Dualizm cywilizacyjny

 

          W VIII–VI wieku przed Chr., gdy na Bliskim Wschodzie kształtowała się i umacniała tradycja religijna Izraelitów, z której wyłonił się judaizm, w świecie greckim rozwijały się kolonie i rodziła się filozofia. W jońskich miastach Azji Mniejszej pojawili się pierwsi mędrcy – Tales, Anaksymander i Anaksymenes – którzy, zamiast odwoływać się wyłącznie do mitów, zaczęli poszukiwać racjonalnych wyjaśnień zjawisk przyrody. Ich dociekania zapoczątkowały filozofię oraz stworzyły fundament pod rozwój nauki, logiki i epistemologii, czyli teorii poznania badającej źródła, możliwości i granice ludzkiej wiedzy.

          Choć oba kręgi cywilizacyjne poszukiwały odpowiedzi na pytania o naturę świata i miejsce człowieka we wszechświecie, czyniły to odmiennymi drogami. Na Wschodzie dominowało poznanie oparte na objawieniu, tradycji religijnej i doświadczeniu duchowym, natomiast w świecie greckim coraz większe znaczenie zyskiwały rozum, obserwacja i logiczne rozumowanie. Z tego nurtu wyrosła filozofia zachodnia, której fundamentem stało się przekonanie, że świat można poznawać i wyjaśniać za pomocą ludzkiego rozumu.

         Po raz kolejny w dziejach ujawnił się swoisty dualizm ludzkiego poznania. Z jednej strony rozwijała się droga duchowa, prowadząca ku prawdzie poprzez wiarę, objawienie i wewnętrzne doświadczenie, z drugiej – droga racjonalna, oparta na obserwacji, analizie i logicznym wnioskowaniu. Nie były to jednak drogi całkowicie przeciwstawne. Obie wyrastały z tego samego pragnienia człowieka: zrozumienia świata, odkrycia jego porządku oraz odnalezienia sensu własnego istnienia. Różniły się metodą, lecz ich cel pozostawał wspólny – poznanie prawdy.

          Współczesny badacz nie musi ograniczać się do jednej tradycji poznawczej. Może korzystać zarówno z metod racjonalnych, opartych na obserwacji, doświadczeniu i logicznym rozumowaniu, jak i z refleksji filozoficznej oraz duchowej. Dla wielu myślicieli oba sposoby poznawania nie wykluczają się, lecz wzajemnie uzupełniają, prowadząc do pełniejszego rozumienia rzeczywistości.

          W perspektywie naukowej świat opisuje się jako rzeczywistość zbudowaną z energii, podlegającą prawom przyrody. W perspektywie religijnej i metafizycznej ten sam świat postrzegany jest jako przeniknięty Bożym tchnieniem – zasadą życia, istnienia i porządku, która nadaje sens całemu stworzeniu. Dwie perspektywy opisują ten sam świat, odpowiadając jednak na odmienne pytania: nauka wyjaśnia, jak funkcjonuje rzeczywistość, natomiast religia i filozofia próbują odpowiedzieć, dlaczego istnieje i jaki jest jej ostateczny sens.

            Warsztat filozoficzny pierwszych mędrców i filozofów był ubogi i korzystał głównie z naturalnego światła rozumu. Być może odczytywali  w swoich umysłach wiedzę wlaną, której udzielił im Stwórca, To co jest najpiękniejszego w człowieku to  umiejetność myślenia. Człowiek może sam sobie zadawać pytania i szukać odpowiedzi stosując zasady logiczne.

           Pierwsi mędrcy swoje rozważania wypowiadali w sentencjach: "Zastanawiaj się nad słowami wychodząc od rzeczy, a nie nad rzeczami wychodząc od słów." (Misonos);  "Uważaj na samego siebie i strzeż się samego siebie; poznaj samego siebie"; "Nie mówić źle o umarłych” (Chilon); "Najliczniejsi są niegodziwce" (Biante); "Głupi, przeciw silnemu, kto okoniem staje: nie zwycięży, i biedy, a wstydu się naje." (Hezjod).

          Filozofowie jońscy stawiali sobie fundamentalne pytanie o pierwotną zasadę istnienia świata. Wprowadzili pojęcie «arche» – praprzyczyny lub pierwszej zasady, z której wyłania się cała rzeczywistość. Tales upatrywał jej w wodzie, Anaksymander w bezkresie (apeiron), Anaksymenes w powietrzu, a późniejsi myśliciele wskazywali także ogień i inne żywioły jako podstawę bytu. Była to pierwsza próba racjonalnego wyjaśnienia pochodzenia świata bez odwoływania się do mitologii.

