Wielkim zagrożeniem dla człowieka jest pycha, rozumiana szeroko jako pokusa wywyższania się ponad innych. Każde wydarzenie, które przynosi nam uznanie — awans, sukces sportowy, osiągnięcie zawodowe czy nawet zwykła pochwała — może stać się zarzewiem pokusy, by poczuć się kimś lepszym od innych. Sam sukces nie jest niczym złym; niebezpieczeństwo pojawia się wtedy, gdy zaczynamy przypisywać sobie większą wartość, niż rzeczywiście posiadamy, i patrzeć na innych z góry. Pycha może sprawić, że człowiek zapomina o własnych słabościach, przestaje dostrzegać zasługi innych i zaczyna wierzyć, że osiągnięty status czy uznanie są wyłącznie jego zasługą. W ten sposób to, co miało być źródłem radości i motywacji, może stać się początkiem duchowego upadku.
Każdy władca nosi w sobie pokusę niezależności. Z czasem może dojść do przekonania, że doradcy nie są mu już potrzebni, ponieważ to on sam wie najlepiej, jak należy postępować. Władza, zwłaszcza długotrwała, ma bowiem niebezpieczną właściwość: potrafi odgradzać człowieka od krytyki i utwierdzać go w przekonaniu o własnej nieomylności. Pochwały płynące z otoczenia, sukcesy polityczne i poczucie odpowiedzialności za państwo mogą łatwo przerodzić się w przekonanie, że własna racja jest ważniejsza od racji innych.
Tak rodzi się pycha władzy. Jej kolejnym etapem może być lekceważenie doradców, instytucji, przeciwników politycznych, a wreszcie — głosu obywateli. Władca, który przestaje słuchać, zaczyna podejmować decyzje wyłącznie w oparciu o własne przekonania. W skrajnym przypadku prowadzi to do sytuacji, w której prawo zaczyna być traktowane jako przeszkoda, a nie jako fundament państwa. Z pozornej niezależności rodzi się więc samowola, z samowoli — chaos, a chaos może stać się uzasadnieniem dla coraz większej koncentracji władzy. W ten sposób droga od przekonania „wiem najlepiej” może prowadzić od osłabienia instytucji do autorytaryzmu, a nawet despotyzmu.
Historia dostarcza aż nadto przykładów takich mechanizmów. Nie trzeba nawet sięgać do odległej przeszłości. Współczesna polityka również pokazuje, jak niebezpieczne jest skupienie ogromnej władzy w rękach człowieka, który przestaje słuchać innych i zaczyna utożsamiać własne ambicje z interesem państwa.
Wśród współczesnych przywódców szczególnym przykładem jest Władimir Putin. Jego wieloletnie rządy pokazują, do czego może prowadzić koncentracja władzy, eliminowanie rzeczywistej kontroli nad przywódcą oraz podporządkowanie instytucji państwa jego politycznej wizji. Wojna przeciwko Ukrainie jest najbardziej dramatycznym dowodem konsekwencji takiego sposobu sprawowania władzy. Człowiek otoczony przez ludzi, którzy boją się powiedzieć mu prawdę, może w pewnym momencie zacząć wierzyć, że jego własna wizja rzeczywistości jest rzeczywistością samą w sobie.
Innym przypadkiem, który warto obserwować bez uprzedzeń, jest Wołodymyr Zełenski. Nie sposób odmówić mu odwagi i determinacji w obronie Ukrainy. W czasie rosyjskiej agresji zyskał ogromne uznanie na świecie, a jego postawa stała się symbolem walki narodu o niepodległość. Tym większa jest odpowiedzialność, która spoczywa dziś na jego barkach. Człowiek, który otrzymuje tak wielkie uznanie, musi szczególnie uważać, aby nie uwierzyć, że skoro prowadzi słuszną walkę, to każda jego decyzja jest z definicji słuszna.
Pojawiające się w mediach informacje dotyczące sposobu sprawowania władzy przez ukraińskie kierownictwo oraz napięć wokół instytucji państwowych powinny skłaniać do czujności, choć nie należy na ich podstawie pochopnie orzekać o czyjejś pysze czy osobistych intencjach. Krytyczna ocena władzy nie jest przecież działaniem przeciwko państwu. Przeciwnie — w zdrowej demokracji jest jednym z mechanizmów, które mają chronić państwo przed błędami jego przywódców.
Zełenski już na obecnym etapie swojej historii zasłużył na uznanie i podziw za odwagę w obliczu rosyjskiej agresji. Tym łatwiej jednak zrozumieć, jak wielkim zagrożeniem byłoby zaprzepaszczenie tego dorobku przez nadmierną koncentrację władzy czy przekonanie o własnej nieomylności. Wielkość przywódcy nie polega bowiem na tym, że nigdy się nie myli. Polega na tym, że potrafi słuchać tych, którzy mogą wskazać jego błąd.
Także w Polsce warto przyglądać się temu mechanizmowi. Każdy prezydent, premier czy lider polityczny jest narażony na pokusę otaczania się ludźmi, którzy przede wszystkim potwierdzają jego rację. Doradca, który zawsze przytakuje, może być dla polityka wygodniejszy od tego, który potrafi powiedzieć: „myli się pan”. Ale właśnie ten drugi może okazać się znacznie bardziej potrzebny.
Dlatego wobec każdego sprawującego władzę warto zadawać pytanie: czy otacza się ludźmi, którzy mówią mu prawdę, czy tylko tymi, którzy mówią mu to, co chce usłyszeć? Czy potrafi przyjąć krytykę? Czy uznaje ograniczenia własnej wiedzy i kompetencji? I wreszcie — czy jest w stanie przyznać się do błędu?
Władza potrzebuje bowiem nie tylko silnego przywódcy, lecz także silnych mechanizmów, które potrafią tego przywódcę powstrzymać przed błędem. Historia pokazuje, że największym zagrożeniem nie jest wcale człowiek, który wie, że może się mylić. Znacznie groźniejszy jest ten, który uwierzył, że mylić się już nie może.
W tym kontekście również polski prezydent powinien pamiętać, że historia ocenia polityków nie tylko za ich ambicje, lecz przede wszystkim za skutki ich decyzji. Pragnienie zapisania się w historii samo w sobie nie jest niczym złym. Problem zaczyna się wtedy, gdy pragnienie historycznej wielkości staje się ważniejsze od odpowiedzialności za państwo i jego obywateli. Poprzedni prezydent miał swoją szansę na trwałe zapisanie się w historii. Według mnie ją utracił. Każdy kolejny przywódca również otrzymuje swoją szansę — ale równie łatwo może ją zmarnować.
Dlatego największą cnotą człowieka władzy nie jest przekonanie o własnej wielkości, lecz umiejętność zachowania umiaru. Prawdziwie wielki przywódca wie, że urząd jest czasowy, pochwały przemijają, a historia potrafi być znacznie bardziej surowa niż współcześni wielbiciele. Władza jest próbą charakteru. Im większa władza, tym większa pokusa pychy — i tym większa potrzeba ludzi, którzy mają odwagę powiedzieć władcy: „zatrzymaj się, możesz się mylić”.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz