Nowe cywilizacje

 

          Wczoraj wyraziłem niepokój poznawczy, a dziś przyszła mi myśl, że Tora – opisując Kaina, który po zabójstwie Abla ucieka do innych, już istniejących społeczności – pośrednio ujawnia coś bardzo istotnego. Jej autorzy, po krótkim opisie prehistorii, świadomie odcinają się od historii liczącej tysiące, a być może dziesiątki tysięcy lat, i postanawiają rozpocząć własną, semicką narrację od określonego momentu szczególnej relacji człowieka z Bogiem.

          To, co było wcześniej, staje się dla nich mniej istotne. Prehistoria pełni rolę wprowadzenia: przekazuje prawdę o stworzeniu świata, Ziemi i człowieka, lecz nie stanowi centrum zainteresowania. Dla Semitów kluczowy staje się dopiero czas Objawienia – moment, w którym Bóg zaczyna w sposób szczególny komunikować się z wybranym ludem i prowadzić go przez historię.

          Z różnych przesłanek można wnioskować, że ta „nowa epoka” mogła rozpocząć się po zakończeniu ostatniego zlodowacenia, około 40 tysięcy lat temu. Był to okres gwałtownych zmian klimatycznych, migracji ludów oraz przyspieszonego rozwoju kultury, co sprzyjało powstawaniu nowych form cywilizacji i bardziej złożonych struktur społecznych.

          Jeśli uwzględnić fakt, że Ziemia istnieje od około 4,5 miliarda lat, czas ten jest na tyle ogromny, że można założyć istnienie wielu cywilizacji, które powstawały, rozwijały się i ulegały zagładzie, ustępując miejsca kolejnym. Kataklizmy naturalne – zlodowacenia, trzęsienia ziemi, uderzenia meteorytów czy długotrwałe zmiany klimatu – mogły niszczyć niemal wszystkie materialne ślady ich istnienia, grzebiąc artefakty głęboko w ziemi lub na dnie oceanów.

          Pomiędzy kolejnymi cywilizacjami mogły przetrwać jedynie strzępy informacji: mity, symbole, opowieści i fragmentaryczna wiedza, które późniejsze ludy próbowały na nowo interpretować i wdrażać w życie. W ten sposób pamięć o dawnych cywilizacjach mogła przetrwać w postaci legend o bogach, herosach czy istotach „z nieba”.

          Hipotezę istnienia kosmitów odrzucam, jednak możliwe jest, że nowe cywilizacje zapamiętały wcześniejsze właśnie w formie bóstw lub istot nadprzyrodzonych – nie dlatego, że były one rzeczywiście boskie, lecz dlatego, że ich wiedza, organizacja i osiągnięcia znacząco przewyższały poziom rozwoju ich następców.

          Aby poznać prawdziwą historię ludzkości, trzeba przekopywać ziemię – dosłownie i metaforycznie. Trudność polega na tym, że wiele państw i instytucji nie jest zainteresowanych pełnym ujawnianiem odkryć, które mogłyby podważyć obowiązujące narracje historyczne. Nie do końca to rozumiem, choć mam świadomość, że jako jednostka nie mam na ten proces realnego wpływu.

          Na chwilę obecną zdaję sobie sprawę, że do poznania pełnej prawdy upłynie jeszcze bardzo dużo czasu. Dziś niemal wszystko jest względne i zależne od poziomu wykształcenia człowieka, jego wysiłku, ciekawości świata i dobrej woli. Obok autentycznych poszukiwaczy prawdy funkcjonuje jednak ogromna liczba ludzi zafascynowanych teoriami spiskowymi, religiami w skrajnych formach oraz ezoteryką. Często odnoszę wrażenie, że bardziej interesują ich własne poglądy, wizje i fantazje niż rzetelne poznanie rzeczywistości.

          Aby prawda mogła zostać naprawdę odkryta i zaakceptowana, musiałaby zmienić się sama cywilizacja – jej poziom kultury, edukacji i odpowiedzialności. Gdy obserwuje się, że na pierwszym planie spraw światowych wciąż dominują wojny, konflikty i walka o władzę, trudno snuć optymistyczne marzenia o przyszłości.

