krytycznie odnosił się do zbyt daleko idących interpretacji astronomicznych. Ruggles z kolei rozwijał metodologię archeoastronomii, zwracając uwagę na konieczność statystycznego sprawdzania, czy obserwowane ustawienia rzeczywiście są wynikiem celowego działania człowieka.  Ich prace są dla Pańskiego argumentu bardzo cenne właśnie dlatego, że pokazują drugą stronę problemu: jeżeli chcemy wrócić do hipotezy energetycznej, trzeba ją sformułować tak, aby można było ją eksperymentalnie sprawdzić.

5. Wątek piezoelektryczności. Niektóre skały zawierają kwarc, a kwarc wykazuje właściwości piezoelektryczne. Oznacza to, że pod wpływem odpowiednich naprężeń mechanicznych może powstawać ładunek elektryczny. Zjawisko jest dobrze znane fizyce — problemem pozostaje natomiast wykazanie, że dawni budowniczowie świadomie wykorzystywali je w konstrukcjach megalitycznych.

          Nauwa się pytanie. Czy niektóre konstrukcje megalityczne mogły stanowić naturalne układy rezonansowe, wykorzystujące właściwości materiałów skalnych, naprężenia mechaniczne, drgania sejsmiczne, pole elektromagnetyczne Ziemi oraz zjawiska piezoelektryczne? To pytanie, można przełożyć na konkretne badania fizyczne.

          Mam nadzieję, że znajdą się ośrodki badawcze, naukowcy oraz niezależni entuzjaści tego zagadnienia, którzy podejmą na nowo badania nad przedstawionymi tu hipotezami. Temat jest niezwykle intrygujący i, moim zdaniem, zasługuje na ponowne, interdyscyplinarne rozpoznanie.

          Być może współczesne metody pomiarowe, których dawniej nie posiadano, pozwolą dziś zweryfikować pytania, na które wcześniejsze pokolenia badaczy nie mogły znaleźć odpowiedzi. Nie chodzi o to, aby z góry potwierdzać dawne hipotezy, lecz aby ponownie je postawić, poddać doświadczeniu i sprawdzić, czy kryje się w nich choć część prawdy.

          Być może właśnie takie podejście pozwoli spojrzeć na megality z zupełnie nowej perspektywy — nie tylko jako na świadectwo wierzeń i kultury dawnych społeczności, lecz również jako na niezwykłe konstrukcje, których funkcji wciąż nie potrafimy w pełni wyjaśnić.

          Mam nadzieję, że znajdą się ludzie gotowi podjąć to wyzwanie. Czasem bowiem najbardziej interesujące pytania naukowe zaczynają się właśnie tam, gdzie kończą się dotychczasowe, pozornie oczywiste odpowiedzi.

Zagadka megalitów

          Można postawić interesujące pytanie: dlaczego ludzie w tak wielu, często bardzo odległych od siebie miejscach świata:

Göbekli Tepe: ok. 9600–8200 p.n.e. — monumentalne konstrukcje tworzone przez społeczności łowiecko-zbierackie.

Carnac: neolityczny kompleks menhirów i kurhanów; jego rozwój należy do zupełnie innego środowiska kulturowego Europy Zachodniej.

Malta: monumentalne świątynie głównie IV–III tysiąclecia p.n.e.

Stonehenge: zasadnicza faza monumentalna zaczyna się około 2500 p.n.e., choć miejsce było użytkowane wcześniej; cały kompleks rozwijał się przez ponad 2000 lat.

Newgrange: część neolitycznego kompleksu Brú na Bóinne, przede wszystkim krajobraz grobowy i rytualny.

Koreańskie dolmeny: przede wszystkim znacznie późniejszy świat neolitu/brązu;

japońskie kofun: jeszcze późniejsze — głównie III–VI w. n.e.

Tiwanaku w Andach: szczyt dopiero ok. 500–900 n.e.

niezależnie od siebie dochodzili do podobnego pomysłu, że ogromne kamienie, czyli megality, mogą stać się czymś więcej niż tylko materiałem budowlanym? Że mogą wyznaczać szczególną przestrzeń, pośredniczyć między światem żywych i światem zmarłych, wskazywać kierunek ku niebu, porządkować krajobraz, a w konsekwencji stawać się trwałym znakiem obecności sacrum?

