Średniowieczny spór o uniwersaliach cd. 2

          Jeżeli mówi się o „kocie”, niemal wszyscy wiedzą, o czym mowa. Nie musimy wskazywać żadnego konkretnego zwierzęcia ani określać jego koloru, wielkości czy dokładnego kształtu. Rozumiemy ogólne znaczenie słowa „kot” i potrafimy odnieść je do wielu różnych, konkretnych zwierząt. Właśnie ten prosty przykład pozwala zobrazować spór o uniwersalia, czyli pytanie o status pojęć ogólnych: czy pojęciom takim jak „kot”, „człowiek” czy „drzewo” odpowiada w rzeczywistości coś realnego i wspólnego, czy też są one jedynie wytworami naszego umysłu albo nazwami odnoszonymi do wielu jednostkowych rzeczy.

 

Platon — realizm skrajny

Platon, którego stanowisko stało się klasycznym przykładem realizmu skrajnego, uznawał, że temu, co ogólne, odpowiada rzeczywistość istniejąca niezależnie od poszczególnych rzeczy zmysłowych. W przypadku naszego przykładu można więc powiedzieć, że istnieje Idea Kota — idealny i niezmienny wzorzec, niezależny od konkretnych kotów, które spotykamy w świecie zmysłowym.

          Poszczególne koty są jedynie konkretnymi przejawami czy realizacjami tego, co w sensie doskonałym i właściwym istnieje jako Idea. Poznając rzeczy jednostkowe, człowiek może zatem uchwycić to, co ogólne i wspólne.

 

Arystoteles — realizm umiarkowany

Arystoteles, będący źródłem klasycznego stanowiska określanego później jako realizm umiarkowany, odrzucał platońską koncepcję odrębnego świata idei. Nie ma więc osobno istniejącego „Kota samego w sobie”, istniejącego poza konkretnymi kotami.

 

Istnieją natomiast konkretne, jednostkowe koty. Każdy z nich posiada określoną **naturę i formę**, dzięki której jest tym, czym jest — w tym przypadku kotem. Natura ta nie istnieje jako osobny byt poza konkretnymi kotami, lecz jest urzeczywistniona w konkretnych rzeczach.

 

          Jednocześnie ludzki intelekt jest zdolny abstrahować od cech jednostkowych i ująć to, co wspólne dla wielu poszczególnych kotów. W ten sposób powstaje ogólne pojęcie „kot”. Można więc powiedzieć, że u Arystotelesa mamy dwa poziomy: w rzeczywistości istnieją konkretne, jednostkowe koty wraz z ich naturą; w intelekcie istnieje ogólne pojęcie „kot”, odnoszące się do tego, co wspólne wielu jednostkom.

 

Nominalizm

Nominaliści odrzucają natomiast pogląd, że istnieje jakaś wspólna natura „kota” jako rzeczywisty, powszechny byt. W uproszczeniu można powiedzieć, że według nominalizmu istnieją przede wszystkim konkretne jednostki: ten kot, tamten kot, jeszcze inny kot. Słowo „kot” jest natomiast ogólną nazwą, którą odnosimy do wielu podobnych jednostek. Nie oznacza ono jednak odrębnego, wspólnego bytu istniejącego poza tymi jednostkami. Twierdzi raczej, że jego ogólność nie wynika z istnienia jakiegoś wspólnego, realnego uniwersale.

 

Różnica między Arystotelesem a nominalistą

Nominalista:

Istnieją tylko konkretne koty: ten kot, tamten kot itd. „Kot” jest nazwą, którą odnosimy do wielu jednostek. Nie istnieje żadna wspólna natura „kota” jako uniwersalny byt.

 

Arystoteles:

Istnieją konkretne koty jako jednostkowe substancje, ale każdy z nich posiada określoną naturę/formę, dzięki której jest kotem. Ta natura nie istnieje osobno poza kotami, jak platońska Idea, lecz jest realnie urzeczywistniona w konkretnych rzeczach. Intelekt może natomiast ująć ją w sposób ogólny i utworzyć pojęcie „kot”.

 

Trzy stanowiska w skrócie

Platon — realizm skrajny:

„Kot” jako Idea istnieje niezależnie od konkretnych kotów.

Arystoteles — realizm umiarkowany: Konkretne koty posiadają realną naturę/formę kota; intelekt może ją ująć w pojęciu ogólnym „kot”. Nie istnieje jednak osobna Idea Kota poza konkretnymi kotami.

 

Nominalizm:

Istnieją konkretne koty, natomiast „kot” jest ogólną nazwą odnoszoną do wielu jednostek; nie trzeba przyjmować istnienia wspólnego, realnego uniwersale.

 

Kluczowe pytanie. Cały problem można sprowadzić do jednego pytania:

 

Czy poza konkretnymi kotami istnieje w rzeczywistości coś wspólnego, co sprawia, że różne jednostki są kotami?

 

Platon: tak — istnieje niezależna Idea Kota.

