W dziejach ludzkości schyłek prehistorii przypada na okres po zakończeniu ostatniego zlodowacenia, które ustąpiło około 11,7 tysiąca lat temu. Rozpoczęła się wówczas obecna epoka geologiczna – holocen. Nie oznacza to jednak, że wcześniej cała Ziemia była skuta lodem ani że wszędzie panowały skrajnie niskie temperatury. Klimat był zróżnicowany, a na wielu obszarach ludzie mogli żyć, rozwijać się, migrować, doskonalić narzędzia, polować oraz stopniowo przystosowywać się do zmieniających się warunków środowiskowych.
Topnienie lądolodów doprowadziło do znacznego wzrostu poziomu mórz i oceanów. W ciągu kilku tysięcy lat poziom wód podniósł się o ponad 100 metrów, zalewając rozległe tereny przybrzeżne, które wcześniej mogły być zamieszkane przez ludzi. Z tego powodu wiele śladów dawnych osad i kultur znajduje się dziś pod wodą lub zostało bezpowrotnie zniszczonych. Dobrym przykładem jest Doggerland – rozległy ląd łączący niegdyś Wyspy Brytyjskie z kontynentalną Europą, obecnie spoczywający pod wodami Morza Północnego. Niekiedy w tym kontekście pojawia się również legenda o Atlantydzie, jednak pozostaje ona elementem tradycji literackiej i nie została potwierdzona przez archeologię.
Odkrywane w ostatnich dziesięcioleciach stanowiska archeologiczne pokazują, że społeczności późnego paleolitu i wczesnego neolitu były znacznie lepiej zorganizowane, niż przypuszczano jeszcze kilkadziesiąt lat temu. Coraz więcej dowodów wskazuje na istnienie rozwiniętych sieci kontaktów handlowych, specjalizacji rzemieślniczej oraz umiejętności planowania dużych przedsięwzięć budowlanych.
W kontekście gwałtownych zmian klimatycznych często przywoływany jest biblijny opis potopu. Podobne opowieści o wielkiej powodzi występują także w mitologii mezopotamskiej, greckiej, indyjskiej oraz wielu innych tradycjach świata. Część badaczy przypuszcza, że mogą one zachowywać pamięć o rzeczywistych katastrofach naturalnych towarzyszących końcowi epoki lodowcowej, takich jak gwałtowne podnoszenie się poziomu mórz czy lokalne powodzie. Hipoteza ta pozostaje jednak przedmiotem badań i nie została jednoznacznie potwierdzona.
Niezależnie od interpretacji, Biblia jest nie tylko księgą religijną, lecz także jednym z najważniejszych zabytków literatury starożytnej. Zawiera opisy wydarzeń, miejsc i ludów, z których część znajduje potwierdzenie w badaniach historycznych i archeologicznych, podczas gdy inne pozostają elementem tradycji religijnej lub przedmiotem naukowych dyskusji. Dlatego stanowi cenne źródło dla historyków badających dzieje starożytnego Bliskiego Wschodu.
Po ustąpieniu lądolodu świat zaczął zmieniać się niezwykle szybko. Lasy zajęły miejsce tundry i stepów, pojawiły się nowe gatunki roślin i zwierząt, a ludzie stopniowo przechodzili od życia wyłącznie łowiecko-zbierackiego do osiadłego trybu życia. W tym czasie zaczęły powstawać monumentalne budowle, które do dziś budzą podziw badaczy.
Kamienne kręgi, dolmeny, menhiry oraz grobowce megalityczne spotykane są w wielu regionach Europy. Niektóre z nich składają się z bloków skalnych ważących kilkadziesiąt ton. Wciąż trwają badania nad metodami ich transportu i wznoszenia, jednak eksperymenty archeologiczne pokazują, że przy odpowiedniej organizacji pracy, wykorzystaniu drewnianych sań, rolek, lin i dużej liczby ludzi było to możliwe bez użycia metalu czy maszyn.
Do dziś nie ma pełnej zgody co do funkcji wszystkich megalitów. Część z nich była niewątpliwie grobowcami, inne pełniły funkcje ceremonialne lub religijne, a niektóre mogły służyć do obserwacji zjawisk astronomicznych. Wiele obiektów wykazuje orientację względem wschodów i zachodów Słońca podczas przesileń oraz równonocy, co świadczy o dobrej znajomości cykli astronomicznych przez ich budowniczych.