          To pytanie staje się jeszcze bardziej intrygujące, kiedy spojrzymy na chronologię tych konstrukcji. Nie pojawiły się one w jednym momencie ani nie były częścią jednej, łatwej do prześledzenia tradycji. Powstawały w różnych regionach i w różnych epokach, niejednokrotnie w odstępach sięgających tysięcy lat. Niektóre z tych społeczności dzieliły ogromne odległości geograficzne, a zarazem — przynajmniej według obecnego stanu wiedzy — nie istniały między nimi bezpośrednie kontakty, które pozwalałyby w prosty sposób wyjaśnić podobieństwo ich monumentalnych praktyk.

          Mamy więc przed sobą niezwykły paradoks. Z jednej strony widzimy ogromne zróżnicowanie kultur, języków, środowisk i epok. Z drugiej — powracający motyw monumentalnego kamienia. Kamień zostaje wydobyty z ziemi, przetransportowany, ustawiony, ułożony w krąg, komorę, grobowiec, świątynię lub inną konstrukcję, a następnie wpisany w określony porządek przestrzeni. To, co wcześniej było częścią naturalnego krajobrazu, zostaje przekształcone w znak. Ciężki, nieruchomy i pozornie wieczny materiał staje się nośnikiem pamięci.

          Być może właśnie ta cecha kamienia ma tutaj znaczenie podstawowe. Człowiek jest istotą przemijającą. Życie jednostki ma swój początek i koniec, pokolenia następują po sobie, a pamięć o konkretnych osobach z czasem zanika. Kamień natomiast wydaje się trwać poza ludzką skalą czasu. Może przetrwać życie człowieka, jego dzieci i wnuków. Może stać się materialnym punktem odniesienia dla kolejnych pokoleń. W tym sensie monumentalny kamień mógł być naturalnym kandydatem do symbolizowania tego, co trwałe, niezmienne i przekraczające jednostkowe życie.

          Nie można też pominąć samego doświadczenia śmierci. Dla społeczności pozbawionych współczesnej wiedzy naukowej granica między życiem a śmiercią musiała być jednym z najbardziej fundamentalnych doświadczeń ludzkiej egzystencji. Zmarły znikał z codziennego świata, ale pozostawał obecny w pamięci, w opowieściach i w rytuałach. Grób mógł więc stać się nie tylko miejscem pochówku, lecz także miejscem kontaktu z przodkami. Jeżeli do tego dodamy obserwację Słońca, Księżyca i gwiazd oraz powtarzalność cykli dnia, nocy i pór roku, łatwo zrozumieć, dlaczego monumentalna architektura mogła zostać powiązana zarówno ze światem zmarłych, jak i ze sferą nieba.

          Nie oznacza to jednak, że wszystkie megality miały takie samo znaczenie. Przeciwnie — byłoby błędem sprowadzać Stonehenge, dolmeny, menhiry, grobowce korytarzowe, świątynie Malty czy monumentalne konstrukcje Azji do jednego wspólnego systemu religijnego. Ich funkcje mogły być odmienne, podobnie jak znaczenia nadawane im przez poszczególne społeczności. Podobieństwo formy nie musi więc oznaczać identyczności idei.

          I właśnie tutaj pojawia się zasadnicze pytanie: czy podobieństwa te były rezultatem niezależnej ewolucji kulturowej? Czy różne społeczności, stojąc wobec podobnych problemów egzystencjalnych — śmierci, pamięci o przodkach, obserwacji nieba, potrzeby wyznaczania miejsc szczególnych i organizowania wspólnoty — mogły niezależnie dojść do podobnych rozwiązań? A może za częścią tych tradycji kryje się znacznie starsze źródło, którego ślady były wielokrotnie przejmowane, przekształcane i dostosowywane do lokalnych warunków przez kolejne społeczności?