Arystoteles: tak, ale nie jako osobny byt — natura/formą kota jest urzeczywistniona w konkretnych kotach, a intelekt ujmuje ją jako pojęcie ogólne.

Nominalista: nie ma potrzeby przyjmowania takiego wspólnego, powszechnego bytu; mamy konkretne koty oraz ogólną nazwę „kot”.

          To właśnie różni realizm skrajny, realizm umiarkowany i nominalizm. Średniowieczny spór o uniwersalia będzie w dużej mierze dotyczył właśnie tego pytania: czy powszechność przysługuje rzeczywistości, czy tylko sposobowi, w jaki człowiek ją poznaje i nazywa?

          Jedna rzecz szczególnie warta zapamiętania: Arystoteles nie jest „pośrednikiem” między Platonem a nominalizmem w tym sensie, że wybiera połowę jednego i połowę drugiego. Jego stanowisko jest bardziej precyzyjne: uniwersalne nie istnieje jako oddzielna rzecz, ale istnieje realna natura/formą w jednostkach, którą intelekt może poznać ogólnie. To właśnie stanowi podstawę późniejszego realizmu umiarkowanego.

 

cdn.

Średniowieczny spór o uniwersaliach

          Chciałbym powrócić do zagadnienia średniowiecznego sporu o uniwersaliach (powszechników), najbardziej fascynującego problemu średniowiecznej filozofii. Na pierwszy rzut oka może się wydawać, że jest to problem odległy od codziennego doświadczenia. Czym bowiem miałoby być „człowieczeństwo”, „dobro”, „piękno” czy „koń” poza konkretnymi ludźmi, dobrymi czynami, pięknymi rzeczami i poszczególnymi końmi? A jednak właśnie w tym pozornie abstrakcyjnym pytaniu kryje się jeden z podstawowych problemów filozofii: pytanie o to, co naprawdę istnieje.

          Kiedy mówimy „człowiek”, mamy na myśli coś ogólnego. Nie chodzi nam o Jana, Piotra czy Annę jako konkretne jednostki, lecz o to, co pozwala nam wszystkich troje określić jednym słowem – „ludzie”. Pojawia się więc pytanie: czy poza poszczególnymi ludźmi istnieje jeszcze jakaś wspólna rzeczywistość, którą nazywamy „człowiekiem” lub „człowieczeństwem”? Czy też „człowiek” jest tylko nazwą, którą nadajemy wielu podobnym do siebie jednostkom?

          Problem ten odziedziczyło średniowiecze po filozofii starożytnej. Szczególne znaczenie miały tutaj pytania postawione przez Porfiriusza oraz rozwiązania proponowane przez Platona i Arystotelesa. Platon skłaniał się ku przekonaniu, że rzeczy jednostkowe mają swoje podstawy w rzeczywistości idei. To, co piękne, jest piękne dlatego, że uczestniczy w idei Piękna; poszczególni ludzie są ludźmi dzięki idei Człowieka. Arystoteles odrzucał jednak istnienie takich idei jako odrębnych bytów i szukał powszechności raczej w samych rzeczach oraz w poznającym je intelekcie.

          Średniowieczni filozofowie przejęli te pytania i nadali im nowy wymiar. Spór o uniwersalia stał się bowiem nie tylko sporem logicznym, lecz także pytaniem o strukturę rzeczywistości i możliwość ludzkiego poznania. Jeżeli istnieją tylko pojedyncze rzeczy – ten człowiek, ten koń, to drzewo – to skąd bierze się nasza zdolność do tworzenia pojęć ogólnych? Jak możemy powiedzieć „człowiek”, skoro przed nami zawsze znajduje się tylko jakiś konkretny człowiek?

          Jedną z odpowiedzi był realizm. Jego zwolennicy utrzymywali, że uniwersalia mają rzeczywisty fundament. W bardziej umiarkowanej wersji, rozwiniętej między innymi przez Tomasza z Akwinu, nie oznaczało to jednak, że gdzieś poza światem istnieją osobne, samodzielne „człowieczeństwa” czy „końskości”. Powszechność można rozumieć jako coś obecnego w rzeczach, a zarazem ujmowanego przez ludzki intelekt w postaci pojęcia ogólnego. Człowiek spotyka więc zawsze konkretnych ludzi, ale jego rozum potrafi dostrzec w nich wspólną naturę.

          Inną drogą poszli nominaliści. Dla nich rzeczywistość składa się przede wszystkim z jednostkowych bytów, natomiast uniwersalia nie są dodatkowymi rzeczami istniejącymi obok nich. Kiedy mówimy „człowiek”, posługujemy się nazwą lub pojęciem, które odnosi się do wielu jednostek. Nie trzeba zatem przyjmować istnienia jakiegoś odrębnego, uniwersalnego „człowieka”, aby wyjaśnić fakt, że Jan, Piotr i Anna mogą zostać określeni tym samym słowem. Nominalizm to pogląd filozoficzny i metafizyczny głoszący, że realnie istnieją wyłącznie przedmioty jednostkowe (konkrety).