           Kapłani i mędrcy izraelscy patrzyli na początek świata z odmiennej perspektywy. Nie poszukiwali materialnej prazasady, lecz wskazywali na osobowego Stwórcę jako źródło wszelkiego istnienia. Księga Rodzaju kończy opis stworzenia słowami: „A Bóg widział, że wszystko, co uczynił, było bardzo dobre” (Rdz 1,31). W tej wizji świat nie jest dziełem przypadku ani ślepych sił natury, lecz zamierzonym i dobrym dziełem Boga.

          Spotykają się tu dwa sposoby myślenia: grecka filozofia pyta z czego powstał świat i jakie prawa nim rządzą, natomiast tradycja biblijna pyta kto jest jego Stwórcą i dlaczego istnieje. Pierwsza rodzi się z dociekliwości rozumu, druga z doświadczenia wiary i duchowej refleksji. Nie muszą się one wykluczać – mogą wzajemnie się dopełniać, ukazując rzeczywistość zarówno w jej wymiarze materialnym, jak i duchowym.

          Biblijny opis stworzenia nie jest traktatem przyrodniczym, lecz poetycką i teologiczną refleksją nad początkiem świata. Język poezji i symbolu pozwala wyrazić prawdy, których sam rozum nie potrafi ująć w ścisłe definicje.

Redakcja pisma Świętego

          Pismo Święte jest jednym z najlepiej zachowanych i jednocześnie najczęściej badanych tekstów starożytności. Nie powstało ono jednorazowo, lecz było tworzone, redagowane i kopiowane przez ponad tysiąc lat. Proces ten obejmował zarówno powstawanie kolejnych ksiąg, jak i ich późniejsze opracowywanie, tłumaczenie oraz ustalanie kanonu. Z tego względu historia redakcji Biblii pozostaje przedmiotem badań historyków, biblistów, filologów i teologów.

          Najstarsze księgi Starego Testamentu powstawały od około XII do II wieku p.n.e. Początkowo tradycje religijne Izraela były przekazywane ustnie. Dopiero z biegiem czasu zostały spisane, a następnie wielokrotnie redagowane. Współczesna biblistyka wskazuje, że wiele ksiąg jest wynikiem połączenia starszych źródeł, tradycji i opracowań dokonanych przez kolejnych redaktorów. Nie oznacza to jednak, że tworzono nowe wydarzenia, lecz że nadawano wcześniejszym tradycjom ostateczny kształt literacki.

          Istotnym wydarzeniem było powstanie w III–I wieku p.n.e. greckiego przekładu Starego Testamentu – Septuaginta. Była ona przeznaczona dla Żydów żyjących poza Palestyną i zawierała również księgi, których nie ma w kanonie hebrajskim. Właśnie z Septuaginty najczęściej korzystali autorzy Nowego Testamentu, cytując teksty Starego Testamentu.

          W I wieku n.e. zaczęły powstawać księgi Nowego Testamentu. Najstarsze są listy Pawła z Tarsu, pisane około lat 50–60. Ewangelie powstały później – większość badaczy datuje je na lata 65–100. W tym okresie nie istniała jeszcze Biblia chrześcijańska w dzisiejszym rozumieniu. Poszczególne wspólnoty posiadały jedynie część ksiąg i często korzystały z różnych zbiorów pism.

          W II i III wieku pojawiło się wiele dzieł przypisywanych apostołom. Oprócz ksiąg, które weszły do Nowego Testamentu, istniały także liczne ewangelie, listy i apokalipsy, takie jak Ewangelia Tomasza, Ewangelia Piotra czy Pasterz Hermasa. Niektóre wspólnoty uznawały je za wartościowe, jednak ostatecznie nie zostały włączone do kanonu. Przy wyborze kierowano się przede wszystkim apostolskim pochodzeniem księgi, zgodnością z nauczaniem Kościoła oraz powszechnym użyciem w liturgii.

          Do IV wieku nie istniała jedna, powszechnie obowiązująca lista ksiąg Nowego Testamentu. Dopiero z czasem utrwalił się kanon 27 ksiąg. Ważną rolę odegrały Synod w Hipponie oraz Synody w Kartaginie. Warto jednak podkreślić, że synody te nie stworzyły nowych ksiąg, lecz zatwierdziły zbiór, który w wielu Kościołach funkcjonował już wcześniej.