          Ta druga możliwość jest kusząca, ponieważ podobieństwa pomiędzy odległymi kulturami potrafią być rzeczywiście uderzające. Jednak sama obecność podobnych monumentów nie jest jeszcze dowodem wspólnego pochodzenia. Aby mówić o rzeczywistym przekazie kulturowym, potrzebowalibyśmy dodatkowych śladów: zgodności chronologicznej, możliwych dróg kontaktu, podobieństw technologicznych, wspólnych elementów rytuału, symboliki lub innych niezależnych danych wskazujących na rzeczywiste powiązanie.

          Chronologia jest tutaj szczególnie ważna. Jeżeli podobne rozwiązania pojawiają się w różnych miejscach w odstępach liczonych w tysiącach lat, prosty model jednej ekspansji kulturowej staje się trudniejszy do utrzymania. Nie można automatycznie uznać, że każda późniejsza konstrukcja jest pozostałością tej samej, bardzo dawnej tradycji tylko dlatego, że wykorzystuje podobny materiał albo podobną formę architektoniczną. Chronologia nie rozstrzyga wprawdzie całego problemu, ale zmusza do ostrożności wobec hipotez zakładających jedno źródło wszystkich tradycji megalitycznych.

          Być może więc największa zagadka megalitów nie polega na tym, że ludzie w odległych częściach świata budowali z kamienia. Znacznie bardziej niezwykłe jest to, że w tak różnych kulturach kamień mógł otrzymać podobną symboliczną rolę: stać się punktem, w którym przecinają się różne porządki rzeczywistości — ziemia i niebo, życie i śmierć, teraźniejszość i pamięć przodków.

          Jeżeli tak było, niekoniecznie musimy wybierać między dwiema skrajnymi możliwościami: jedną pradawną kulturą, która przekazała światu wspólną tradycję, oraz całkowicie przypadkowym podobieństwem. Istnieje także trzecia możliwość — że pewne idee powstawały wielokrotnie, ponieważ wynikały z uniwersalnych cech ludzkiego doświadczenia. Człowiek wszędzie obserwował niebo, wszędzie doświadczał śmierci, wszędzie potrzebował miejsc pamięci i wszędzie dostrzegał kontrast między własną krótką egzystencją a trwałością krajobrazu. Ogromny kamień był więc dostępny jako niezwykle sugestywny symbol jeszcze zanim ktokolwiek musiał zapożyczyć go od innej kultury.

          W takim ujęciu megality stają się czymś więcej niż zagadką archeologiczną. Są świadectwem powracającego ludzkiego pytania o własne miejsce w świecie. Kamień pozostaje na swoim miejscu przez stulecia i tysiąclecia, podczas gdy ludzie, którzy go ustawili, odchodzą. Monument trwa, gdy pamięć o jego twórcach zaczyna zanikać. Być może właśnie dlatego w tak wielu kulturach ogromny kamień stał się naturalnym medium pamięci — materialnym znakiem tego, co człowiek chciał ocalić przed przemijaniem.

Lewitacje na przykładzie św. Józefa z Kupertynu

          Lewitacja to unoszenie się obiektu w powietrzu bez kontaktu z podłożem, dzięki siłom, które równoważą grawitację.  Ona jest możliwa, ale zależy od tego, co dokładnie rozumiemy przez „lewitację”. Przedmiot może unosić się nad powierzchnią bez mechanicznego podparcia, jeśli jakaś siła równoważy jego ciężar. Najbardziej znane przykłady:

Lewitacja magnetyczna — magnes lub materiał magnetyczny może być unoszony dzięki polu magnetycznemu. Wykorzystuje się ją m.in. w technologii pociągów «maglev».

Lewitacja nadprzewodnikowa — nadprzewodnik schłodzony do odpowiednio niskiej temperatury może być „uwięziony” w polu magnetycznym. To słynny efekt, w którym obiekt wygląda, jakby wisiał w powietrzu.

Lewitacja akustyczna — odpowiednio ukształtowane fale dźwiękowe mogą utrzymywać w powietrzu niewielkie obiekty, np. krople cieczy.

Lewitacja optyczna — bardzo małe cząstki mogą być utrzymywane za pomocą odpowiednio skupionej wiązki światła.

Lewitacja aerodynamiczna — strumień powietrza może utrzymywać przedmiot, np. piłeczkę pingpongową.