Najbardziej znanym megalitem jest Stonehenge w południowej Anglii, jednak podobne budowle znajdują się również we Francji (Carnac), Hiszpanii, Portugalii, Irlandii, Niemczech, Danii oraz w Polsce, między innymi na Pomorzu Zachodnim, Kujawach i w Wielkopolsce.
Jednym z najciekawszych miejsc prehistorycznej Europy jest Malta. Znajdują się tam jedne z najstarszych wolno stojących budowli kamiennych na świecie – świątynie megalityczne datowane na około 3600–2500 r. p.n.e., a więc starsze od egipskich piramid. Ich twórcy wykazali się znakomitą organizacją pracy oraz wysokimi umiejętnościami budowlanymi.
Na Malcie odnaleziono również czaszki o wydłużonym kształcie. W przeszłości stały się one źródłem licznych sensacyjnych teorii. Większość antropologów uważa jednak, że podobne deformacje są wynikiem celowego modelowania czaszek w dzieciństwie, praktykowanego przez wiele kultur na różnych kontynentach, lub stanowią naturalną zmienność anatomiczną. Nie istnieją wiarygodne dowody, aby wiązać je z istnieniem odrębnego gatunku ludzi czy legendarnych olbrzymów wspominanych w niektórych przekazach religijnych.
Jednym z najważniejszych odkryć archeologicznych ostatnich dziesięcioleci jest Göbekli Tepe w południowo-wschodniej Turcji. Sanktuarium to, datowane na około 9600 r. p.n.e., zostało wzniesione przez społeczności łowiecko-zbierackie jeszcze przed rozpowszechnieniem rolnictwa. Odkrycie to zmieniło poglądy naukowców na temat początków zorganizowanych społeczeństw i budownictwa monumentalnego.
Ludzie epoki lodowcowej byli znakomitymi rzemieślnikami i artystami. Pozostawili po sobie realistyczne malowidła jaskiniowe w Lascaux i Altamirze, rzeźby, figurki, ozdoby oraz narzędzia wykonane z kamienia, kości i poroża. Wśród najbardziej znanych zabytków znajduje się Wenus z Willendorfu, będąca przykładem sztuki paleolitycznej.
Archeolodzy odnajdują również pozostałości obozowisk, palenisk, konstrukcji mieszkalnych oraz kości mamutów, reniferów, nosorożców włochatych i żubrów ze śladami działalności człowieka. W Polsce ważne stanowiska z tego okresu znajdują się między innymi w Wilczycach, Ojcowie, okolicach Krakowa oraz na Wyżynie Sandomierskiej.
Mimo ogromnego postępu archeologii wiedza o najdawniejszych dziejach człowieka pozostaje niepełna. Większość dawnych osad została zniszczona przez czas, procesy geologiczne lub znajduje się dziś pod wodami mórz i oceanów. Każde nowe odkrycie pozwala lepiej poznać życie naszych przodków, ale jednocześnie rodzi kolejne pytania.
Pojawiają się również hipotezy sugerujące, że część późniejszych osiągnięć cywilizacyjnych mogła wykorzystywać wiedzę przekazywaną z pokolenia na pokolenie od społeczności żyjących u schyłku epoki lodowcowej. Dotychczas nie znaleziono jednak przekonujących dowodów potwierdzających istnienie wysoko rozwiniętej, zaginionej cywilizacji poprzedzającej znane kultury starożytnego Egiptu czy Mezopotamii. Są to interesujące hipotezy, które pozostają przedmiotem dyskusji.
Duże zainteresowanie budzą również badania Antarktydy. W przestrzeni publicznej pojawiają się liczne teorie dotyczące jej przeszłości, jednak większość z nich nie znajduje potwierdzenia w badaniach geologicznych i archeologicznych. Naukowcy koncentrują się przede wszystkim na analizie rdzeni lodowych, które pozwalają odtworzyć historię klimatu Ziemi sięgającą setek tysięcy lat. To właśnie kolejne odkrycia naukowe, a nie sensacyjne spekulacje, mogą w przyszłości rzucić nowe światło na najdawniejsze dzieje naszej planety i człowieka.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz