Tak jak kot nie jest w stanie zrozumieć rachunku różniczkowego, tak człowiek może nigdy nie pojąć wszystkich fundamentów rzeczywistości. Granice ludzkiego poznania sprawiają, że wiele pytań dotyczących początków świata i najdawniejszych dziejów pozostaje bez ostatecznej odpowiedzi. Historia, zwłaszcza ta najstarsza, skrywa liczne tajemnice, które możemy poznawać jedynie dzięki zachowanym świadectwom przeszłości.
Najstarsze źródła historyczne prowadzą nas do południowej Mezopotamii, na teren dzisiejszego Iraku, gdzie około 5500 r. przed Chr. powstały pierwsze osady cywilizacji sumeryjskiej. Jednym z najstarszych miast było Eridu, a z biegiem czasu rozwinęły się również Uruk i Ur. To właśnie Sumerowie stworzyli jedną z pierwszych cywilizacji miejskich oraz wynaleźli pismo klinowe – osiągnięcie, które na zawsze odmieniło historię ludzkości.
Pismo klinowe pojawiło się około 3400–3200 r. przed Chr. Początkowo miało formę prostych piktogramów służących do zapisywania informacji o handlu, podatkach i gospodarce. Z czasem znaki uległy uproszczeniu, a pisarze zaczęli odciskać je w miękkiej glinie trzcinowym rylcem o klinowatym zakończeniu, od którego pochodzi nazwa tego systemu pisma. Na glinianych tabliczkach utrwalano nie tylko dokumenty gospodarcze, lecz także hymny religijne, modlitwy, mity i opowieści o bogach. Po wysuszeniu lub wypaleniu tabliczki stawały się niezwykle trwałe, dzięki czemu wiele z nich przetrwało tysiące lat i pozwala współczesnym badaczom odtworzyć świat najstarszych cywilizacji.
Pismo klinowe było używane przez ponad trzy tysiące lat przez kolejne ludy Mezopotamii, między innymi Akadyjczyków, Babilończyków i Asyryjczyków. Odkryte w ruinach Sumeru, Akadu, Babilonii i Asyrii tabliczki umożliwiły historykom poznanie dziejów Bliskiego Wschodu. Szczególnie cennym znaleziskiem okazała się biblioteka króla Aszurbanipala w Niniwie, odnaleziona w XIX wieku, zawierająca tysiące tekstów zapisanych pismem klinowym.
Źródłem wiedzy o religii Mezopotamii są nie tylko tabliczki, lecz również wykopaliska świątyń, pieczęci cylindrycznych, reliefów i posągów. Dzięki nim wiadomo, że najwyższym bogiem był An (Anu), władca nieba i ojciec bogów. Enlil uważany był za boga wiatru, powietrza i władzy, natomiast Enki (Ea) za boga słodkich wód, mądrości, magii i rzemiosła oraz opiekuna ludzi. Najważniejsze informacje o tych bóstwach pochodzą z takich dzieł, jak „Epos o Gilgameszu”, „Enuma Elisz” oraz licznych mitów o stworzeniu świata.
Należy jednak pamiętać, że teksty te nie stanowią dowodu na rzeczywiste istnienie opisywanych bogów. Są one świadectwem wierzeń mieszkańców starożytnej Mezopotamii i pokazują, jak wyobrażali sobie świat, jego początki oraz miejsce człowieka we wszechświecie. Historycy poznają te wierzenia wyłącznie na podstawie zachowanych źródeł pisanych, powstałych między około 3000 a 500 r. przed Chr., dlatego traktują je jako źródła do badań nad religią i kulturą, a nie jako potwierdzenie istnienia bóstw.
Szczególne znaczenie mają „Epos o Gilgameszu” oraz „Enuma Elisz”, które wywarły ogromny wpływ na rozwój starożytnych tradycji literackich i religijnych. W obu utworach można dostrzec motywy, które wiele stuleci później pojawiają się również w Biblii hebrajskiej, zwłaszcza w Księdze Rodzaju. Nie oznacza to jednak prostego kopiowania wcześniejszych opowieści, lecz świadczy o istnieniu wspólnego środowiska kulturowego, z którego wyrastały różne tradycje religijne.
W „Eposie o Gilgameszu” Utnapisztim zostaje ostrzeżony przez boga o nadchodzącym potopie i buduje arkę, aby ocalić siebie oraz życie na ziemi. W Księdze Rodzaju podobną rolę pełni Noe, który również otrzymuje polecenie zbudowania arki i staje się początkiem odnowionego świata. W obu opowieściach pojawia się motyw wypuszczania ptaków w celu sprawdzenia, czy wody opadły. Różnica tkwi jednak w interpretacji tych wydarzeń. W mezopotamskim eposie bogowie działają jako wiele niezależnych, często skłóconych sił, natomiast w Biblii potop jest wyrazem sprawiedliwego sądu jednego Boga nad moralnie zepsutą ludzkością.
Podobne analogie można odnaleźć między „Enuma Elisz” a biblijnym opisem stworzenia świata. W obu tekstach początkiem wszystkiego jest pierwotny chaos i bezkresne wody. W mezopotamskim micie świat powstaje w wyniku walki boga Marduka z Tiamat, a z ciała pokonanej bogini zostają ukształtowane niebo i ziemia. W Księdze Rodzaju stworzenie dokonuje się zupełnie inaczej – bez przemocy i walki. Jeden Bóg powołuje świat do istnienia mocą swojego słowa. Ta różnica ukazuje przejście od politeistycznego obrazu rzeczywistości do monoteistycznej wizji stworzenia.
Dlatego Biblia nie jest prostym powtórzeniem mezopotamskich mitów. Wykorzystuje znane w starożytnym Bliskim Wschodzie motywy, lecz nadaje im nowy sens moralny i teologiczny. „Epos o Gilgameszu” oraz „Enuma Elisz” nie są więc źródłem Księgi Rodzaju w znaczeniu dosłownym, lecz stanowią ważne tło kulturowe, które pozwala lepiej zrozumieć sposób, w jaki kształtowały się najstarsze tradycje religijne i literackie ludzkości.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz