Świat zmienia się przez przemianę ludzkiego serca

          Jezus zaprasza człowieka do postawy pokory. Nie jest to jednak pokora, która poniża lub odbiera godność. Przeciwnie – wypływa ona ze zrozumienia Bożego zamysłu wobec człowieka. Człowiek pokorny nie uważa się za gorszego od innych; uznaje jedynie, że nie jest miarą wszystkiego i że potrzebuje prawdy większej od własnych przekonań. Pokora nie umniejsza wartości człowieka, lecz staje się warunkiem jego duchowego wzrastania i dojrzewania.

          Dlaczego tak trudno przyjąć taką postawę? Odpowiedź przynosi codzienne doświadczenie. Obok zdolności do dobra człowiek nosi w sobie również małostkowość, interesowność i skłonność do wygody. Chętnie korzysta z przywilejów, lecz niechętnie podejmuje trud i wyrzeczenia. Łatwo ulega przekonaniu, że wszystko mu się należy, a własne sądy uznaje za ostateczne. Tak rodzi się pycha – złudzenie samowystarczalności, które oddala człowieka od prawdy o sobie.

          Świat profanum wyraźnie ukazuje granice ludzkiej natury. Niewielu potrafi patrzeć na rzeczywistość z pełną bezstronnością i odróżniać dobro od zła bez wpływu emocji, uprzedzeń czy własnych interesów. Nasze sądy rodzą się w ludzkim sercu, a ono pozostaje zmienne i omylne. Dlatego Bóg wskazuje człowiekowi drogę nieustannego nawracania się – drogę uznawania własnych błędów, naprawiania ich oraz ciągłego doskonalenia.

          Życie nieustannie przypomina, jak daleko nam do doskonałości. Z własnego doświadczenia wiem, jak często ludzie wydają sądy subiektywne. Nawet osoby mądre, wykształcone i bogate w doświadczenie życiowe potrafią błędnie ocenić sytuację. Świadomość tej ludzkiej niedoskonałości nie powinna prowadzić do zniechęcenia, lecz do większej pokory i ostrożności w ocenianiu innych.

          Tę samą prawdę potwierdza historia. Jest ona naznaczona pasmem wojen, prześladowań i ludzkiej krzywdy. Szczególnie poruszająca jest historia przymusowych przesiedleń rdzennych mieszkańców Ameryki Północnej na ubogie i niegościnne tereny. Dla wielu była to droga ku śmierci. Szacuje się, że przed przybyciem Europejczyków liczba rdzennych mieszkańców kontynentu sięgała kilkunastu, a według niektórych badań nawet około dwudziestu milionów osób. W następnych stuleciach ich populacja została dramatycznie zdziesiątkowana przez wojny, przemoc, choroby i wypędzenia. Nie był to wyrok Boga, lecz tragiczny skutek ludzkiej chciwości, pychy i pogardy dla drugiego człowieka.

          Każda wojna rodzi nowe zło, ponieważ jej korzenie tkwią w ludzkim sercu – w pysze, żądzy władzy, chciwości, lęku i nienawiści. Już autor Księgi Rodzaju ukazuje tę prawdę w opowiadaniu o Kainie i Ablu. Historia pierwszego bratobójstwa nie jest jedynie opisem pojedynczego wydarzenia, lecz ponadczasowym obrazem ludzkiej skłonności do przemocy. Od tamtej chwili dzieje ludzkości nieustannie przypominają, że największym zagrożeniem dla człowieka staje się sam człowiek, gdy odrzuca głos sumienia.

         Wielu ludzi obwinia Boga za każde cierpienie i każde niepowodzenie. Tymczasem źródeł zła należy często szukać przede wszystkim w ludzkich decyzjach. Ewangelia nie zachęca do oskarżania Boga ani innych ludzi, lecz do rachunku sumienia. Prawdziwa pokora polega na odwadze uznania własnych błędów oraz gotowości ich naprawienia. Dopiero wtedy nauka Jezusa przestaje być abstrakcyjną teorią, a staje się drogą prowadzącą do wewnętrznej przemiany i dojrzałej odpowiedzialności za własne życie.

          Człowiek przywiązany do bogactwa, wygody i luksusu łatwo ulega złudzeniu samowystarczalności. Wydaje mu się, że zgromadzone dobra zapewnią mu bezpieczeństwo i ochronią przed wszelkim nieszczęściem. Tymczasem wystarczy niewidzialny wirus, groźna bakteria, katastrofa naturalna lub nagły splot wydarzeń, aby przekonać się o kruchości ludzkiego życia. To, co wydawało się trwałe, okazuje się przemijające, a poczucie bezpieczeństwa bywa jedynie iluzją.

          Ci, którzy obarczają Stwórcę odpowiedzialnością za całe zło świata, nie zawsze dostrzegają, że świat ludzi wolnych nie może być jednocześnie światem całkowicie pozbawionym cierpienia. Bóg obdarzył człowieka wolną wolą, ponieważ tylko wolna istota jest zdolna do prawdziwej miłości. Wolność niesie jednak również możliwość wyboru zła. Świat, w którym nikt nie mógłby postąpić niewłaściwie, nie byłby światem osób wolnych, lecz światem istot zaprogramowanych do określonych zachowań. Oczekiwanie rzeczywistości całkowicie pozbawionej cierpienia i konsekwencji ludzkich decyzji pozostaje więc utopią.

          Jezus nie obiecuje życia wolnego od cierpienia. Wskazuje natomiast drogę, która pozwala przejść przez cierpienie bez utraty człowieczeństwa i nadziei. Uczy, że zło nie ma ostatniego słowa, jeśli człowiek pozostaje wierny prawdzie i miłości.

          Dlatego Chrystus przypomina również, że sacrum i profanum współistnieją w ludzkiej rzeczywistości. Każdego dnia człowiek, obdarzony wolną wolą, dokonuje wyboru między dobrem a złem. Nie każda prawda zostanie przyjęta i nie każde serce jest gotowe ją zrozumieć. Stąd przestroga Jezusa: "Nie dawajcie psom tego, co święte, i nie rzucajcie swych pereł przed świnie, by ich nie podeptały nogami i obróciwszy się, was nie poszarpały” (Mt 7,6). Słowa te nie wyrażają pogardy wobec kogokolwiek. Przypominają raczej, że rzeczy święte wymagają szacunku, a prawda może być przyjęta jedynie przez serce otwarte.