          Dziwi mnie, że świat nie potrafi skutecznie poradzić sobie z politykami destabilizującymi porządek międzynarodowy, takimi jak Putin, Orban, Trump i wielu im podobnych. W Polsce z kolei przeraża mnie skala poparcia dla PiS-u, często wśród ludzi słabo wykształconych i podatnych na uproszczone przekazy. Wszystko to pokazuje, jak daleko jesteśmy jeszcze od cywilizacji opartej na wiedzy, refleksji i odpowiedzialnym myśleniu.

Prawda niepewna

          Mimo ogromnego postępu technicznego coraz trudniej dotrzeć do źródeł informacji, które nadawałyby się do rzetelnej i krytycznej analizy. Nadmiar treści nie idzie w parze z ich jakością. Zapoznałem się z wieloma dokumentami, jednak odnoszę wrażenie, że część z nich jest skażona intencjonalnie — podporządkowana określonym interesom, narracjom lub ideologiom. Rodzi się więc konieczność nieustannego badania ich wiarygodności, konfrontowania faktów oraz odrzucania tego, co nosi znamiona manipulacji lub świadomego fałszu.

          Trudno pojąć, że istnieją ośrodki oraz pseudonaukowcy, którym zależy na sianiu zamętu i podważaniu zaufania do wiedzy opartej na dowodach. W przestrzeni publicznej mnożą się teorie spiskowe, interpretujące zdarzenia zgodnie z fantazją autorów, a nie w oparciu o fakty. W efekcie prawda staje się niepewna, rozmyta, a odbiorca informacji zostaje pozostawiony sam sobie — zmuszony do nieustannej czujności, krytycznego myślenia i odpowiedzialności za własne sądy.

          Przyznaję, że i mnie to spotkało. Nie reprezentuję żadnej uczelni ani ośrodka naukowego i nie prowadzę własnych badań. Korzystam z dostępnych źródeł oraz dorobku pisanego autorów, których uważam za wiarygodnych, lecz nawet ich materiały bywają przedmiotem manipulacji. Wystarczy wspomnieć o Biblii. Często spotykam się z opiniami, że w III–V wieku wprowadzono do jej treści tak wiele zmian i korekt, iż podważa to zaufanie do dzisiejszych wydań. Przez lata opierałem się na Biblii Tysiąclecia wydanej w 1965 roku przez Pallottinum, tuż przed milenijną rocznicą Chrztu Polski — z tego przekładu korzystał również Jan Paweł II. Obecnie dostępne jest już wydanie piąte z roku 2024. Zauważyłem w nim zmiany, które nie tylko niepokoją, ale wręcz zmuszają do rewizji dotychczasowego oglądu i stawianych wcześniej wniosków.

          Teorie spiskowe zalewają media, a często towarzyszą im agresywne reklamy, będące zmorą dla osób poszukujących rzetelnej wiedzy. Brakuje ośrodków, które mogłyby pełnić rolę autorytatywnej wykładni prawdy lub choćby punktu odniesienia.

          Być może nastąpił zastój w publikowaniu nowych wyników badań. A może to ja jestem niecierpliwy. Dostępna literatura wciąż w dużej mierze odzwierciedla stan wiedzy XX wieku. Tymczasem mija już pierwsza ćwiartka XXI wieku — a zmiany, których można by się spodziewać, wydają się zaskakująco niewielkie.

Znaczenie pisma w dziejach ludzkości

Znaczenie pisma w dziejach ludzkości

 

          Pismo jest jednym z najważniejszych osiągnięć w dziejach ludzkości. To, co mnie szczególnie zadziwia w rozwoju człowieka i ludzkiej cywilizacji, to pomysł, aby rzeczom i zdarzeniom nadawać znaki graficzne. Dzięki temu abstrakcyjnemu myśleniu powstało pismo – narzędzie, które pozwoliło ludziom nie tylko porozumiewać się na odległość, lecz także utrwalać pamięć o świecie.