          Równie ważnym zagadnieniem jest historia samego tekstu Biblii. Przez ponad tysiąc lat księgi były przepisywane ręcznie. W tym czasie powstały tysiące rękopisów różniących się między sobą drobnymi szczegółami. Część różnic wynika z pomyłek kopistów, część z prób wyjaśnienia trudniejszych fragmentów lub ujednolicenia równoległych tekstów. Współczesna krytyka tekstu porównuje wszystkie dostępne rękopisy, aby możliwie najwierniej odtworzyć pierwotne brzmienie ksiąg.

          Do najważniejszych świadków tekstu należą Kodeks Synajski, Kodeks Watykański oraz odkryte w XX wieku Zwoje znad Morza Martwego. Zwłaszcza odkrycie zwojów okazało się niezwykle ważne, ponieważ pozwoliło porównać teksty biblijne oddzielone od siebie okresem ponad tysiąca lat. Okazało się, że mimo występowania licznych wariantów tekstowych zasadnicza treść ksiąg Starego Testamentu została zachowana z dużą wiernością.

          Jednym z najbardziej znanych współczesnych badaczy historii tekstu Nowego Testamentu jest Bart D. Ehrman. W swoich pracach zwraca on uwagę na dużą liczbę wariantów tekstowych i podkreśla, że niektóre fragmenty Nowego Testamentu zostały dodane przez kopistów w późniejszych wiekach. Jako przykłady podaje dłuższe zakończenie Ewangelia Marka (Mk 16,9–20), opowiadanie o kobiecie cudzołożnej w Ewangelia Jana (J 7,53–8,11) czy tzw. Comma Johanneum (1 J 5,7–8), którego najstarsze greckie rękopisy nie zawierają.

          Inny wybitny badacz, Bruce Metzger, zgadzał się z istnieniem licznych wariantów tekstowych, jednak uważał, że zdecydowana większość z nich nie ma znaczenia dla podstawowych doktryn chrześcijaństwa. Według niego krytyka tekstu pozwala z bardzo dużym prawdopodobieństwem odtworzyć pierwotne brzmienie ksiąg Nowego Testamentu.

          Najwięcej emocji budzi pytanie, czy Kościół świadomie zmieniał treść Biblii. Zwolennicy tej tezy wskazują na późniejsze dodatki do niektórych fragmentów oraz na proces ustalania kanonu. Z kolei większość historyków i biblistów uważa, że choć kopiści rzeczywiście wprowadzali drobne zmiany, nie istnieją przekonujące dowody na przeprowadzenie jednej, centralnie kierowanej redakcji, która zasadniczo zmieniłaby nauczanie Jezusa lub treść Ewangelii.  Ja należę do tych krytycznych badaczy i mam własne przemyślenia z którymi się dzielę od lat.

          Zachowane tysiące rękopisów z różnych regionów świata pozwalają prześledzić historię tekstu i wykryć większość późniejszych zmian. Historia redakcji Pisma Świętego pokazuje, że Biblia jest dziełem o niezwykle złożonej historii. Powstawała przez wiele stuleci, była tłumaczona na kolejne języki, przepisywana przez tysiące kopistów i badana przez pokolenia uczonych. Mimo różnic między rękopisami oraz sporów dotyczących kanonu pozostaje jednym z najlepiej udokumentowanych tekstów starożytności. Badania historyczne nie zakończyły dyskusji nad jej dziejami, ale pozwoliły znacznie lepiej zrozumieć proces powstawania i przekazywania ksiąg, które tworzą współczesne Pismo Święte.

          Zachęcam do zapoznania się z publikacjami lub pracami naukowymi takich uczonych jak Bruce Metzger, Bart D. Ehrman, Raymond E. Brown oraz polskich biblistów, takich jak Waldemar Chrostowski czy Michał Wojciechowski.

 

Pięcioksiąg (Tora)

          Pomimo że niewola babilońska nie wiązała się z całkowitym wyniszczeniem narodu ani z powszechnym uciskiem, wśród Izraelitów narastała niepewność dotycząca przyszłości ich wspólnoty oraz zachowania własnej tożsamości. W tej sytuacji szczególnego znaczenia nabrało kapłaństwo, które stopniowo przejęło rolę duchowego przywódcy i strażnika tradycji religijnej. Wobec utraty monarchii oraz świątyni to właśnie religia stała się najważniejszym czynnikiem integrującym naród. Chociaż społeczeństwo izraelskie pozostawało pod wpływem różnorodnych kultów i tradycji religijnych, coraz wyraźniej umacniał się jahwizm. Wiara w Jahwe nie tylko pozwoliła zachować odrębność religijną i narodową Izraelitów, lecz także stworzyła fundament dla odnowy życia religijnego i społecznego po zakończeniu okresu wygnania.