          Nauka Jezusa prowadzi do jednego z najważniejszych odkryć: prawdziwa przemiana świata rozpoczyna się nie od oskarżania Boga ani innych ludzi, lecz od przemiany własnego serca. Pokora, rachunek sumienia, odpowiedzialność za własne czyny i gotowość do nawrócenia stanowią fundament życia chrześcijańskiego. Człowiek nie jest w stanie zmienić całego świata, ale może zmienić samego siebie. A właśnie od takich przemienionych serc Bóg rozpoczyna odnowę świata.

 

 

Od jutra chwilowa zmiana tematyki.

Natura Boga i Boskość Jezusa w ewangeliach

          Według Ewangelii Jezus mówił o naturze Boga, choć nie czynił tego w formie systematycznego wykładu filozoficznego. Jego nauczanie miało przede wszystkim charakter religijny i egzystencjalny – ukazywało, kim Bóg jest dla człowieka i jaką relację pragnie z nim nawiązać. Jezus potwierdzał podstawową prawdę wiary Izraela o istnieniu jednego Boga: "Jezus odpowiedział: <...> Pan Bóg nasz, Pan jest jeden" (Mk 12,29), jednocześnie objawiając Go jako Ojca. Zachęcał uczniów, aby zwracali się do Niego słowami „Ojcze nasz”, podkreślając bliskość Boga, Jego troskę i miłość wobec każdego człowieka.

          W rozmowie z Samarytanką Jezus powiedział: „Bóg jest duchem, dlatego ci, którzy Go czczą, powinni oddawać Mu cześć w duchu i prawdzie” (J 4,24). W ten sposób wskazał, że istoty Boga nie można sprowadzić do materialności ani ograniczyć do konkretnego miejsca kultu. Bóg przekracza świat materialny, a prawdziwe spotkanie z Nim dokonuje się przede wszystkim w ludzkim wnętrzu.

          Jezus nauczał również, że Bóg jest święty, sprawiedliwy i miłosierny. Nienawidzi zła, lecz nie odrzuca grzesznika – pragnie jego nawrócenia i ocalenia. W Kazaniu na Górze podkreślał powszechność Bożej dobroci: "sprawia, że słońce wschodzi nad złymi i nad dobrymi” (Mt 5,45). Bóg kocha wszystkich ludzi i każdemu daje możliwość odpowiedzi na Jego miłość.

          Szczególne miejsce w Ewangelii Jana zajmuje nauczanie Jezusa o Jego wyjątkowej relacji z Ojcem. Słowa: „Ja i Ojciec jedno jesteśmy” (J 10,30) oraz "Kto Mnie zobaczył, zobaczył także Ojca” (J 14,9) stanowią dla chrześcijan objawienie boskiej natury Chrystusa i jedną z podstaw nauki o Trójcy Świętej. Judaizm i islam interpretują te wypowiedzi odmiennie, nie wyprowadzając z nich wniosku o Boskości Jezusa ani o istnieniu Trójcy.

          W konsekwencji Jezus nie tylko nauczał, jaki jest Bóg – kochający, miłosierny, święty i duchowy – lecz według wiary chrześcijańskiej objawiał Boga przez swoją własną osobę. W Nim, zgodnie z nauką Kościoła, Bóg stał się widzialny dla człowieka.

          Myśl tę można pogłębić, odwołując się do starotestamentalnego objawienia imienia Boga. W Księdze Wyjścia Bóg mówi do Mojżesza: "JESTEM, KTÓRY JESTEM” (Wj 3,14). Tradycja chrześcijańska odczytuje te słowa jako objawienie Boga istniejącego sam przez się, niezależnego od czegokolwiek, wiecznego i nieograniczonego. Hebrajskie imię Jahwe wskazuje na Tego, który istnieje w sposób samoistny i jest źródłem wszelkiego istnienia.

          Można jednak spojrzeć na to objawienie również z perspektywy filozoficznej. Sformułowanie „JESTEM” nie opisuje Boga jako statycznej substancji, lecz jako rzeczywistość, która nieustannie urzeczywistnia swoje istnienie. Istnienie Boga ujawnia się przez samo działanie, a nie przez przynależność do jakiejkolwiek kategorii bytów. W tym sensie można mówić o dynamicznym charakterze Bożego istnienia – nie oznacza ono zmienności Boga, lecz Jego nieograniczoną aktywność jako źródła wszelkiego bytu.

          Bóg pozostaje zarazem transcendentny i immanentny. Przekracza cały wszechświat, ale jednocześnie jest obecny w każdym stworzonym bycie, podtrzymując go w istnieniu. Ze względu na swoje przymioty może być określany jako Dobro, Miłość, Mądrość i Prawda. Ludzki język przypisuje Mu również wolę, świadomość i rozumność, choć należy pamiętać, że wszystkie te określenia mają charakter analogiczny i nie wyczerpują tajemnicy Jego natury.

          Ewangelia Jana przytacza także słowa Jezusa: "Ja nie jestem z tego świata” (por. J 17,14). Jeśli Stwórca przekracza porządek stworzenia, wówczas człowiek nie jest zdolny poznać Go w sposób całkowity. Poznanie Boga dokonuje się przede wszystkim przez Jego dzieła, Objawienie oraz doświadczenie duchowe ludzi, których tradycja nazywa prorokami, świętymi czy mistykami. Człowiek, dzięki rozumowi, może analizować rzeczywistość, dostrzegać związki między faktami i dochodzić do prawdopodobnych wniosków, jednak pełnia poznania Boga pozostaje poza jego możliwościami.

          Współcześni filozofowie, teologowie (Józef Tischner, Michał Heller) i niektórzy naukowcy próbują interpretować chrześcijańskie rozumienie Boga w świetle współczesnego obrazu świata. Zwracają uwagę, że rzeczywistość nie jest jedynie zbiorem materialnych przedmiotów, lecz posiada charakter dynamiczny i relacyjny. Dla człowieka świat jest rzeczywistością doświadczaną zmysłowo, dla mistyka – przestrzenią duchowego doświadczenia, natomiast fizyka opisuje go za pomocą abstrakcyjnych modeli matematycznych, w których podstawową rolę odgrywają pola kwantowe, prawdopodobieństwo i czasoprzestrzeń.

          Nie oznacza to oczywiście, że Jezus nauczał fizyki ani przewidywał współczesne teorie naukowe. Można jednak dostrzec pewną analogię: zarówno teologia, jak i fizyka próbują opisywać rzeczywistość wykraczającą poza bezpośrednie doświadczenie zmysłowe. W tym znaczeniu współczesny obraz świata może ułatwiać filozoficzną refleksję nad takimi pojęciami, jak preegzystencja Chrystusa, Trójca Święta czy Boża transcendencja. Nauka i teologia posługują się odmiennymi metodami poznania, lecz obie wskazują, że rzeczywistość jest znacznie głębsza i bardziej złożona, niż sugeruje codzienne doświadczenie.

Czego nauczał Jezus

          Nauka Jezusa, opisana na kartach Ewangelii, dotyczy przede wszystkim moralności człowieka i jego drogi do duchowej doskonałości. Obejmował takie zagadnienia jak:miłowanie Boga całym sercem, miłowanie bliźniego jak samego siebie, przebaczania i pomaganie innym oraz potrzebę okazywania miłosierdzia. Namiał do postawy pokory i uczciwości. Zachęcał do modlitwy i ufności do Boga. Przestrzegał przed stosowania odwetu za zło innych. Nauczał aby traktować  innych tak, jak sam chciałbyś być traktowany (tzw. złota zasada).

          Najpełniejszy jej obraz przedstawia Ewangelista Mateusz w Kazaniu na Górze, będącym zbiorem nauk wygłaszanych przez Jezusa podczas wielu spotkań z uczniami i tłumami. Jest to swoisty kodeks postępowania, który nie opiera się na skomplikowanych przepisach ani na religijnym patosie, lecz na prostocie codziennego życia.

          Jezus proponuje postawę niezwykle zwyczajną, pozbawioną egzaltacji i wielkich deklaracji. Dobry człowiek powinien być czystego serca, łagodny, sprawiedliwy, miłosierny, życzliwy wobec innych oraz wierny swoim bliskim. Powinien spieszyć z pomocą potrzebującym, przebaczać krzywdy i nie odpowiadać złem na zło. Tak rozumiana moralność nie wymaga nadzwyczajnych zdolności, lecz codziennego wysiłku nad własnym charakterem.

          Jezus uczy także właściwego spojrzenia na ludzkie cierpienie. Życie przynosi choroby, tragedie, rozczarowania i niepowodzenia. Są one wpisane w porządek świata i wynikają z jego zmienności oraz losowości wydarzeń. Raz człowiek doświadcza pomyślności, innym razem staje wobec bolesnych prób. Nie jest jednak najważniejsze to, co go spotyka, lecz sposób, w jaki odpowiada na przeciwności. Trudności mogą prowadzić do zniechęcenia, ale mogą również hartować charakter, uczyć cierpliwości i wzmacniać ducha.

          W tym sensie cierpienie nie jest jedynie ciężarem, lecz także doświadczeniem wychowującym. To właśnie w chwilach próby człowiek odkrywa własną siłę, uczy się pokory i dostrzega wartość dobra otrzymywanego od innych. Narzekanie i bunt wobec każdej trudności świadczą często o niezrozumieniu natury życia. Świat nie został stworzony jako miejsce nieustannej wygody, lecz jako przestrzeń rozwoju, odpowiedzialności i dojrzewania. Trudności pobudzają człowieka do poszukiwania nowych rozwiązań, doskonalenia siebie oraz budowania lepszego świata.

          Nie każdy posiada jednak jednakowe zdolności poznawania Bożych tajemnic. Dlatego Jezus powierza swoim uczniom szczególną misję. Mówi do nich: "Wy jesteście solą ziemi” (Mt 5,13) oraz "Wy jesteście światłem świata” (Mt 5,14). Sól chroni przed zepsuciem, a światło rozprasza ciemności. Apostołowie mają więc zachowywać prawdę oraz prowadzić ludzi ku dobru. Ich zadaniem jest głoszenie Dobrej Nowiny nie tylko słowami, ale przede wszystkim własnym życiem.

          Misja ta nie zakończyła się wraz z życiem pierwszych uczniów. Każde pokolenie chrześcijan otrzymuje obowiązek świadczenia o Ewangelii. Historia pokazuje jednak, że nie wszyscy, którzy podejmowali się tej odpowiedzialności, pozostawali wierni nauce Chrystusa. Słabość ludzi Kościoła nie przekreśla jednak wartości samego przesłania Jezusa. Przeciwnie, przypomina, że również głosiciele Ewangelii podlegają tym samym wymaganiom moralnym, które głoszą innym.

          Jezus nie odrzuca Prawa Mojżeszowego, lecz nadaje mu głębszy sens. Sam podkreśla, że nie przyszedł znieść Prawa, ale je wypełnić. Krytykuje natomiast powierzchowne pojmowanie religii, które sprowadzało się do skrupulatnego przestrzegania przepisów przy jednoczesnym zaniedbywaniu sprawiedliwości, miłosierdzia i miłości. Religia oparta wyłącznie na lęku przed karą nie prowadzi do prawdziwej przemiany człowieka.

          Nowość nauki Jezusa polega na przeniesieniu ciężaru moralności z zewnętrznych czynów na wnętrze człowieka. To sumienie staje się miejscem spotkania z Bogiem. Dlatego mówi: "Słyszeliście, że powiedziano: «Nie cudzołóż». A Ja wam powiadam: Każdy, kto pożądliwie patrzy na kobietę, już się w swoim sercu dopuścił z nią cudzołóstwa” (Mt 5,27–28). Człowiek odpowiada więc nie tylko za swoje czyny, ale również za intencje, pragnienia i sposób myślenia. Prawdziwa moralność rodzi się we wnętrzu człowieka i dopiero stamtąd znajduje wyraz w jego postępowaniu.

          Podobnie Jezus odnosi się do prawa odwetu. Zasada „oko za oko, ząb za ząb”, choć miała ograniczać zemstę, często prowadziła do kolejnych konfliktów. Chrystus proponuje drogę przebaczenia i pojednania. Zachęca do miłości nieprzyjaciół, ponieważ nienawiść rodzi jedynie nową nienawiść. Człowiek, który potrafi przebaczyć, przerywa łańcuch przemocy i daje świadectwo prawdziwej wolności ducha. Niejednokrotnie okazuje się również, że więcej dobra można otrzymać od człowieka obcego niż od najbliższego członka rodziny. O wartości człowieka decydują bowiem jego czyny, a nie więzy krwi.

          Jezus podsumował swoje nauczanie dwoma największymi przykazaniami: miłości do Boga i miłości do bliźniego.

          Istotnym elementem nauki Jezusa jest także właściwy stosunek do dóbr materialnych. Bogactwo samo w sobie nie jest złem, lecz nie może stać się celem życia. Człowiek powinien pamiętać, że wszystko, co posiada, ma charakter przemijający. Dlatego Jezus zachęca do hojności i dzielenia się z potrzebującymi. Dobro okazane drugiemu człowiekowi pozostaje wartością trwałą, podczas gdy majątek przemija wraz z doczesnym życiem.

          Cała nauka Jezusa prowadzi do jednego celu – przemiany ludzkiego serca. Chrystus nie oczekuje jedynie przestrzegania przepisów religijnych, ale kształtowania charakteru opartego na miłości, pokorze, prawdzie i odpowiedzialności. Człowiek ma nieustannie rozwijać swoje człowieczeństwo, zbliżając się do ideału, który objawia Bóg.

          Dlatego Kazanie na Górze kończy się wezwaniem: "Bądźcie więc wy doskonali, jak doskonały jest Ojciec wasz niebieski” (Mt 5,48). Nie jest to zachęta do osiągnięcia bezbłędności, lecz do nieustannego doskonalenia siebie. Nauka Jezusa pozostaje aktualna również współcześnie, ponieważ przypomina, że prawdziwa wielkość człowieka nie mierzy się bogactwem, stanowiskiem ani wiedzą, lecz dobrocią serca, wiernością sumieniu i zdolnością do miłości.

 

Kuszenie, pokusa

          W Ewangelii św. Mateusza czytamy: "Wtedy Duch wyprowadził Jezusa na pustynię, aby był kuszony przez diabła” (Mt 4,1). Zdanie to od wieków stanowi przedmiot rozważań teologów, filozofów i ludzi poszukujących głębszego sensu biblijnego przekazu. Powstaje bowiem pytanie: jak należy rozumieć słowa „kuszony przez diabła”?

          W moich wcześniejszych rozważaniach wielokrotnie przedstawiałem pogląd, że diabeł nie jest rzeczywistym, osobowym bytem istniejącym poza człowiekiem. Jest raczej symbolem, obrazem lub metaforą tych sił, które odciągają człowieka od prawdy, dobra i wewnętrznej jedności. Jeśli przyjąć taką interpretację, to opis kuszenia Jezusa nie może być rozumiany jako spotkanie z nadprzyrodzoną istotą, lecz jako głęboki opis duchowego doświadczenia, które dokonuje się we wnętrzu człowieka.

          Pojęcie kuszenia jest nierozerwalnie związane z pokusą. Kuszenie jest procesem, pokusa natomiast jego treścią – propozycją wyboru drogi, która wydaje się łatwiejsza, bardziej atrakcyjna lub przynosząca natychmiastową korzyść, lecz oddalająca od tego, co jest autentycznie dobre. Pokusa nie jest więc złem samym w sobie. Jest możliwością wyboru. Dopiero odpowiedź człowieka nadaje jej moralny wymiar.

          Czym zatem jest pokusa? Można powiedzieć, że jest ona wewnętrznym napięciem między tym, kim człowiek jest, a tym, kim mógłby się stać. Rodzi się tam, gdzie ścierają się różne pragnienia, potrzeby i wartości. Jest próbą wolności. Nie zmusza, lecz zaprasza do określonego wyboru. Każdy człowiek doświadcza takich chwil, gdy staje wobec decyzji pomiędzy tym, co łatwe, a tym, co słuszne; pomiędzy doraźną korzyścią a wiernością własnemu sumieniu.

          W tym świetle kuszenie Jezusa na pustyni nabiera uniwersalnego znaczenia. Nie opowiada jedynie o wyjątkowym wydarzeniu z życia Chrystusa, lecz ukazuje doświadczenie wspólne wszystkim ludziom. Czterdzieści dni na pustyni symbolizuje czas wyciszenia, samotności i konfrontacji z samym sobą. To właśnie w ciszy najpełniej ujawniają się ludzkie pragnienia, lęki i ambicje. Tam człowiek nie może ukryć się za codziennym zgiełkiem ani za opinią innych. Spotyka własne wnętrze.

          Ewangeliczne pokusy – zamiana kamieni w chleb, zdobycie władzy nad światem czy spektakularne udowodnienie swojej wyjątkowości – można odczytać jako symbole trzech podstawowych ludzkich skłonności. Pierwsza dotyczy podporządkowania życia wyłącznie potrzebom materialnym. Druga wyraża pragnienie dominacji, władzy i kontroli nad innymi. Trzecia ukazuje pokusę pychy – potrzebę uznania, podziwu i potwierdzania własnej wartości poprzez niezwykłe czyny. Są to pokusy ponadczasowe, obecne w każdej epoce i w każdym człowieku.

          Jeżeli zatem diabeł jest symbolem, to symbolizuje właśnie ten wewnętrzny głos, który przekonuje człowieka, że może osiągnąć dobro z pominięciem prawdy, że cel uświęca środki, że łatwiejsza droga jest drogą lepszą. Nie jest to głos pochodzący z zewnątrz, lecz możliwość wpisana w ludzką wolność.

          Kuszenie Jezusa ukazuje, że również człowiek całkowicie wierny Bogu nie jest wolny od doświadczenia pokusy. Wolność nie polega bowiem na braku pokus, lecz na zdolności świadomego wyboru dobra. W tym sensie pokusa staje się próbą dojrzałości duchowej. Bez możliwości wyboru nie byłoby ani wolności, ani odpowiedzialności, ani autentycznej miłości.

          Być może właśnie dlatego Ewangelia rozpoczyna publiczną działalność Jezusa od opisu pustyni. Zanim człowiek będzie mógł prowadzić innych, musi najpierw zmierzyć się z własnym wnętrzem. Zanim będzie nauczał o Królestwie Bożym, musi odrzucić wszystkie złudzenia dotyczące władzy, sukcesu i łatwych rozwiązań. Kuszenie nie jest więc opowieścią o walce z mitycznym przeciwnikiem, lecz o zwycięstwie nad tym wszystkim, co mogłoby odwrócić człowieka od jego najgłębszego powołania.