          Historia pisma sięga kilku tysięcy lat wstecz. Najstarsze jego formy powstały w Mezopotamii około IV tysiąclecia przed Chr.. Było to pismo klinowe, używane przez Sumerów. Znaki wyciskano w glinianych tabliczkach za pomocą rylca, a każdy symbol początkowo przedstawiał konkretny przedmiot lub czynność. Podobnie w starożytnym Egipcie rozwinęły się hieroglify – bogaty system znaków obrazkowych, którymi zapisywano teksty religijne, historyczne i administracyjne na kamieniu oraz papirusie.

          Pismo sumeryjskie (klinowe) powstało około ok. 3400–3100 przed Chr. w Mezopotamii. Początkowo były to piktogramy wyciskane w glinianych tabliczkach, które z czasem przekształciły się w system znaków klinowych, reprezentujących sylaby i pojęcia abstrakcyjne.

          Hieroglify egipskie pojawiły się nieco później, około ok. 3200 przed Chr.. Były również oparte na znakach obrazkowych, ale miały od początku charakter zarówno ideograficzny (znak oznaczał pojęcie), jak i fonetyczny (znak oznaczał dźwięk). Oba systemy rozwijały się w podobnym czasie i niezależnie, sumeryjskie pismo klinowe wyprzedza egipskie hieroglify o kilkaset lat!

          Z biegiem czasu pismo zaczęło się upraszczać. Znaki przestały przedstawiać konkretne przedmioty, a zaczęły oznaczać dźwięki lub sylaby. Tak powstały pisma sylabiczne, a później alfabetyczne. Ogromnym przełomem było stworzenie alfabetu fenickiego, który składał się z niewielkiej liczby znaków odpowiadających głoskom.                                  Na jego podstawie rozwinął się alfabet grecki, a następnie łaciński, który do dziś jest używany w wielu krajach świata, w tym w Polsce.

          Pismo odegrało kluczową rolę w rozwoju państw i kultur. Dzięki niemu możliwe stało się tworzenie kodeksów prawnych, takich jak kodeks Hammurabiego (XVIII w. przed Chr), prowadzenie kronik historycznych oraz rozwój literatury i nauki. W średniowieczu pismo było pielęgnowane głównie w klasztorach, gdzie mnisi przepisywali księgi, dbając o zachowanie dorobku antyku. Wynalezienie druku przez Johannesa Gutenberga w XV wieku sprawiło, że pismo stało się dostępne dla znacznie szerszego grona odbiorców.

          Najstarsze teksty biblijne powstawały ręcznie, w bardzo odmiennych warunkach niż dzisiejsze pisanie, zarówno pod względem materiałów, narzędzi, jak i języka. Były pisane głównie w: języku hebrajskim – podstawowy język Biblii hebrajskiej, języku aramejskim – używanym w niektórych fragmentach (np. Księga Daniela, Ezdrasza), języku greckim – w przypadku Nowego Testamentu (greka koine). Używano pisma spółgłoskowego, zwłaszcza w hebrajskim – zapisywano tylko spółgłoski, bez samogłosek. Odczytanie tekstu wymagało więc znajomości języka i tradycji. Samogłoski dodano dopiero wiele wieków później przez masoretów.

          Najstarsze teksty biblijne zapisywano na:papirusie – wytwarzanym z rośliny papirusowej, popularnym w starożytności, pergaminie – specjalnie przygotowanej skórze zwierzęcej (owczej, koziej),  rzadziej na glinianych ostrakonach (skorupach) lub kamieniu. Papirus był tańszy, ale nietrwały; pergamin droższy, za to znacznie trwalszy.

          Pisarze (skrybowie) używali: trzcinek lub piór jako narzędzi do pisania, atramentu wytwarzanego z sadzy, węgla, gumy arabskiej i wody. Pisanie było zajęciem wymagającym ogromnej precyzji, skupienia i wiedzy.

Teksty zapisywano: bez odstępów między wyrazami, bez znaków interpunkcyjnych,

często w długich kolumnach. Każda litera miała znaczenie — błąd mógł zmienić sens całego fragmentu. W tradycji żydowskiej kopista, który popełnił zbyt wiele błędów, musiał zniszczyć rękopis.

          Teksty biblijne były: wielokrotnie przepisywane ręcznie przez pokolenia, przekazywane z niezwykłą starannością, szczególnie w judaizmie, traktowane nie tylko jako tekst, ale jako święte słowo. Dzięki temu, mimo upływu tysięcy lat, zachowana treść Biblii jest zadziwiająco spójna, co potwierdzają m.in. zwoje znad Morza Martwego. Właśnie dzięki  pracowitości skrybów Biblia stała się jednym z najlepiej zachowanych tekstów starożytnego świata.

Historyczne znaczenie prochu strzelniczego

 

          Człowiek w swoim dorobku ma wielkie odkrycia i osiągnięcia, ale nie wszystkie są etycznie poprawne.

          Wynalezienie prochu strzelniczego było jednym z najważniejszych odkryć w dziejach ludzkości. Zapoczątkowało ono przełom w technice wojennej, prowadząc do stopniowego zaniku średniowiecznego rycerstwa oraz fortyfikacji obronnych opartych na murach kamiennych. Broń palna i artyleria umożliwiły skuteczniejsze prowadzenie działań wojennych, zmieniając strategie militarne i równowagę sił między państwami.

          Pierwszymi, którzy poznali i zaczęli używać saletry (z łac. sal petrae – „sól skalna”), byli Chińczycy. Już za panowania dynastii Han (ok. 100 r. przed Chr.) alchemicy taoistyczni, poszukując eliksiru nieśmiertelności, wykorzystywali w swoich eksperymentach m.in. siarkę oraz saletrę, czyli azotan potasu (KNO₃). Mieszanie tych substancji z węglem drzewnym doprowadziło do odkrycia prochu strzelniczego.

          Oficjalne sformułowanie receptury prochu przypisuje się XI wiekowi. – w 1044 r. został on opisany w chińskim traktacie wojskowym Wujing Zongyao. Początkowo proch stosowano głównie do wyrobów pirotechnicznych, takich jak fajerwerki (od V wieku, ok. 468 r.), a następnie znalazł on szerokie zastosowanie militarne: w rakietach (ok. 1100 r.), granatach i bombach (1232 r., podczas oblężenia Kaifengu), a w połowie XIII wieku także w pierwszych armatach (ok. 1250 r.).

          Wynalezienie prochu strzelniczego zrewolucjonizowało sztukę wojenną, prowadząc do rozwoju broni palnej, artylerii oraz miotaczy ognia, a w dalszej perspektywie zmieniło sposób prowadzenia konfliktów zbrojnych na całym świecie.

          Znaczenie prochu wykraczało jednak poza sferę militarną. Jego zastosowanie w górnictwie i budownictwie przyczyniło się do rozwoju infrastruktury, umożliwiając szybsze drążenie tuneli oraz wydobycie surowców. Proch odegrał także istotną rolę w rozwoju pirotechniki, stając się podstawą pokazów fajerwerków i ceremonii.

          Upowszechnienie prochu strzelniczego sprzyjało centralizacji władzy państwowej, ponieważ kosztowna artyleria była dostępna głównie dla monarchów i państw, co osłabiało znaczenie feudalnych armii. Ostatecznie wynalazek ten przyczynił się do przemian społecznych, politycznych i technologicznych, kształtując nowożytny świat.

          Łączenie tych substancji z różnymi domieszkami doprowadzało niejednokrotnie do groźnych w skutkach pożarów.

          Same odkrycia i dzieła wytworzone przez człowieka same w sobie są dobre (podobnie jak pisze w Księdze Rodzaju o dziełach Boskiego stworzenia) do czasu jak zostają wykorzystane do celów nieetycznych. 