          A co z lewitacją „bez żadnej siły”? Tu sytuacja wygląda zupełnie inaczej. Jeżeli przez lewitację rozumiemy unoszenie ogromnego obiektu bez podpory, bez pola magnetycznego, bez przepływu powietrza, bez napędu i bez wymiany energii z otoczeniem, to nie znamy takiego mechanizmu w ramach współczesnej fizyki. Kamień nie może po prostu „wyłączyć” grawitacji. Co ważne, grawitacja nie jest czymś, co można po prostu zablokować ekranem. Nie istnieje znany materiał będący odpowiednikiem „antygrawitacyjnej tarczy”.

          Odnośnie starożytnych  budowli? Czasami sugeruje się, że starożytni mogli wykorzystywać lewitację do transportowania ogromnych bloków kamiennych. Problem polega na tym, że nie mamy wiarygodnych dowodów archeologicznych potwierdzających stosowanie przez starożytne społeczności technologii pozwalającej na taką lewitację. To jednak nie oznacza, że musimy odwoływać się do lewitacji, żeby wyjaśnić transport ogromnych bloków. Ludzie dysponowali metodami wykorzystującymi m.in. dźwignie, sanie, rolki, liny, rampy, przeciwwagi, nasypy oraz odpowiednio przygotowane podłoże. Przy odpowiedniej organizacji pracy nawet bardzo ciężki obiekt można przemieszczać siłą ludzkich mięśni.

          I tutaj jest chyba ciekawsze pytanie: Czy możemy być pewni, że znamy wszystkie techniki stosowane przez starożytnych, skoro większość ich narzędzi i konstrukcji pomocniczych mogła nie przetrwać? To jest znacznie bardziej obiecujący kierunek niż stwierdzenie, że „starożytni używali lewitacji”.

          Co na ten tema mówi AI, zapytana o istnienie tego fenomenu w przypadku Józefa z Kupertyna włoskiego franciszkanina konwentualnego, świętego Kościoła katolickiego, mistyka ur. 17.07.1603 – zm. 19.09.1663 odpowiada.Tak — istnieje dość mocne historyczne potwierdzenie, że św. Józef z Kupertynu był wielokrotnie obserwowany w stanach opisywanych przez świadków jako lewitacja lub „lot”. Trzeba jednak bardzo wyraźnie rozdzielić dwie kwestie: Czy istnieją historyczne świadectwa, że ludzie widzieli jego unoszenie się? — Tak. Czy mamy naukowe potwierdzenie, że rzeczywiście łamał prawo grawitacji? — Nie.

           Posiadane świadectwa nie pochodzą wyłącznie z późniejszych legend. W procesach beatyfikacyjnych i kanonizacyjnych z XVII w. zebrano zeznania naocznych świadków, a współczesne badanie tych materiałów przeanalizowało 73 bezpośrednie zeznania dotyczące epizodów powietrznych. Opisy obejmują zarówno krótkie unoszenie się, jak i przemieszczanie się w powietrzu. Interesujące jest, że jego „loty” miały być powtarzalne, zwykle związane z ekstazą religijną. Świadkowie opisywali m.in. nagły okrzyk, po którym Józef miał gwałtownie unosić się lub przemieszczać. Podobnych relacji było wiele.

          Nie można powiedzieć, że Kościół naukowo udowodnił jego lewitację. Materiał dowodowy ma charakter historycznych zeznań, a nie kontrolowanych obserwacji eksperymentalnych. Krytycy wskazują m.in. na możliwość błędnej interpretacji skoków, chwytania się przedmiotów, późniejszego upiększania relacji i zawodności ludzkiej pamięci.

          Historyk Carlos Eire zwraca uwagę, że liczba i różnorodność świadków sprawiają, iż nie jest łatwo sprowadzić wszystkie relacje do zwykłego kłamstwa czy zbiorowej histerii. Jednocześnie historyk nie może na ich podstawie rozstrzygnąć, czy człowiek faktycznie „latał”.