          Kapłani i uczeni w Piśmie dysponowali licznymi tradycjami oraz tekstami teologicznymi pochodzącymi z różnych okresów historii Izraela. Poszczególne przekazy różniły się między sobą stylem, słownictwem, akcentami teologicznymi, a niekiedy także szczegółami opisywanych wydarzeń. Zamiast eliminować te różnice, redaktorzy postanowili zachować bogactwo odziedziczonych tradycji, dokonując ich starannej kompilacji i redakcji. Dzięki temu powstało dzieło, które nie zaciera wcześniejszych świadectw wiary, lecz ukazuje ich wzajemne dopełnianie się.

          Według klasycznej teoriii Wellhausena tradycje teologiczne można podzielić na dokumenty: JEDP. Najstarszą warstwę Pięcioksięgu stanowi tradycja jahwistyczna (J), której początki datuje się na X w. przed Chr. w Królestwie Judy. W IX–VIII w. przed Chr., na terenie Królestwa Izraela, ukształtowała się tradycja elohistyczna (E). Kolejnym etapem był rozwój tradycji deuteronomicznej (D), związanej z reformą religijną króla Jozjasza pod koniec VII w. przed Chr., która była rozwijana również w czasie wygnania babilońskiego i ostatecznie ukształtowała się w okresie powygnaniowym. Ostatnią wielką tradycją była tradycja kapłańska (P), powstała głównie podczas wygnania i we wczesnym okresie po powrocie z Babilonii, w VI–V w. przed Chr. Ostateczna redakcja Pięcioksięgu nastąpiła najprawdopodobniej około IV w. przed Chr., kiedy połączono te tradycje w jedno spójne dzieło.

          Proces redakcji Pięcioksięgu świadczy o dużym szacunku redaktorów wobec przekazanej tradycji. Nie dążyli oni do ujednolicenia wszystkich tekstów ani do usunięcia występujących między nimi różnic, lecz zachowali różnorodność świadectw wiary, widząc w niej wartość dla kolejnych pokoleń. W ten sposób Pięcioksiąg stał się nie tylko zbiorem dawnych tekstów, ale przede wszystkim świadectwem stopniowego objawiania się Boga w historii Izraela oraz dojrzewania wiary ludu wybranego. Same teksty nie stanowią jeszcze pełni wiary; są one jej nośnikiem i zaproszeniem do osobistego spotkania z Bogiem. Wiara rodzi się bowiem z przyjęcia objawionego słowa i dojrzewa w sercu człowieka oraz we wspólnocie wierzących.

          We współczesnej biblistyce klasyczna teoria Wellhausena jest nadal bardzo wpływowa, ale nie jest już przyjmowana w swojej pierwotnej postaci. Wielu badaczy uważa dziś, że proces powstawania Pięcioksięgu był bardziej złożony i nie zawsze da się wyraźnie oddzielić cztery dokumenty.

Kopalnia wiedzy

          Jeżeli ostateczna redakcja znacznej części ksiąg Starego Testamentu nastąpiła około V–IV wieku przed Chr., można przypuszczać, że ich obecna postać odzwierciedla nie tylko wcześniejsze tradycje przekazywane przez wiele stuleci, lecz także stan wiedzy historycznej, kultury i wiary redaktorów żyjących w tym okresie. Oznacza to, że opisane wydarzenia były interpretowane z perspektywy ludzi przekonanych, iż historia Izraela jest historią działania Boga. Z tego względu tekst biblijny nie jest wyłącznie kroniką wydarzeń, ale również ich teologiczną interpretacją.

          Nie oznacza to jednak, że wszystkie opisy zostały stworzone dopiero w okresie perskim. W księgach Starego Testamentu zachowały się znacznie starsze pieśni, prawa, genealogie i opowiadania, których początki sięgają wielu stuleci przed ostateczną redakcją. Redaktorzy nie tworzyli historii od początku, lecz porządkowali, uzupełniali i interpretowali wcześniejsze tradycje, nadając im spójną formę literacką i religijną.

          Z tego punktu widzenia Pismo Święte można traktować jako swoistą kopalnię wiedzy. Obok treści religijnych zawiera ono informacje o życiu codziennym, organizacji społeczeństwa, prawie, obyczajach, polityce, wojnach, migracjach ludów, gospodarce oraz sposobie myślenia mieszkańców starożytnego Bliskiego Wschodu. Nawet tam, gdzie autorzy posługują się językiem symbolicznym lub poetyckim, tekst pozostaje cennym świadectwem swojej epoki.