          Odkrycia i wytwory człowieka mają w sobie wartość samą w sobie — podobnie jak w Księdze Rodzaju opisywane są dzieła Boskiego stworzenia, które były dobre. Człowiek, tworząc, uczestniczy w tym samym akcie nadawania formy światu. Jednak ta wartość pozostaje potencjalna i krucha: dopóki dzieła te nie zostaną wykorzystane w sposób nieetyczny, dopóty świadczą o geniuszu, uporze i kreatywności. Gdy zaś służą przemocy, egoizmowi czy zniszczeniu, tracą swój pierwotny sens i stają się przestrogą — przypomnieniem, że moc tworzenia wymaga odpowiedzialności.

 

Obrobione kamienie Baalbek (Liban)

          Obrobione kamienie Baalbek (Liban). Bloki ważące ponad 800 ton Do dziś nie ma jednoznacznej odpowiedzi, jak je transportowano i ustawiano.

          W Baalbek kamień nie jest martwy. Leży w dolinie Bekaa jak myśl, której nie da się odsunąć na bok. Pośród gór i ostrego światła Bliskiego Wschodu spoczywają bloki tak ogromne, że ludzka skala traci wobec nich znaczenie. Człowiek stojący u ich stóp nie tyle ogląda ruiny, ile doświadcza dysonansu — pomiędzy tym, co wie o możliwościach dawnych cywilizacji, a tym, co widzi.

          Najbardziej zdumiewające są kamienie w fundamentach rzymskiej Świątyni Jowisza. Trzy z nich, znane jako Trilithon, ważą po około siedemset–osiemset ton każdy. Ich krawędzie są równe, powierzchnie niemal gładkie, a całość sprawia wrażenie konstrukcji raczej ułożonej niż wzniesionej — jakby kamień sam znalazł swoje miejsce. Do dziś nie ma jednoznacznej odpowiedzi, w jaki sposób bloki te przetransportowano i osadzono, choć archeologia pozostawia niewiele wątpliwości co do czasu ich powstania.

          Przyjmuje się, że obróbka, transport i osadzenie kamieni Baalbek miały miejsce głównie w okresie rzymskim, po włączeniu regionu do Imperium Rzymskiego w 64 r. przed Chr.. Wielkie prace budowlane trwały od I wieku przed Chr. do III wieku n.e., w czasie rozbudowy monumentalnego kompleksu świątynnego obejmującego świątynie Jowisza, Bachusa i Wenus. W tym właśnie okresie Trilithon został wkomponowany w mur podbudowy.

          W pobliskim kamieniołomie znajdują się jeszcze większe bloki, ważące od około 1000 do nawet 1650 ton. Pochodzą one z tego samego okresu, lecz nigdy nie zostały przetransportowane. Najsłynniejszy z nich, tzw. Kamień Ciężarnej Kobiety, waży około tysiąca ton. Inne, odkryte dopiero w ostatnich dekadach, pozostają częściowo zakopane w ziemi — jakby porzucone w chwili, gdy ambicja przekroczyła możliwości. Najprawdopodobniej prace przerwano z powodów technicznych lub w wyniku zmiany planów.

          Rzymianie byli mistrzami inżynierii. Budowali drogi, które przetrwały tysiąclecia, akwedukty przecinające doliny i amfiteatry, w których kamień podporządkowano matematyce. A jednak Baalbek wymyka się prostym wyjaśnieniom. Skala jego fundamentów wyraźnie przekracza potrzeby samej świątyni. Jest w tym coś nadmiarowego — jakby przygotowano je dla budowli większej, niż kiedykolwiek powstała, albo dla idei, która nigdy nie została w pełni wypowiedziana.

          Nie potrzeba nadprzyrodzonych wyjaśnień, by zrozumieć, jak obrabiano te kamienie. Dłuta, kliny, rampy, ludzka praca oraz czas wystarczają jako odpowiedź techniczna. Nie wyczerpują jednak odpowiedzi kulturowej. Technika nie tłumaczy, dlaczego uznano, że warto poruszyć tysiąctonowy blok, skoro ten sam efekt można było osiągnąć mniejszym wysiłkiem. W Baalbek kamień przestaje być tylko materiałem budowlanym — staje się komunikatem.