          W takim ujęciu pokusa nie jest jedynie zagrożeniem. Staje się również okazją do poznania samego siebie. To właśnie w chwilach wewnętrznego zmagania ujawnia się, jakie wartości są dla człowieka naprawdę najważniejsze. Każde przezwyciężone kuszenie wzmacnia wolność, pogłębia świadomość i prowadzi do większej integralności osoby. Dlatego ewangeliczny opis kuszenia Jezusa można odczytać nie jako relację o starciu z osobowym diabłem, lecz jako głęboką przypowieść o ludzkiej kondycji, o wolności i odpowiedzialności za własne wybory.

          Jak pisze w przypisie biblijnym: "Mt 4, 1-11 - Por. Mk 1,12n; Łk 4,1-13. Fakt kuszenia w niczym nie sprzeciwia się absolutnej bezgrzeszności Jezusa, gdyż o grzechu decyduje postawa kuszonego wobec pokusy. Nie podając w wątpliwość samego faktu kuszenia, wzmianki o fizycznym przenoszeniu Jezusa przez szatana należy uznać za literackie obrazy. Każda z trzech pokus miała na celu swoiste nakłonienie Jezusa do oświadczenia, że jest Mesjaszem.".  Opis kuszenia przez diabła należy rozumieć jako obraz duchowej próby, w której Jezus doświadcza pokus nakłaniających Go do sprzeniewierzenia się woli Ojca i porzucenia powierzonej Mu misji. Mimo tych prób pozostaje całkowicie posłuszny Bogu.

Początek publicznej misji Jezusa

 

          Po przyjęciu chrztu od Jana Chrzciciela w rzece Jordan Jezus udał się na pustynię, aby przygotować się duchowo do swojej publicznej misji. Jak opisują to Ewangeliści Mateusz, Marek i Łukasz przebywał tam czterdzieści dni (Mt 4,2; Mk 1,13; Łk 4,2), poszcząc i modląc się. Opis kuszenia przez diabła należy rozumieć jako obraz duchowej próby, w której Jezus doświadcza pokus nakłaniających Go do sprzeniewierzenia się woli Ojca i porzucenia powierzonej Mu misji. Mimo tych prób pozostał całkowicie posłuszny Bogu.

          Opowiadanie o kuszeniu nie jest kronikarskim zapisem wydarzeń, lecz ukazuje prawdę o Jezusie jako Synu Bożym, który odrzuca wszelkie pokusy wykorzystania swojej mocy dla własnych korzyści oraz pozostaje wierny Ojcu.

          Trzeba pamiętać, że Jezus był prawdziwym Człowiekiem z krwi i kości. Doświadczał ludzkich emocji i naturalnych odruchów, takich jak radość, smutek, współczucie czy gniew. Odczuwał również zmęczenie, głód, pragnienie i ból. Ewangelie wielokrotnie ukazują Go jako kogoś, kto przeżywa świat w sposób w pełni ludzki. Oburza się na zło i niesprawiedliwość, gdy wypędza przekupniów ze świątyni, wzrusza się losem cierpiących, a po śmierci Łazarza płacze, okazując głęboki żal po stracie przyjaciela.

          Kolejnym przejawem Jego prawdziwego człowieczeństwa była szczególna relacja z kobietą – Marią Magdaleną. Z Ewangelii można odczytać wyjątkową więź między dwojgiem ludzi, opartą na zaufaniu, szacunku i głębokim przywiązaniu. Maria Magdalena należała do grona najwierniejszych uczniów Jezusa. Towarzyszyła Mu aż do końca Jego ziemskiego życia, pozostała pod krzyżem, gdy wielu uczniów uciekło, a także jako pierwsza przyszła do grobu i jako pierwsza spotkała Zmartwychwstałego. Tradycja chrześcijańska nie daje podstaw do twierdzenia, że ich relacja miała charakter małżeński lub romantyczny, jednak niewątpliwie była ona wyjątkowa i ukazuje, że Jezus tworzył autentyczne, głębokie więzi z konkretnymi ludźmi. Nie dystansował się od bliskości ani od ludzkich relacji, lecz przeżywał je w sposób doskonały, pozostając wierny swojej misji i był całkowicie oddany woli Ojca.

          Katecheza chrześcijańska naucza, że choć Jezus był w pełni człowiekiem, pozostawał bez grzechu. Jest to zgodne z tradycyjnym rozumieniem grzechu jako świadomego i dobrowolnego odrzucenia dobra oraz Boga. Jednocześnie warto odróżnić grzech od ludzkiej niedoskonałości i ograniczeń wynikających z samej natury człowieka. Człowiek doświadcza pokus, wewnętrznych napięć, błędów poznawczych czy słabości charakteru, które same w sobie nie muszą być grzechem. W tym sensie skłonność do zmagania się z własną naturą jest nieodłącznym elementem ludzkiej kondycji.

          Czterdziestodniowy pobyt na pustyni nawiązuje do czterdziestu lat wędrówki Izraela przez pustynię, ukazując Jezusa jako Tego, który tam, gdzie Izrael ulegał pokusom, dochowuje pełnej wierności Bogu.

          Po zakończeniu pobytu na pustyni Jezus udał się do Galilei i zamieszkał w Kafarnaum, położonym nad Jeziorem Galilejskim. Tam rozpoczął swoją publiczną działalność, głosząc nadejście Królestwa Bożego. Nad brzegiem jeziora powołał pierwszych uczniów: Szymona Piotra, jego brata Andrzeja, a następnie Jakuba i Jana, synów Zebedeusza. Znamienne jest, że Jezus nie wybiera swoich najbliższych współpracowników spośród uczonych w Piśmie, kapłanów czy przedstawicieli elit religijnych. Powołuje prostych rybaków (Mt 4,12–22) – ludzi zwyczajnych, pracowitych i otwartych na Boże wezwanie. Nie decydujące okazują się wiedza, pozycja społeczna czy wykształcenie, lecz gotowość do zaufania Bogu, odwaga porzucenia dotychczasowego życia i wierność otrzymanemu powołaniu. Dzięki temu stają się fundamentem rodzącego się Kościoła.

          W synagogach rozpoczął nauczanie o nadejściu Królestwa Bożego, wzywając ludzi do nawrócenia, wiary i przemiany życia. Jego nauka wyróżniała się prostotą, głębią i autorytetem, dlatego budziła zarówno podziw słuchaczy, jak i sprzeciw części przywódców religijnych.

          Towarzyszyły jej liczne znaki: Jezus uzdrawiał chorych, uwalniał opętanych (z chorób psychicznych) oraz przywracał nadzieję ludziom odrzuconym przez społeczeństwo. Dla świadków były to cuda potwierdzające, że wraz z Nim nadeszło Królestwo Boże i że działa w Nim moc samego Boga. Nie miały one jedynie wzbudzać podziwu, lecz prowadzić ludzi do wiary i ukazywać miłosierdzie Boga wobec człowieka.

          Jego moc uzdrawiania była postrzegana jako szczególny dar pochodzący od Boga. Z perspektywy współczesnej wiedzy medycznej można przyjąć, że Jezus miał zdolność wytwarzania u chorych przeciwciała, przeciwreakcje  (generowania pól sił, aury)  które leczyły wszelkie słabości i choroby (Mt 4,23). Jednocześnie zapowiadał, że bliskie jest Królestwo Boże (Mk 2,15), zachowując początkowo w tajemnicy, że On sam jest tym Królestwem.

          Ewangelia Jana opisuje pierwszy znak dokonany przez Jezusa podczas wesela w Kanie Galilejskie. Na prośbę swojej Matki Maryi dokonał cudowną przemianę wody w wino zastrzegając: „Jeszcze nie nadeszła moja godzina” (J 2,4).  W ujęciu Jana wydarzenie to nie jest jedynie niezwykłym cudem, lecz objawieniem chwały Jezusa i zapowiedzią Jego mesjańskiej misji. Ewangelista podkreśla, że dzięki temu znakowi uczniowie uwierzyli w Niego (J 2 11).

          Pozostali ewangeliści nie opisują tego wydarzenia. Trudno jednoznacznie wskazać przyczynę tego pominięcia. Najprawdopodobniej wynika ono z odmiennych celów teologicznych i doboru materiału przez poszczególnych autorów Ewangelii.

          Jezus często udawał się w okolice jeziora i na pobliskie wzgórza, gdzie nauczał zgromadzone tłumy. Szczególnym wydarzeniem było Kazanie na Górze, podczas którego przekazywał podstawowe zasady życia według woli Boga, ukazując wartości Królestwa Bożego. Nauczał również nad brzegiem Jeziora Galilejskiego, a niekiedy korzystał z łodzi, aby przemawiać do licznie zgromadzonych ludzi stojących na brzegu.

          Miejsca te stawały się przestrzenią spotkania Jezusa z ludźmi – tam głosił swoją naukę, wyjaśniał tajemnice Królestwa Bożego i przygotowywał swoich uczniów do dalszej misji.

          

Jezus u progu swojej misji

          W wieku około 30 lat Jezus rozpoczyna swoją publiczną działalność i misję. Można przypuszczać, że wcześniejsze lata jego życia były okresem dojrzewania, wewnętrznego przygotowania i stopniowego odkrywania powierzonego mu zadania. Był to czas kształtowania ludzkiej osobowości, zdobywania doświadczenia oraz pogłębiania relacji z Bogiem.

          Z perspektywy wiary chrześcijańskiej można przyjąć, że Jezus pozostawał w szczególnym duchowym zjednoczeniu z Bogiem Ojcem. W ciszy i ukryciu mógł rozeznawać sens swojej misji, rozumieć zamysł objawienia się Boga w ludzkiej postaci oraz tajemnicę Wcielenia. Nie była to jedynie wiedza zdobyta poprzez naukę czy obserwację świata, lecz głębokie poznanie duchowe, związane z jego wyjątkową relacją z Bogiem.

          Rozpoczęcie działalności publicznej można więc postrzegać jako moment, w którym wewnętrzne przygotowanie znalazło swoje zewnętrzne wypełnienie. Jezus z pokorą przyjął powierzone mu zadanie — misję głoszenia Królestwa Bożego oraz, w perspektywie chrześcijańskiej, ofiary zbawczej dla ludzkości.

          Okres poprzedzający jego wystąpienie publiczne pozostaje dla historyków w dużej mierze nieznany, lecz w wymiarze teologicznym może być rozumiany jako czas ukrytego wzrastania, duchowego przygotowania i dojrzewania do chwili, w której objawienie miało zostać przekazane światu. To, co dla ludzi postronnych pozostawało tajemnicą, dla Jezusa — zgodnie z wiarą chrześcijańską — było stopniowo odkrywaną i przyjmowaną drogą powołania.

          Na początku Jezus skorzystał z misji ostatniego proroka Jana, który od lat głosił nadejście Mesjasza i przygotowywał ludzi na jego pojawienie się. Jan Chrzciciel stał się głosem wzywającym do przemiany życia, pokuty i duchowego przebudzenia. Jego działalność nad Jordanem stworzyła przestrzeń oczekiwania, w której przesłanie Jezusa mogło zostać przyjęte przez ludzi przygotowanych wcześniejszym wezwaniem do nawrócenia.

          Spotkanie Jezusa z Janem Chrzcicielem ma w tradycji chrześcijańskiej szczególne znaczenie. Chrzest w Jordanie nie był jedynie symbolicznym wydarzeniem, lecz momentem rozpoczęcia publicznej misji Jezusa. W opisach ewangelicznych towarzyszy mu objawienie potwierdzające jego szczególną relację z Bogiem Ojcem.

           Epifanię Jezusa (Objawienie Boskiej natury Jezusa) podczas chrztu w Jordanie opisują w literackim obrazie wszystkie cztery Ewangelie, a szczegółowo relacjonują je Ewangeliści Mateusz, Marek i Łukasz. W chwili, gdy Jezus wychodził z wody, „otworzyło się niebo”, co symbolizuje ponowne nawiązanie więzi między Bogiem a człowiekiem oraz rozpoczęcie nowego etapu historii zbawienia. Następnie Duch Święty zstąpił na Jezusa w postaci gołębicy. Gołębica jest znakiem pokoju, nowego stworzenia i Bożego namaszczenia. Oznacza to, że Jezus zostaje publicznie objawiony jako Mesjasz, namaszczony mocą Ducha Świętego do wypełnienia swojej misji.                  

          Epifania Jezusa podczas chrztu w Jordanie jest jednym z najważniejszych momentów objawienia Jego tożsamości. W tym wydarzeniu po raz pierwszy w tak wyraźny sposób ukazana zostaje cała Trójca Święta: Syn przyjmuje chrzest w wodach Jordanu, Duch Święty zstępuje na Niego w postaci gołębicy, a Ojciec przemawia z nieba.

          Chociaż Jezus nie potrzebował chrztu nawrócenia udzielanego przez Jana Chrzciciela, przyjął go, aby utożsamić się z grzeszną ludzkością i zapoczątkować swoją publiczną działalność.