          Kościół zebrał historyczne zeznania naocznych świadków, według których Józef z Kupertynu wielokrotnie unosił się w powietrzu. Nie ma natomiast naukowego dowodu, że była to rzeczywista lewitacja nadprzyrodzona. Istnieje niezwykle dużo świadectw lewitacji, ale ich jakość jest nierówna, w tym 73 zeznań dotyczących „powietrznych” epizodów Józefa. Najsłynniejszy przypadek — przed papieżem Urbanem VIII. Według tradycji procesowej Józef został przyprowadzony wraz z innymi franciszkanami na audiencję u papieża Urbana VIII. Podczas oddawania czci papieżowi miał nagle wejść w ekstazę i unieść się nad ziemię, pozostając przez pewien czas w powietrzu. Co istotne, relacja mówi, że sam Urban VIII miał to widzieć i później wyrazić gotowość do zeznawania w przyszłym procesie kanonizacyjnym o tym wydarzeniu.  To jest potencjalnie najmocniejsze świadectwo, bo nie chodzi o anonimową opowieść przekazywaną przez pokolenia, lecz o przypisywane papieżowi osobiste świadectwo.

          W jednym z zeznań dotyczących pobytu Józefa w Asyżu opisano bardzo niezwykłe zdarzenie. Hiszpański ambasador przy Stolicy Apostolskiej miał odwiedzić Józefa, a następnie jego żona chciała również go zobaczyć. Józef miał wejść do kościoła i — według świadków — przemieścić się w powietrzu na znaczną odległość, w kierunku figury Niepokalanego Poczęcia, a następnie wrócić. Według relacji obserwowali to ambasador, jego żona oraz osoby z ich otoczenia.  To ciekawy przypadek, ponieważ liczba potencjalnych obserwatorów była większa niż jedna czy dwie osoby.

          Świadectwa mówią, że Józef miał regularnie wpadać w ekstazę podczas modlitwy, Mszy lub śpiewu liturgicznego, a następnie unosić się nad ziemię.          Według Catholic Encyclopedia takie sytuacje zdarzały się tak często i powodowały takie zamieszanie we wspólnocie, że przez długi okres ograniczano mu udział w publicznych nabożeństwach i nakazywano pozostawanie w odosobnieniu. Co ciekawe, współczesna analiza 73 zeznań potwierdza, że powtarzającym się elementem opisów była nagła wokalizacja/okrzyk przed rozpoczęciem „lotu”. W 26 z 30 szczegółowo analizowanych relacji dotyczących ruchu powietrznego świadkowie wspomnieli o takim okrzyku.

          Jeden ze świadków, o. Giovanni Maria da Ancona, opisywał sytuację, w której Józef trzymał owcę, po czym miał wydać okrzyk i gwałtownie przemieścić się skokiem w inne miejsce ogrodu, gdzie pozostał nieruchomy w stanie ekstazy. To akurat jest bardzo interesujące, ponieważ współczesne badanie zwraca uwagę na możliwość, że część opisywanych „lewitacji” mogła być bardzo dynamicznymi skokami, a nie zawisaniem w powietrzu.

          Jeszcze bardziej interesujące jest zeznanie o. Giuseppe Marii da Fossombrone.

Według jego relacji Józef siedział na ławce w bibliotece. Nagle miał „wystartować”, uklęknąć na podłodze z rozłożonymi rękami i wejść w ekstazę. Świadek twierdził, że dotykał różnych części jego ciała, w tym oka, a Józef pozostawał nieruchomy i nie reagował. To oczywiście nie dowodzi lewitacji, ale pokazuje, że niektóre zeznania próbowały opisywać także stan fizjologiczny Józefa, a nie tylko samo „widzenie cudu”.

          Współczesne badanie tych materiałów z 2026 r. nie doszło do prostego wniosku „to wszystko zmyślono”. Autorzy stwierdzają, że relacje są zaskakująco spójne pod pewnymi względami: powtarzają się okrzyk, nagły ruch, określone pozycje ciała i ekstaza. Jednocześnie analizują możliwość naturalistycznego wyjaśnienia, w tym bardzo dynamicznych skoków.  I jest jeszcze jeden ważny fakt: Józef był za życia podejrzewany właśnie z powodu tych fenomenów. W 1638 r. zainteresowała się nim Inkwizycja, a przełożeni zakonni ograniczali jego publiczne występowanie, ponieważ jego ekstazy i „loty” powodowały zamieszanie.