 

          Monumentalność była językiem władzy. Miała mówić o boskości, o trwałości imperium, o porządku, który miał przetrwać pokolenia. Człowiek wchodzący na dziedziniec świątyni miał poczuć się mały — nie tylko wobec bogów, lecz także wobec państwa zdolnego ujarzmić kamień w takiej skali. Paradoksalnie to właśnie ta przesada sprawia, że dziś pytamy już nie o bogów, lecz o ludzi: o ich wiedzę, organizację, odwagę i granice wyobraźni.

          W ciszy ruin Baalbek kamień nadal spełnia swoją rolę. Nie odpowiada wprost. Leży, milczy i trwa, zmuszając do myślenia. Być może właśnie o to chodziło od samego początku — nie po to, by przekonać, lecz by poruszyć.

          Stosunkowo młody okres wzniesienia kamiennych bloków w Baalbek dowodzi, że są one dziełem człowieka oraz rezultatem ogromnego, świadomie zorganizowanego wysiłku. Tym samym upadają teorie o ingerencji istot pozaziemskich, które miały rzekomo pomagać ludziom w ich rozwoju cywilizacyjnym.

          Taka wizja jest bliska mojego sercu. Utwierdzam się w przekonaniu, że człowiek jest zdolny i powołany do wielkich projektów. Człowiek byt niemal doskonały  (jak tytuł mojej trzeciej książki).

Mapy Piri Reisa

          Mapy Piri Reisa, sporządzone na początku XVI wieku, uchodzą za jedne z najbardziej zagadkowych i intrygujących zabytków kartografii swojej epoki. Ich autor, osmański admirał, żeglarz i kartograf Piri Reis, twierdził, że oparł swoje dzieło na znacznie starszych źródłach — zarówno antycznych, jak i średniowiecznych — obejmujących mapy greckie, arabskie oraz portugalskie, a także relacje doświadczonych żeglarzy.

          Zachowany fragment mapy z 1513 roku przedstawia wybrzeża Europy, Afryki oraz obu Ameryk, których kontury cechują się zaskakującą — jak na ówczesny stan wiedzy — dokładnością. Szczególnie precyzyjnie odwzorowane są linie brzegowe zachodniej Afryki i wschodniej Ameryki Południowej, a także Azory, Wyspy Kanaryjskie oraz mityczna wyspa Antillia. Może to sugerować, że autor dysponował wiarygodnymi i stosunkowo aktualnymi informacjami nawigacyjnymi.

          O mapie zrobiło się głośno, gdy zauważono, że powstała w czasach, kiedy Europejczycy dopiero poznawali wybrzeża Ameryki Południowej i Karaibów, a o Falklandach czy Antarktydzie — rzekomo również zaznaczonej na mapie — nikt jeszcze nie słyszał. Sam Piri Reis w swoich komentarzach przyznał jednak, że korzystał ze starszych map, w tym także z tych należących do Krzysztofa Kolumba.

          Mapa została narysowana na skórze gazeli. Według różnych źródeł jej wymiary  wynoszą: 90 × 63 cm, 86 × 60 cm, 90 × 65 cm, 85 × 60 cm, 87 × 63 cm lub 86 × 62 cm. Rozbieżności te wynikają ze zniszczonych krawędzi, które utrudniają ustalenie jej dokładnych rozmiarów. Dzieło powstało w 1513 roku na podstawie kilkunastu innych map, m.in. ptolemejskich, arabskich i portugalskich; niektórzy badacze sądzą nawet, że Piri Reis mógł korzystać z ponad dwudziestu różnych źródeł kartograficznych.

          Największe kontrowersje budzi południowa część mapy, interpretowana przez niektórych badaczy jako możliwe przedstawienie Antarktydy — rzekomo pozbawionej pokrywy lodowej. Hipoteza ta pozostaje jednak przedmiotem sporów i nie jest powszechnie akceptowana w środowisku naukowym. Wielu historyków uważa, że fragment ten przedstawia jedynie zniekształcone wybrzeża Ameryki Południowej, co było typowe dla kartografii wczesnonowożytnej.