          Można powiedzieć, że Jan pełnił rolę pomostu między dawnym porządkiem prorockim Izraela a nowym etapem objawienia. Jego zadaniem nie było stworzenie własnej drogi, lecz wskazanie na Tego, który miał nadejść. Sam Jan podkreślał, że jego misja jest przygotowaniem drogi dla kogoś większego od niego.

          Z perspektywy teologicznej można odczytać tę kolejność jako znak, że działanie Boga dokonuje się stopniowo. Najpierw pojawia się wezwanie do przemiany serca, później objawienie pełni prawdy. Człowiek musi zostać przygotowany, aby móc przyjąć to, co przekracza jego wcześniejsze doświadczenie.

          Jezus nie rozpoczyna swojej działalności poprzez nagłe wystąpienie z własnym autorytetem, lecz wchodzi w istniejącą już duchową przestrzeń stworzoną przez Jana. Przyjmuje chrzest, choć sam — według wiary chrześcijańskiej — nie potrzebuje nawrócenia, ponieważ wydarzenie to ma znaczenie nie dla oczyszczenia jego samego, lecz jako znak solidarności z człowiekiem oraz początek drogi, która prowadzi ku pełnemu objawieniu jego misji.

          W ten sposób działalność Jana Chrzciciela staje się pierwszym publicznym etapem historii Jezusa. To, co przez lata pozostawało ukryte w Nazarecie, zaczyna być stopniowo odsłaniane przed światem. Milczenie ustępuje miejsca słowu, przygotowanie — działaniu, a czas oczekiwania — czasowi objawienia.

          Wraz ze spotkaniem z Janem rodzi się nowe spojrzenie na Prawdę. Nie jest ona już jedynie zbiorem nakazów czy religijnych przekonań, lecz drogą prowadzącą do coraz pełniejszego poznania Boga. Takie rozumienie wymaga nowej świadomości, zdolnej przekroczyć granice dotychczasowego sposobu myślenia.

          Religia Izraela przygotowała człowieka na przyjęcie Objawienia. W starożytności Bóg był postrzegany przede wszystkim jako Stwórca, Prawodawca, Sędzia i Przewodnik swojego ludu. Był to obraz prawdziwy, lecz niepełny. Człowiek nie był jeszcze gotów, aby w pełni pojąć głębię Bożego życia i tajemnicę Jego wewnętrznej natury.

          Wraz z nadejściem Chrystusa następuje przełom. Nie oznacza on odrzucenia wcześniejszego Objawienia, lecz jego wypełnienie. To, co wcześniej było zapowiedziane przez proroków i ukazane w znakach oraz figurach, zostaje odsłonięte w osobie Syna Bożego. Można powiedzieć, że historia zbawienia osiąga moment, w którym ludzkość zostaje zaproszona do dojrzalszego rozumienia Boga, stworzenia i własnego powołania.

          Nowym Przewodnikiem staje się sam Jezus Chrystus. Nie tylko wskazuje drogę do Prawdy, ale objawia, że On sam jest Drogą, Prawdą i Życiem. W Jego słowach, czynach, śmierci i zmartwychwstaniu człowiek odkrywa nie tylko sens własnego istnienia, lecz także prawdziwe oblicze Boga – Boga, który jest miłością i który pragnie wspólnoty z człowiekiem.

          Prawda pozostaje zarazem prosta i niewyczerpanie głęboka. Jest prosta, ponieważ przemawia językiem przypowieści, znaków i życia Jezusa, dostępnych dla każdego otwartego serca. Jest jednak również złożona, ponieważ rozum ludzki nie jest w stanie ogarnąć całej tajemnicy Boga. Dlatego refleksja teologiczna nieustannie powraca do pytań o preegzystencję Chrystusa, tajemnicę Wcielenia, jedność natur Boskiej i ludzkiej oraz wewnętrzne życie Trójcy Świętej. Nie są to próby wyjaśnienia Boga do końca, lecz wysiłek zrozumienia tego, co zostało człowiekowi objawione.

          Prawda objawiona nie zamyka procesu poznania, lecz go rozpoczyna. Każde pokolenie jest wezwane do coraz głębszego odczytywania Objawienia, zachowując wierność jego istocie, a jednocześnie odkrywając nowe wymiary tej samej, niezmiennej Prawdy. W ten sposób wiara nie jest zatrzymaniem rozumu, lecz jego otwarciem na Tajemnicę, która zawsze przekracza ludzkie pojęcia, a jednocześnie nieustannie zaprasza do poznania.

Milczące lata Jezusa – przypadek, zamysł czy tajemnica?

          Znamienne jest, że nie zachowały się wiarygodne źródła opisujące życie Jezusa od narodzin do około 30. roku życia. W kanonicznych Ewangeliach okres ten został przedstawiony jedynie w kilku krótkich epizodach: w opisie narodzin, ucieczce do Egiptu, powrocie do Nazaretu oraz wydarzeniu w świątyni jerozolimskiej, gdy Jezus miał dwanaście lat. Następnie narracja przenosi się bezpośrednio do początku jego publicznej działalności.

          Powstaje zatem pytanie, dlaczego niemal trzydzieści lat życia Jezusa pozostaje poza głównym nurtem przekazu. Czy jest to wynikiem zamysłu Bożego, świadomej decyzji autorów,  redaktorów Nowego Testamentu, późniejszej tradycji Kościoła, czy też jedynie konsekwencją przypadkowych okoliczności, ograniczonego zainteresowania biografią w starożytności oraz utraty części dawnych przekazów?

          Odpowiedź nie jest jednoznaczna. Z perspektywy teologicznej można przyjąć, że Ewangelie nie miały być kompletnymi biografiami Jezusa w rozumieniu współczesnym, lecz przede wszystkim świadectwem jego misji, nauczania, śmierci i zmartwychwstania. Ich celem nie było opisanie każdego etapu ludzkiego życia Jezusa, lecz ukazanie znaczenia jego Osoby w historii zbawienia.

          Z perspektywy historycznej brak szczegółowych relacji może wynikać z faktu, że życie przed rozpoczęciem publicznej działalności nie było dla pierwszych wspólnot chrześcijańskich najważniejszym przedmiotem zainteresowania. Możliwe jest również, że pewne przekazy ustne lub pisemne istniały, lecz nie przetrwały do naszych czasów. Na obecny stan wiedzy mogły więc wpłynąć zarówno teologiczna selekcja materiału, jak i naturalne procesy powstawania, kopiowania oraz zanikania dawnych dokumentów.

          Ta wieloletnia cisza źródeł sprawia, że tak zwane "lata ukryte” Jezusa pozostają jednym z najbardziej intrygujących zagadnień związanych z jego życiem. W ciągu wieków próbowano wypełnić tę lukę licznymi opowieściami, legendami i apokryfami, jednak żaden z tych przekazów nie został powszechnie uznany przez historyków i Kościół za źródło o wysokiej wiarygodności.

          Jedną z najbardziej znanych hipotez jest przypuszczenie, że w tym okresie Jezus mógł podróżować do Indii, Tybetu lub innych części Azji. Teoria ta nie znajduje jednak potwierdzenia w źródłach współczesnych Jezusowi ani w najstarszych tekstach chrześcijańskich.

          W XIX wieku Mikołaj Notowicz twierdził, że podczas pobytu w klasztorze Hemis w Ladakhu odkrył rękopis opisujący życie Jezusa (określanego tam jako „Issa”) w Indiach i Tybecie między 13. a 29. rokiem życia. Historię tę opublikował w książce The Unknown Life of Jesus Christ (1894). Późniejsze badania podważyły jednak wiarygodność tej relacji. Odwiedzający klasztor badacze nie znaleźli śladów takiego rękopisu, a przedstawiciele klasztoru zaprzeczali, aby dokument opisany przez Notowicza kiedykolwiek tam istniał.

          W XX wieku hipotezę wschodniej podróży Jezusa rozwijali między innymi autorzy literatury popularnej, wskazując na możliwe podobieństwa między jego nauczaniem a niektórymi ideami buddyzmu czy hinduizmu. Historycy zwracają jednak uwagę, że podobieństwa etyczne lub duchowe pomiędzy różnymi tradycjami religijnymi nie stanowią same w sobie dowodu bezpośredniego wpływu lub kontaktu.

          Istnieją również lokalne tradycje w Indiach i Kaszmirze, według których Jezus miał przebywać w tych regionach, a nawet zakończyć tam swoje życie. Są to jednak przekazy późne, niemające potwierdzenia w źródłach pochodzących z I wieku.

          Większość badaczy zajmujących się historycznym Jezusem odrzuca hipotezę jego podróży do Indii, wskazując przede wszystkim na: brak źródeł z I wieku potwierdzających taką podróż; brak jakichkolwiek wzmianek o niej w najstarszych tekstach chrześcijańskich; późne pojawienie się opowieści o pobycie Jezusa w Indiach; brak dowodów archeologicznych lub dokumentów potwierdzających tę tezę.

          Jednocześnie należy zauważyć, że sama możliwość takiej podróży nie była całkowicie wykluczona. W I wieku istniały szlaki handlowe łączące świat rzymski, Persję i Indie. Przemieszczali się nimi kupcy, podróżnicy i poszukiwacze wiedzy. Z punktu widzenia geografii i możliwości komunikacyjnych podróż taka była więc możliwa, choć brak dowodów wskazuje, że pozostaje ona jedynie hipotezą.

          Być może bardziej prawdopodobne jest inne wyjaśnienie: że milczenie dotyczące młodych lat Jezusa nie wynika z ukrywania konkretnej historii, lecz z samej natury przekazu religijnego. Ukazanie Jezusa przede wszystkim jako Chrystusa – postaci o znaczeniu transcendentnym – mogło sprawić, że szczegóły jego zwyczajnego, codziennego życia zostały uznane za drugorzędne wobec przesłania duchowego.

          W takim ujęciu brak szczegółowej biografii nie jest jedynie luką w dokumentacji, lecz częścią tajemnicy. Tak jak Bóg-Ojciec pozostaje w tradycji religijnej niewidzialnym i przekraczającym ludzkie poznanie Absolutem, tak również Syn, będący według wiary chrześcijańskiej tym samym boskim wymiarem objawionym w ludzkiej postaci, pozostaje częściowo niedostępny dla czysto historycznej rekonstrukcji.

          Być może właśnie ta granica między tym, co udokumentowane, a tym, co pozostaje tajemnicą, pozwoliła zachować postać Jezusa poza zwyczajnym porządkiem ludzkich biografii — poza sferą plotek, anegdot, krytyk i profanum — nadając jej wymiar symboliczny i ponadczasowy.     

          Z powyższych powodów można przypuszczać, że Jezus nie spisywał osobiście swoich nauk. Nie pozostawił po sobie żadnego dzieła pisanego, które mogłoby stać się przedmiotem wyłącznie literackiej analizy, krytyki lub interpretacji oderwanej od duchowego wymiaru jego przesłania. Być może nie chodziło o przekazanie gotowego systemu poglądów, lecz o zaproszenie człowieka do osobistego wysiłku poszukiwania prawdy, Boga i drogi prowadzącej do zbawienia.

          Słowo mówione, przypowieść i symbol pozostawiają przestrzeń dla refleksji oraz wewnętrznej przemiany. Nie dają jedynie zamkniętej doktryny, lecz wymagają zaangażowania słuchacza. Człowiek nie otrzymuje wyłącznie odpowiedzi, ale zostaje postawiony wobec pytań, które zmuszają go do własnego duchowego wysiłku. W tym sensie pewna niedostępność i wieloznaczność przekazu może być nie brakiem, lecz zamierzonym elementem drogi wiary.

          Możliwe, że ukrycie części tajemnicy miało skłonić człowieka nie do biernego przyjęcia gotowych prawd, lecz do ciągłego poszukiwania Boga i pogłębiania własnego rozumienia. Wiara nie byłaby wówczas jedynie przyjęciem zbioru twierdzeń, lecz procesem wewnętrznego poznawania i przemiany.

          Podobną myśl przypisuje się św. Augustynowi, któremu zadawano pytanie, "dlaczego Bóg pozostaje przed człowiekiem ukryty". Odpowiedź miała brzmieć: "Dlatego, że chce być wciąż poszukiwany”. Ukrycie Boga nie oznacza więc jego nieobecności, lecz pozostawia człowiekowi przestrzeń wolności, wyboru i dojrzewania duchowego.

          W takim ujęciu milczenie źródeł, brak pełnej biografii Jezusa oraz forma jego nauczania mogą być odczytywane nie tylko jako historyczna luka, lecz także jako element większej tajemnicy — takiej, która nie znosi ludzkiego wysiłku poznania, ale właśnie go wywołuje.