          Czy Józef rzeczywiście łamał prawa fizyki tego historia nie może udowodnić, również brak podstaw, by to stwierdzić. Historyk Carlos Eire uważa, że liczba, różnorodność i status świadków utrudniają wyjaśnienie całości jako kłamstwa lub zbiorowej histerii, ale jednocześnie podkreśla, że historyk nie może na tej podstawie rozstrzygnąć, czy człowiek rzeczywiście latał.

          W mojej bibliotece znajduję się bogata literatura opisująca zdolność lewitacji. Czy nauka potrafi potwierdzić i wytłumaczyć te doniesienia? Fizycznie można sprawić, żeby człowiek unosił się nad podłożem. Jest to dobrze potwierdzone eksperymentalnie. Natomiast nie ma obecnie wiarygodnie potwierdzonego przypadku człowieka, który samą mocą swojego ciała lub umysłu unosiłby się bez fizycznego mechanizmu, tzn. bez urządzenia, pola, podparcia, przepływu powietrza itp. Co musiałoby się wydarzyć, żeby nauka uznała taką zdolność? To byłby bardzo mocny eksperyment. Osobę należałoby umieścić w kontrolowanym laboratorium, zarejestrować ją wieloma kamerami i czujnikami, wykluczyć: niewidoczne podparcie, przewody lub magnesy, przepływ powietrza, ukryte urządzenia, sztuczki optyczne, ruch platformy/podłoża, manipulację nagraniem. Następnie eksperyment musiałby być powtarzalny i możliwy do niezależnego odtworzenia przez innych badaczy. Jeżeli ktoś rzeczywiście potrafiłby wtedy unosić swoje ciało bez żadnego znanego mechanizmu, byłoby to fenomenalne odkrycie fizyczne, ponieważ wymagałoby wyjaśnienia, skąd bierze się siła równoważąca ciężar ciała.

          W przypadku św. Józefem z Kupertynu znajduje się granica między dowodem historycznym a dowodem naukowym. Możemy mieć bardzo stare, liczne i wiarygodnie wyglądające zeznania typu: „Widziałem, jak człowiek uniósł się nad ziemię”. To jest dowód na to, że świadek złożył takie zeznanie i być może mocny materiał historyczny dotyczący tego, co ludzie obserwowali. Nie jest to jednak jeszcze kontrolowany eksperyment pokazujący, że człowiek posiada biologiczną zdolność do pokonywania grawitacji.

          Obecnie nauka potwierdza możliwość lewitowania człowieka za pomocą znanych sił fizycznych, ale nie potwierdziła spontanicznej, biologicznej ani paranormalnej lewitacji człowieka.

          Oprócz św. Józefa z Kupertynu w literaturze chrześcijańskiej opisane są przypadki lewitacji takich świętych:

Św. Teresę z Ávili (1515–1582) – sama opisywała, że podczas ekstazy jej ciało bywało unoszone. Zjawisko było dla niej kłopotliwe i próbowała je ukrywać przed innymi.

Św. Franciszka z Asyżu (1181/82–1226) – w późniejszych źródłach hagiograficznych pojawiają się opisy jego unoszenia się podczas modlitwy, choć świadectwa są mniej jednoznaczne.

Św. Filip Neri (1515–1595) – przypisywano mu podobne doświadczenia ekstatyczne, choć relacje dotyczące faktycznego oderwania ciała od ziemi są mniej liczne.

Św. Małgorzata z Kortony (1247–1297) – w średniowiecznych przekazach pojawiają się opisy niezwykłych stanów ekstatycznych, czasem interpretowanych jako unoszenie.

Św. Maria od Jezusa z Ágredy (1602–1665) – przypisywano jej m.in. nadzwyczajne doświadczenia mistyczne, w tym fenomeny związane z przemieszczaniem się i ekstazą.

i inni.

          Najlepiej udokumentowany w sensie historycznych świadectw jest przypadek Józefa z Kupertynu, który miał być obserwowany przez wiele osób, w tym duchownych. Nie oznacza to jednak, że współczesna nauka potwierdziła fizyczną lewitację — są to przede wszystkim relacje religijne i historyczne, których interpretacja pozostaje kwestią wiary oraz oceny źródeł.