          Niezależnie od tych kontrowersji mapy Piri Reisa stanowią cenne świadectwo wysokiego poziomu wiedzy geograficznej i kartograficznej świata osmańskiego w epoce wielkich odkryć geograficznych. Ukazują one również, jak intensywna była wymiana informacji pomiędzy różnymi kręgami kulturowymi i cywilizacyjnymi w basenie Morza Śródziemnego oraz na Atlantyku.

          Im bardziej zapoznaję się z nadzwyczajnymi artefaktami przeszłości, tym silniej utwierdzam się w przekonaniu, że człowiek od bardzo dawna posiadał niezwykłe zdolności poznawcze. Dzięki umysłowi i żmudnej pracy dochodził do wielkich odkryć i wspaniałych wynalazków. Człowiek — istota inteligentna — od wieków uczestniczy w Bożym projekcie stwórczym. Nie potrzebuje do tego ani istot pozaziemskich, ani „ufoludków”.

          Koncepcja obcej cywilizacji w istocie zubaża nasze rozumienie lokalnej historii i ludzkich osiągnięć. Nie jest ona konieczna do wyjaśniania rozwoju cywilizacji. Warto sobie uświadomić, że to od nas samych zależą nasz dobrobyt i pokój na Ziemi. Światowa Rada złożona z mądrych ludzi nauki mogłaby wypracować skuteczne metody powstrzymywania uzurpatorów cudzych ziem oraz siewców nienawiści. Jak głosi Pismo Święte: „czyńcie sobie ziemię poddaną” (por. Rdz 1,28).

          W XXI wieku powinien triumfować kosmopolityzm — postawa i idea filozoficzna uznająca cały świat za ojczyznę człowieka, odrzucająca nacjonalizm i sztywne podziały narodowe na rzecz jedności ludzkości. Jej korzenie sięgają starożytności (Diogenes z Synopy, Sokrates, stoicy), a współcześnie bywa ona propagowana przez środowiska globalistyczne. Jednocześnie w historii literatury i myśli społecznej kosmopolityzm bywał krytykowany jako bezrefleksyjne naśladowanie obcych wzorców kulturowych, określane mianem „cudzoziemszczyzny”, prowadzące do osłabienia tożsamości lokalnej. Nie musi on jednak stać w sprzeczności z ochroną dorobku kulturowego każdego kraju, nawet najmniejszego.

Antikythira (Grecja)

          Mechanizm z Antykithiry to starożytne urządzenie pochodzące z II wieku  przed Chrystusem, powszechnie uznawane za pierwszy analogowy „komputer” w historii. Został zaprojektowany do obliczania i przewidywania pozycji ciał niebieskich, takich jak Słońce, Księżyc oraz — najprawdopodobniej — znane wówczas planety.

          Wyróżnia się niezwykle precyzyjną mechaniką opartą na systemie brązowych kół zębatych. Poziom jego zaawansowania przez długi czas uznawano za niemożliwy do osiągnięcia w epoce starożytnej. Mechanizm odnaleziono we wraku statku u wybrzeży greckiej wyspy Antykithira (gr. Αντικύθηρα). Stanowi on jeden z najmocniejszych dowodów na to, że już w starożytności realizowano projekty o zadziwiającej złożoności technicznej i intelektualnej. Do czasu powstania zegarów mechanicznych w XVIII wieku nie jest znany żaden mechanizm o porównywalnym stopniu skomplikowania.

          Obecnie mechanizm jest prezentowany w kolekcji Narodowego Muzeum Archeologicznego w Atenach.

          Do odkrycia doszło w 1900 roku. Grecki nurek Elias Stadiatos odkrył wrak starożytnego statku handlowego na głębokości około 42 metrów u wybrzeży wyspy Antykithira. Wydobyto z niego liczne posągi, ceramikę oraz inne artefakty. Sam mechanizm został zidentyfikowany 17 maja 1902 roku, gdy archeolog Valerios Stais zauważył, że skorodowana bryła brązu zawiera fragment koła zębatego.

          Szybko okazało się, że jest to część większego urządzenia, rozbitego na trzy większe fragmenty oraz kilkadziesiąt mniejszych kawałków. Początkowo przypuszczano, że może to być średniowieczny zegar, który przypadkowo znalazł się na starożytnym wraku. Dopiero dalsze badania jednoznacznie potwierdziły jego antyczne pochodzenie.

