Historia Izraelitów rozpoczyna się na dwóch płaszczyznach: tradycji biblijnej oraz historii rekonstruowanej na podstawie archeologii i źródeł pozabiblijnych. Oba obrazy częściowo się pokrywają, jednak nie są tożsame.
Według tradycji biblijnej początkiem dziejów Izraelitów są patriarchowie: Abraham, jego syn Izaak oraz wnuk Jakub. Jakub otrzymuje imię Izrael, a jego dwunastu synów staje się protoplastami dwunastu pokoleń Izraela. Następnie, według Biblii, potomkowie Jakuba osiedlają się w Egipcie, gdzie popadają w niewolę. Wyprowadzenie ich z Egiptu pod wodzą Mojżesza oraz zawarcie przymierza z Bogiem na Synaju stanowią centralne wydarzenia religijne judaizmu.
Z punktu widzenia historii i archeologii obraz ten wygląda inaczej. Nie znaleziono jednoznacznych dowodów potwierdzających pobyt patriarchów ani masowy exodus z Egiptu w postaci opisanej przez Biblię. Większość współczesnych badaczy uważa, że Izraelici wyłonili się stopniowo spośród ludności zamieszkującej górzyste tereny Kanaanu pod koniec epoki brązu i na początku epoki żelaza, około XIII–XI wieku przed Chr.
Najstarszym pozabiblijnym świadectwem istnienia Izraela jest stela faraona Merenptaha, datowana na około 1208 r. przed Chr. Egipski władca wspomina na niej lud nazwany „Izrael”. Jest to pierwsza znana wzmianka o Izraelu w źródłach zewnętrznych.
Od X wieku przed Chr. źródła archeologiczne i epigraficzne stają się coraz liczniejsze. Tradycja biblijna umieszcza w tym okresie panowanie Saula, Dawida i Salomona. Istnienie dynastii Dawida znajduje prawdopodobne potwierdzenie w inskrypcji z Tel Dan, zawierającej określenie „Dom Dawida”. W IX–VIII wieku przed Chr. źródła asyryjskie, aramejskie i moabickie coraz częściej wspominają o królestwach Izraela i Judy, dzięki czemu dzieje tego okresu można odtwarzać nie tylko na podstawie Biblii, lecz również niezależnych świadectw historycznych.
Historycy zwykle przyjmują, że historia Izraelitów jako ludu, którą można badać na podstawie źródeł pozabiblijnych, rozpoczyna się około XIII wieku przed Chr. Wcześniejsze dzieje patriarchów – Abrahama, Izaaka i Jakuba – należą przede wszystkim do tradycji biblijnej i nie znajdują jednoznacznego potwierdzenia w źródłach zewnętrznych.
Za jeden z najstarszych zachowanych utworów biblijnych uważa się Kantyk Debory (Sdz 5,1–31). Większość badaczy datuje opisywane w nim wydarzenia na XII wiek przed Chr., natomiast sam utwór mógł zostać ułożony wkrótce po tych wydarzeniach. Przez długi czas był przekazywany ustnie, a następnie został włączony do Księgi Sędziów podczas redagowania ksiąg biblijnych.
Proces powstawania i redagowania ksiąg Starego Testamentu trwał około tysiąca lat. Najstarsze teksty były początkowo przekazywane ustnie. Z czasem zaczęto je zapisywać, prawdopodobnie na papirusie oraz wyprawionej skórze (pergamin zaczął być powszechniej stosowany dopiero w późniejszych wiekach). Nie zachowały się pierwotne rękopisy ksiąg biblijnych. Teksty spisywano alfabetem hebrajskim liczącym 22 spółgłoski. Język hebrajski należy do rodziny języków semickich i znacznie różni się od języków indoeuropejskich, zarówno budową gramatyczną, jak i sposobem wyrażania pojęć.
Najstarsze tradycje zawierały opowiadania o Abrahamie i jego potomkach, wyjściu z Egiptu, zdobyciu Kanaanu pod wodzą Jozuego oraz walkach z Filistynami. Przez wiele pokoleń funkcjonowały one przede wszystkim w przekazie ustnym. Ich spisane fragmenty przechowywano prawdopodobnie w sanktuariach i na dworze królewskim. W okresie monarchii rozpoczęto gromadzenie wcześniejszych zapisów oraz systematyczne opracowywanie historii narodu.
W VIII wieku przed Chr. wystąpili pierwsi prorocy, których pisma zachowały się do naszych czasów – Amos i Ozeasz. Nie byli oni kronikarzami w ścisłym znaczeniu, lecz interpretatorami historii. W wydarzeniach politycznych dostrzegali działanie Boga oraz wezwanie narodu do nawrócenia. Ich przesłanie opierało się na objawieniach, wizjach, snach oraz wewnętrznym natchnieniu.
Klasyczna teoria czterech źródeł Pięcioksięgu (J – jahwistycznego, E – elohistycznego, D – deuteronomicznego i P – kapłańskiego), sformułowana w XIX wieku, przez wiele lat dominowała w biblistyce. Współcześnie jest jednak poddawana istotnym modyfikacjom. Badacze, tacy jak Rolf Rendtorff, Erhard Blum czy John Van Seters, zaproponowali nowe modele powstawania Pięcioksięgu. Van Seters uznał między innymi, że tradycja deuteronomiczna jest starsza od jahwistycznej, a odrębne źródło elohistyczne prawdopodobnie nigdy nie istniało. Obecnie nie ma jednej powszechnie przyjmowanej teorii powstania Pięcioksięgu, jednak większość biblistów zgadza się, że jego ostateczna redakcja nastąpiła w okresie perskim, około V–IV wieku przed Chr.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz