Hetyci

          Hetyci byli ludem indoeuropejskim, który około początku II tysiąclecia przed Chr. osiedlił się w środkowej Anatolii – dzisiejsza zachodnia Turcja. Stworzyli jedno z najpotężniejszych państw starożytnego Bliskiego Wschodu. Ich stolicą było Hattusa, położone w centralnej części Anatolii.

          Początki państwa hetyckiego sięgają około XVII w. przed Chr., kiedy władcy z dynastii wywodzącej się z miasta Kuššara zjednoczyli liczne księstwa anatolijskie. Największy rozkwit imperium przypadł na XIV i XIII w. przed Chr., gdy Hetyci opanowali znaczną część Anatolii oraz podporządkowali sobie północną Syrię.

          Państwo hetyckie było monarchią, jednak władza króla nie miała charakteru absolutnego. W sprawowaniu rządów wspierała go arystokracja oraz rada dostojników zwana pankus. Hetyci stworzyli sprawnie funkcjonującą administrację, dzieląc kraj na prowincje zarządzane przez namiestników.

          Podstawą gospodarki było rolnictwo i hodowla zwierząt, a także rozwinięte rzemiosło oraz handel. Położenie Anatolii sprzyjało wymianie handlowej między Mezopotamią, Syrią i wybrzeżami Morza Egejskiego. Hetyci słynęli również z wysokiego poziomu metalurgii. Umiejętnie wykorzystywali miedź, brąz i żelazo, choć żelazo początkowo miało charakter luksusowy i było używane głównie do wyrobu przedmiotów o dużej wartości.

          Siłę militarną Hetytów stanowiła dobrze zorganizowana armia wyposażona w lekkie rydwany bojowe. Dzięki sprawnej organizacji oraz nowoczesnemu uzbrojeniu prowadzili liczne wojny, podporządkowując sobie sąsiednie państwa.

          Od czasów faraona Totmesa III, państwo hetyckie cały czas walczyło z Egiptem o panowanie w Syrii.  Jednym z najważniejszych wydarzeń w ich dziejach była bitwa pod Kadesz stoczona około 1274 r. przed Chr. (dokładna data nieznana) z Egipcjanami dowodzonymi przez Ramzesa II (w piątym roku jego panowania). Ramzes wykazał się nadzwyczajnym bohaterstwem i odwagą. Przywdziawszy kolczugę, wybiegł z namiotu rzucając się na nadchodzącą za rydwanami armię wroga mając u boku jedynie osobistą gwardię. Czyn ten znacznie wzmocnił morale armii.Myśląc, że armia Egiptu nie stanowi już zagrożenia, Hetyci poczęli plądrować egipski obóz.Od całkowitej klęski wojsk faraona ocaliło przybycie sojuszniczych oddziałów z państwa Nearinów. Bitwa nie przyniosła rozstrzygnięcia, dlatego kilka lat później oba państwa zawarły traktat pokojowy, uznawany za najstarszy zachowany międzynarodowy traktat pokojowy w historii.

          Religia Hetytów miała charakter politeistyczny. Przejęli wiele bóstw od ludów zamieszkujących Anatolię i Syrię, dlatego ich państwo określano mianem „kraju tysiąca bogów”. Najważniejszymi bóstwami byli bóg burzy Tarhunna oraz bogini słońca z Arinny. Królowie pełnili również funkcje religijne, przewodnicząc najważniejszym obrzędom państwowym.

          Hetyci posługiwali się własnym językiem należącym do rodziny indoeuropejskiej. Zapisywali go przede wszystkim pismem klinowym przejętym z Mezopotamii, a w inskrypcjach monumentalnych wykorzystywali także hieroglify anatolijskie. W stolicy odkryto tysiące glinianych tabliczek zawierających teksty religijne, prawne, administracyjne i dyplomatyczne, które stanowią cenne źródło wiedzy o ich cywilizacji.

         Warto wspomnieć, ze Hetytą był biblijny Uriasz, wojownik króla Dawida i mąż Batszeby. Przeszedł na wiarę w Boga Izraela, na co wskazuje samo jego hebrajskie imię, które oznacza „moim światłem jest Jahwe".

          Około 1200 r. przed Chr., w okresie kryzysu późnej epoki brązu, państwo hetyckie upadło. Do jego rozpadu przyczyniły się najazdy Ludów Morza, konflikty wewnętrzne oraz trudności gospodarcze. Na terenach południowej Anatolii i północnej Syrii przetrwały jednak mniejsze państwa nowohetyckie, które zachowały elementy kultury hetyckiej jeszcze przez kilka stuleci.

         W okresie hetyckim lub wcześniej ludy hetyckie oraz inne społeczności zamieszkujące starożytną Anatolię i Bliski Wschód bywają łączone z tradycją budowy podziemnych miast. Szczególnie na terenie środkowej Anatolii (dzisiejsza Turcja) zachowały się liczne rozległe kompleksy wykute w miękkich skałach wulkanicznych. Choć wiele z nich było użytkowanych przez różne ludy i rozbudowywanych przez kolejne stulecia, ich najstarsze etapy mogą sięgać epoki hetyckiej lub nawet wcześniejszych kultur.

Najbardziej znane przykłady to:

Derinkuyu – największe odkryte starożytne podziemne miasto. Liczyło nawet 18 poziomów i mogło pomieścić dziesiątki tysięcy ludzi wraz z zapasami żywności, zwierzętami, studniami oraz systemem wentylacji.

Kaymaklı – rozległy kompleks tuneli, komór mieszkalnych, magazynów i pomieszczeń gospodarczych, połączony z innymi podziemnymi osadami siecią korytarzy.

          Miasta podziemne pełniły wiele funkcji. Przede wszystkim zapewniały schronienie podczas najazdów i konfliktów zbrojnych. Stała temperatura panująca pod ziemią chroniła również przed skrajnymi warunkami klimatycznymi – letnimi upałami i zimowym chłodem. Dodatkowo miękkie skały wulkaniczne Kapadocji umożliwiały stosunkowo łatwe drążenie rozległych systemów pomieszczeń, które mogły służyć jako miejsca zamieszkania, magazyny, stajnie, świątynie, a nawet całe samowystarczalne osady funkcjonujące przez dłuższy czas.