          Choć mechanizm jest silnie zniszczony, na podstawie zachowanych fragmentów badacze stopniowo tworzyli coraz dokładniejsze rekonstrukcje. W 1974 roku Derek J. de Solla Price z Uniwersytetu Yale, po 20 latach badań, ustalił, że urządzenie składało się z co najmniej 31 kół zębatych.

          Przełom nastąpił w 2006 roku, gdy w czasopiśmie Nature opublikowano wyniki badań zespołu kierowanego przez Mike’a G. Edmundsa z Uniwersytetu w Cardiff. Zastosowanie tomografii komputerowej umożliwiło uzyskanie trójwymiarowego obrazu wnętrza mechanizmu. Odczytano wówczas znaczną część inskrypcji — z około 2000 znaków znanych z powierzchni urządzenia wcześniej rozszyfrowano jedynie 1000.

          9 czerwca 2016 roku ogłoszono wyniki kolejnych badań, przeprowadzonych przez zespół greckich naukowców. Zidentyfikowano 82 podzespoły oraz odczytano około 3400 znaków, co uznano za niemal pełny zapis inskrypcji.

          Mechanizm składał się z 37 brązowych kół zębatych o średnicach od 1 do 17 cm. Był napędzany ręcznie za pomocą korby umieszczonej z boku obudowy. Całość miała formę niewielkiej skrzynki o wymiarach około 33 × 17 × 9 cm, osadzonej pierwotnie w drewnianej ramie.

          Przednia tarcza przedstawiała ruch Słońca i Księżyca na tle zodiaku oraz kalendarz egipski używany w Grecji, uwzględniający rok przestępny co cztery lata. Pokazywała również fazy Księżyca, wykorzystując cykle odkryte przez Metona i Kallipposa.

          Tarcze umieszczone z tyłu służyły do synchronizacji kalendarza słonecznego z księżycowym oraz do przewidywania zaćmień Słońca i Księżyca na podstawie cyklu Saros. Dzięki niewspółśrodkowemu połączeniu kół mechanizm potrafił nawet odwzorować nierównomierny ruch Księżyca, zgodnie z teorią Hipparcha.

          Urządzenie umożliwiało także przewidywanie wschodów i zachodów wybranych gwiazd oraz gwiazdozbiorów. Prawdopodobnie potrafiło również obliczać pozycje pięciu znanych wówczas planet (Merkurego, Wenus, Marsa, Jowisza i Saturna). Choć odpowiednie tarcze nie zachowały się, na przedniej części mechanizmu odczytano nazwę planety «Wenus».

          Wbrew dawnym przypuszczeniom, w mechanizmie z Antykithiry nie zastosowano maszyny różnicowej. Tezę tę, wysuniętą przez Dereka Price’a, obalił później Michael Wright, korzystając z nowocześniejszych metod badawczych.

          Mechanizm z Antykithiry umożliwiał również wyznaczanie dat igrzysk olimpijskich oraz innych cyklicznych zawodów sportowych organizowanych w Delfach, Koryncie i Dodonie, co świadczy o jego praktycznym znaczeniu w życiu społecznym starożytnej Grecji.

          Mechanizm z Antykithiry jest często nazywany „laptopem starożytności” ze względu na swoją kompaktowość i wielofunkcyjność. Poziom precyzji wykonania kół zębatych dorównuje mechanizmom zegarowym z XVIII wieku. Inskrypcje na obudowie pełniły funkcję instrukcji obsługi dla użytkownika. Statek, na którym przewożono mechanizm, prawdopodobnie transportował luksusowe przedmioty z Grecji do Rzymu.

          Do dziś nie wiadomo, kto był twórcą mechanizmu — pojawiają się hipotezy łączące go ze szkołą Archimedesa lub astronomami z Rodos. Odkrycie mechanizmu całkowicie zmieniło pogląd historyków na poziom rozwoju technologii w świecie antycznym.