          Zadaniem współczesnych historyków, archeologów, językoznawców i biblistów jest wydobywanie z tego bogactwa informacji poprzez krytyczną analizę tekstu, porównywanie go z odkryciami archeologicznymi oraz z dokumentami pochodzącymi z Egiptu, Mezopotamii, Asyrii, Babilonii i innych państw starożytnego Bliskiego Wschodu. Pozwala to oddzielać warstwę historyczną od literackiej i teologicznej oraz coraz pełniej rekonstruować dzieje Izraela.

          Wiara natomiast pozostaje sferą osobistej decyzji każdego czytelnika. Badania historyczne mogą wyjaśniać okoliczności powstania tekstów biblijnych, ich źródła i kontekst kulturowy, nie rozstrzygają jednak o prawdziwości ich religijnego przesłania. Historia i wiara nie muszą się wykluczać – dotyczą bowiem różnych wymiarów odczytywania tego samego tekstu.

Początek historii izraelskiej opartej na artefaktach

          Historia Izraelitów rozpoczyna się na dwóch płaszczyznach: tradycji biblijnej oraz historii rekonstruowanej na podstawie archeologii i źródeł pozabiblijnych. Oba obrazy częściowo się pokrywają, jednak nie są tożsame.

          Według tradycji biblijnej początkiem dziejów Izraelitów są patriarchowie: Abraham, jego syn Izaak oraz wnuk Jakub. Jakub otrzymuje imię Izrael, a jego dwunastu synów staje się protoplastami dwunastu pokoleń Izraela. Następnie, według Biblii, potomkowie Jakuba osiedlają się w Egipcie, gdzie popadają w niewolę. Wyprowadzenie ich z Egiptu pod wodzą Mojżesza oraz zawarcie przymierza z Bogiem na Synaju stanowią centralne wydarzenia religijne judaizmu.

          Z punktu widzenia historii i archeologii obraz ten wygląda inaczej. Nie znaleziono jednoznacznych dowodów potwierdzających pobyt patriarchów ani masowy exodus z Egiptu w postaci opisanej przez Biblię. Większość współczesnych badaczy uważa, że Izraelici wyłonili się stopniowo spośród ludności zamieszkującej górzyste tereny Kanaanu pod koniec epoki brązu i na początku epoki żelaza, około XIII–XI wieku przed Chr.

          Najstarszym pozabiblijnym świadectwem istnienia Izraela jest stela faraona Merenptaha, datowana na około 1208 r. przed Chr. Egipski władca wspomina na niej lud nazwany „Izrael”. Jest to pierwsza znana wzmianka o Izraelu w źródłach zewnętrznych.

          Od X wieku przed Chr. źródła archeologiczne i epigraficzne stają się coraz liczniejsze. Tradycja biblijna umieszcza w tym okresie panowanie Saula, Dawida i Salomona. Istnienie dynastii Dawida znajduje prawdopodobne potwierdzenie w inskrypcji z Tel Dan, zawierającej określenie „Dom Dawida”. W IX–VIII wieku przed Chr. źródła asyryjskie, aramejskie i moabickie coraz częściej wspominają o królestwach Izraela i Judy, dzięki czemu dzieje tego okresu można odtwarzać nie tylko na podstawie Biblii, lecz również niezależnych świadectw historycznych.

          Historycy zwykle przyjmują, że historia Izraelitów jako ludu, którą można badać na podstawie źródeł pozabiblijnych, rozpoczyna się około XIII wieku przed Chr. Wcześniejsze dzieje patriarchów – Abrahama, Izaaka i Jakuba – należą przede wszystkim do tradycji biblijnej i nie znajdują jednoznacznego potwierdzenia w źródłach zewnętrznych.

          Za jeden z najstarszych zachowanych utworów biblijnych uważa się Kantyk Debory (Sdz 5,1–31). Większość badaczy datuje opisywane w nim wydarzenia na XII wiek przed Chr., natomiast sam utwór mógł zostać ułożony wkrótce po tych wydarzeniach. Przez długi czas był przekazywany ustnie, a następnie został włączony do Księgi Sędziów podczas redagowania ksiąg biblijnych.

          Proces powstawania i redagowania ksiąg Starego Testamentu trwał około tysiąca lat. Najstarsze teksty były początkowo przekazywane ustnie. Z czasem zaczęto je zapisywać, prawdopodobnie na papirusie oraz wyprawionej skórze (pergamin zaczął być powszechniej stosowany dopiero w późniejszych wiekach). Nie zachowały się pierwotne rękopisy ksiąg biblijnych. Teksty spisywano alfabetem hebrajskim liczącym 22 spółgłoski. Język hebrajski należy do rodziny języków semickich i znacznie różni się od języków indoeuropejskich, zarówno budową gramatyczną, jak i sposobem wyrażania pojęć.

          Najstarsze tradycje zawierały opowiadania o Abrahamie i jego potomkach, wyjściu z Egiptu, zdobyciu Kanaanu pod wodzą Jozuego oraz walkach z Filistynami. Przez wiele pokoleń funkcjonowały one przede wszystkim w przekazie ustnym. Ich spisane fragmenty przechowywano prawdopodobnie w sanktuariach i na dworze królewskim. W okresie monarchii rozpoczęto gromadzenie wcześniejszych zapisów oraz systematyczne opracowywanie historii narodu.

          W VIII wieku przed Chr. wystąpili pierwsi prorocy, których pisma zachowały się do naszych czasów – Amos i Ozeasz. Nie byli oni kronikarzami w ścisłym znaczeniu, lecz interpretatorami historii. W wydarzeniach politycznych dostrzegali działanie Boga oraz wezwanie narodu do nawrócenia. Ich przesłanie opierało się na objawieniach, wizjach, snach oraz wewnętrznym natchnieniu.

          Klasyczna teoria czterech źródeł Pięcioksięgu (J – jahwistycznego, E – elohistycznego, D – deuteronomicznego i P – kapłańskiego), sformułowana w XIX wieku, przez wiele lat dominowała w biblistyce. Współcześnie jest jednak poddawana istotnym modyfikacjom. Badacze, tacy jak Rolf Rendtorff, Erhard Blum czy John Van Seters, zaproponowali nowe modele powstawania Pięcioksięgu. Van Seters uznał między innymi, że tradycja deuteronomiczna jest starsza od jahwistycznej, a odrębne źródło elohistyczne prawdopodobnie nigdy nie istniało. Obecnie nie ma jednej powszechnie przyjmowanej teorii powstania Pięcioksięgu, jednak większość biblistów zgadza się, że jego ostateczna redakcja nastąpiła w okresie perskim, około V–IV wieku przed Chr.

Odkrycia w starożytności

          Historia techniki i nauki rozpoczęła się znacznie wcześniej, niż powstały pierwsze uniwersytety czy laboratoria badawcze. Już ludzie epoki kamienia odkryli, że ciężki głaz można poruszyć za pomocą zwykłego drewnianego drąga. Nie znali jeszcze praw fizyki ani pojęcia momentu siły, lecz dzięki doświadczeniu nauczyli się wykorzystywać zasadę dźwigni. Im dłuższe było ramię, tym mniejszej siły wymagało podniesienie ciężkiego przedmiotu. Wiele stuleci później Archimedes ujął tę obserwację w postaci prawa mechaniki i wypowiedział słynne zdanie: „Dajcie mi punkt podparcia, a poruszę Ziemię”. Słowa te stały się symbolem potęgi ludzkiego rozumu, który potrafi zastąpić siłę mięśni odpowiednim wykorzystaniem praw przyrody.

          Archimedes zasłynął nie tylko badaniami nad dźwignią. Udoskonalił również urządzenie służące do podnoszenia wody, znane dziś jako śruba Archimedesa. Choć podobne konstrukcje mogły być stosowane wcześniej na Bliskim Wschodzie, między innymi w Babilonie podczas nawadniania pól i słynnych wiszących ogrodów, to właśnie Archimedes opisał ich zasadę działania i nadał im ostateczną formę. Obracająca się spiralna śruba przenosi wodę ku górze, umożliwiając nawadnianie pól, osuszanie terenów podmokłych oraz pobieranie wody z rzek i stawów. Wynalazek ten był tak praktyczny, że przez wiele stuleci pozostawał w powszechnym użyciu, stopniowo wypierając mniej wydajne urządzenia do czerpania wody.

          Archimedes położył również fundamenty hydrostatyki, odkrywając prawo wyporu cieczy, znane dziś jako zasada Archimedesa. Zajmował się geometrią, a jego metoda wyznaczania wartości liczby π przez wiele wieków pozostawała najdokładniejszym sposobem jej obliczania. Pokazał tym samym, że matematyka może służyć nie tylko abstrakcyjnym rozważaniom, ale również rozwiązywaniu praktycznych problemów techniki.

           W tym samym okresie działał Filon z Bizancjum, jeden z najwybitniejszych inżynierów starożytności. W swoim dziele „Mechanika” próbował nie tylko opisywać urządzenia, lecz także wyjaśniać prawa rządzące ich działaniem. Badał właściwości powietrza, wykazując, że jest ono substancją zdolną wywierać ciśnienie i wykonywać pracę mechaniczną. Opisywał zjawiska związane ze sprężaniem gazów oraz próżnią, dając początek późniejszej pneumatyce. Konstruował pomysłowe urządzenia wykorzystujące ciśnienie powietrza, między innymi kałamarz, z którego atrament nie wylewał się podczas przechylania.

          Filon interesował się również automatami napędzanymi wodą, ciężarem lub sprężonym powietrzem. Opisywał mechanizmy, które można uznać za przodków późniejszych automatów Herona z Aleksandrii. Projektował katapulty i balisty, analizując zależność między sprężystością materiałów a zasięgiem pocisków. Opisał także wielostrzałową kuszę, zwaną *polybolos*, będącą jedną z pierwszych znanych broni samopowtarzalnych. W swoich pracach zajmował się również syfonami, urządzeniami hydraulicznymi oraz praktyczym zastosowaniem dźwigni, bloczków, klinów i śrub. Jego największym osiągnięciem nie były jednak pojedyncze wynalazki, lecz próba stworzenia naukowych podstaw mechaniki, łączących doświadczenie rzemieślników z rozumowaniem matematycznym.

          Na dorobku greckich uczonych wyróżnia się również niezwykły mechanizm z Antykithiry. Urządzenie to, odnalezione we wraku statku, okazało się analogowym komputerem astronomicznym z II wieku p.n.e. Dzięki skomplikowanemu układowi kół zębatych potrafiło przewidywać położenie Słońca, Księżyca i planet oraz obliczać terminy zaćmień. Odkrycie to pokazało, że starożytni osiągnęli poziom precyzji mechanicznej, który przez wiele stuleci wydawał się niemożliwy.

          Równie śmiałe były osiągnięcia astronomii. Arystarch z Samos jako pierwszy zaproponował, że to Ziemia wraz z innymi planetami krąży wokół Słońca. Choć jego teoria została odrzucona przez większość współczesnych mu uczonych, stanowiła zapowiedź późniejszej rewolucji kopernikańskiej. Kilkadziesiąt lat później Eratostenes z Cyreny, wykorzystując jedynie obserwacje cieni rzucanych przez promienie słoneczne w dwóch odległych miejscach, obliczył obwód Ziemi z zadziwiającą dokładnością.

          Rozwój matematyki był równie imponujący. Euklides zebrał i uporządkował wiedzę geometryczną w dziele „Elementy”, które przez ponad dwa tysiące lat pozostawało podstawowym podręcznikiem geometrii. Hipparch z Nicei rozwinął podstawy trygonometrii, tworząc narzędzia niezbędne astronomii, kartografii i nawigacji.

          Nie mniejsze znaczenie miały osiągnięcia medycyny. Hipokrates odrzucił przekonanie, że choroby są karą bogów, uznając je za rezultat naturalnych procesów zachodzących w organizmie człowieka. Z jego szkoły wywodzi się przysięga lekarska, która do dziś stanowi symbol etyki medycznej. Kilka wieków później Galen znacznie poszerzył wiedzę o anatomii, wykazując między innymi, że tętnice zawierają krew, a nie – jak wcześniej sądzono – powietrze.

          Rzymianie z kolei rozwijali przede wszystkim inżynierię. Opracowali trwały beton, dzięki któremu mogli wznosić monumentalne budowle, z których wiele przetrwało dwa tysiące lat. Zbudowali rozległą sieć dróg liczącą ponad osiemdziesiąt tysięcy kilometrów oraz imponujące akwedukty dostarczające świeżą wodę do miast. W Mezopotamii i Egipcie udoskonalano systemy kanałów irygacyjnych, śluz i tam, które umożliwiły rozwój wielkich cywilizacji rolniczych.

          Dorobek starożytności pokazuje, że już ponad dwa tysiące lat temu człowiek potrafił nie tylko obserwować świat, lecz także wyjaśniać jego prawa i wykorzystywać je w praktyce. Dźwignia, geometria, hydraulika, astronomia czy medycyna stały się fundamentami, na których późniejsze pokolenia budowały nowoczesną naukę i technikę. Choć wiele starożytnych odkryć na długie wieki popadło w zapomnienie, ostatecznie stały się one początkiem drogi prowadzącej do współczesnej cywilizacji.

          W Iraku, w pobliżu Bagdadu, odkryto liczący około 2000 lat dzbanek, który po napełnieniu octem mógł wytwarzać niewielkie napięcie elektryczne. Niektórzy badacze przypuszczają, że mógł być wykorzystywany do galwanicznego złocenia lub czyszczenia metalowych przedmiotów, choć jego rzeczywiste przeznaczenie pozostaje przedmiotem dyskusji.

Oddzielić ziarno od plew

          Czytając Pismo Święte, warto pamiętać, że nie jest ono jedną księgą napisaną przez jednego autora, lecz zbiorem tekstów powstających przez około tysiąc lat. W tym czasie wiele ksiąg było wielokrotnie redagowanych, uzupełnianych i dostosowywanych do zmieniających się realiów oraz potrzeb wspólnot religijnych. Współczesna biblistyka wskazuje, że obecna postać wielu tekstów jest efektem długiego procesu redakcyjnego i odzwierciedla rozwój myśli teologicznej kolejnych         epok, a nie wyłącznie poglądy ich pierwotnych autorów.

          Z tego względu Pismo Święte należy czytać przede wszystkim jako świadectwo rozwoju wierzeń i refleksji religijnej starożytnych wspólnot Izraela oraz pierwszych chrześcijan. Jego głównym celem nie jest przekaz historyczny czy naukowy w dzisiejszym rozumieniu, lecz przedstawienie określonej wizji Boga, człowieka i świata oraz uzasadnienie doktryny religijnej rozwijanej przez te wspólnoty. Właśnie dlatego interpretacja tekstów biblijnych wymaga uwzględnienia ich kontekstu historycznego, kulturowego i literackiego.

          Takie spojrzenie może prowadzić do zakwestionowania przypisywanego Biblii statusu dosłownie natchnionej i nieomylnej księgi świętej. Nie odbiera jej jednak ogromnej wartości poznawczej. Jest ona świadectwem rozwoju ludzkiej myśli religijnej, moralnej i filozoficznej, a zarazem zapisem doświadczeń wielu pokoleń.

          Obok fragmentów wewnętrznie sprzecznych, historycznie uwarunkowanych czy będących wyrazem dawnych wyobrażeń o świecie zawiera również niezwykle głębokie refleksje dotyczące natury człowieka, dobra i zła, odpowiedzialności, sprawiedliwości, wolności oraz sensu życia. Zadaniem współczesnego czytelnika nie jest bezkrytyczne przyjmowanie całego tekstu, lecz jego uważna analiza i interpretacja oraz oddzielanie tego, co ponadczasowe, od tego, co było jedynie wytworem swojej epoki. Innymi słowy, trzeba umieć oddzielić ziarno od plew – odnaleźć uniwersalne prawdy ukryte pod warstwą historyczną, kulturową i ideologiczną tekstu.

          Tak rozumiana lektura Biblii nie wymaga wiary w jej dosłowną nieomylność. Wymaga natomiast wiedzy, krytycznego myślenia, znajomości kontekstu historycznego oraz gotowości do stawiania pytań. Dopiero wtedy może stać się źródłem autentycznej refleksji, a nie jedynie przedmiotem religijnej czci.

           Nie odrzucam jednak poglądu, że autorzy biblijni mogli pisać pod natchnieniem. Rozumiem je jednak inaczej niż tradycyjna teologia. Natchnienie nie polega – moim zdaniem – na mechanicznym dyktowaniu słów przez Boga, lecz na odczytywaniu prawd zapisanych w ludzkiej duszy. Ich przekaz zawsze zależy od wrażliwości, doświadczenia i intelektualnych możliwości człowieka. Ponadto każda intuicja duchowa musi zostać wyrażona za pomocą ludzkiego języka, który z natury jest ograniczony i nie zawsze zdolny oddać bogactwo doświadczenia religijnego. Tam, gdzie brakuje słów, pojawiają się obrazy, symbole i osobiste wyobrażenia autorów.

          Dobrym przykładem jest Ewangelista Łukasz. Jego dzieła nie są jedynie kroniką wydarzeń, lecz przemyślaną syntezą teologiczną. To właśnie jego sposób rozumienia osoby Jezusa, roli Ducha Świętego oraz misji Kościoła wywarł ogromny wpływ na późniejsze chrześcijaństwo i do dziś stanowi jeden z fundamentów jego doktryny.

          Po wielu latach zajmowania się tematyką religijną doszedłem do przekonania, że ludzka religijność opiera się przede wszystkim na obrazach i symbolach. Nasze rozumienie wiary opiera się przede wszystkim na obrazach i symbolach.

Przekaz wiary ma przede wszystkim charakter symboliczny i obrazowy.