          Pomiędzy tymi stanowiskami pojawiały się rozwiązania pośrednie, często określane mianem konceptualizmu. W takim ujęciu uniwersale nie jest niezależnym bytem istniejącym poza rzeczami, lecz ma swoje istnienie jako pojęcie w ludzkim umyśle. Człowiek obserwuje wiele jednostkowych rzeczy, dostrzega między nimi podobieństwa i dzięki działalności intelektu tworzy pojęcie ogólne.

          Spór ten nie był więc jedynie akademicką dyskusją średniowiecznych uczonych. W gruncie rzeczy dotyczył pytania niezwykle fundamentalnego: czy świat, który poznajemy, posiada jakąś strukturę niezależną od naszego myślenia, czy też ogólność pojawia się dopiero dzięki językowi i pracy naszego umysłu? Kiedy mówimy „dobro”, „piękno”, „człowiek” czy „sprawiedliwość”, czy wskazujemy na coś rzeczywistego, czy tylko porządkujemy za pomocą słów wielość jednostkowych doświadczeń?

          Dlatego spór o uniwersalia można potraktować jako jeden z wielkich średniowiecznych sporów o granicę między rzeczywistością, myśleniem i językiem. Realista będzie szukał w świecie podstaw dla naszych pojęć ogólnych, nominalista zwróci uwagę na konkretne rzeczy i używane przez nas nazwy, a konceptualista podkreśli rolę umysłu, który z wielości doświadczeń tworzy pojęcia. Za pozornie prostym pytaniem o to, czym jest „człowiek”, kryje się więc pytanie znacznie większe: czy to, co ogólne, należy do samej rzeczywistości, czy rodzi się dopiero w naszym sposobie jej poznawania i opisywania?

          I właśnie dlatego średniowieczny spór o uniwersalia pozostaje interesujący także dzisiaj. Wciąż posługujemy się pojęciami ogólnymi, wciąż klasyfikujemy świat i wciąż próbujemy rozstrzygnąć, czy kategorie, którymi się posługujemy, odkrywamy w rzeczywistości, czy też sami je do niej w pewnym sensie wprowadzamy.

          Powyższy spór stał się dla mnie inspiracją do zajęcia się pojęciami. Zacząłem zastanawiać się, czy za pojęciami, którymi porządkujemy i opisujemy rzeczywistość, nie kryje się jedna z jej najgłębszych tajemnic – tajemnica samego istnienia. Pytanie to nabiera szczególnego znaczenia w świetle współczesnego obrazu natury jako rzeczywistości dynamicznej, nieustannie podlegającej przemianom. Wszystko, co istnieje, pozostaje bowiem w jakimś procesie stawania się, przemiany i wzajemnego oddziaływania.

          W tym kontekście zacząłem stawiać pytanie o szczególną rolę człowieka. Jeżeli przyjmujemy, że wszystko, co istnieje, ma swoje ostateczne źródło w Stwórcy, to czy człowiek, obdarzony rozumem i zdolnością tworzenia pojęć, nie posiada zarazem pewnej szczególnej zdolności do „przywoływania do istnienia” nowych bytów – przynajmniej na poziomie świata ludzkiego?

          W moich pracach pojawiła się więc myśl, że stworzenie nie kończy się na samym fakcie powołania świata do istnienia. Człowiek, posługując się umysłem, językiem i wyobraźnią, nieustannie wyodrębnia z rzeczywistości nowe znaczenia, nadaje im nazwy, tworzy pojęcia, relacje, symbole, modele i idee. W ten sposób coś, co wcześniej nie posiadało dla nas określonej postaci, zaczyna funkcjonować jako rozpoznawalny element rzeczywistości.

          Nie twierdzę przy tym, że samo pojawienie się pojęcia w ludzkim umyśle stwarza byt w takim samym sensie, w jakim Stwórca powołuje do istnienia rzeczywistość. Chodzi raczej o szczególny rodzaj istnienia – istnienie w przestrzeni ludzkiego rozumu, języka, kultury i działania. Człowiek nie stwarza więc rzeczywistości ex nihilo, ale może sprawić, że coś, co wcześniej nie istniało jako wyodrębniony przedmiot ludzkiego doświadczenia, zaczyna istnieć jako pojęcie, nazwa, idea, symbol, a niekiedy także jako realna struktura organizująca ludzkie działanie.

          W tym sensie nazwanie czegoś nie jest czynnością całkowicie obojętną. Nazwa nie tylko opisuje – może również wyodrębniać, porządkować i utrwalać. To, co zostaje pomyślane i nazwane, może uzyskać szczególny status istnienia: najpierw w świadomości, następnie w języku, a z czasem także w świecie ludzkich relacji i materialnych wytworów.

          Być może właśnie tutaj kryje się współczesny wymiar dawnego sporu o uniwersalia. Średniowieczny filozof pytał, czy powszechnik istnieje niezależnie od naszego umysłu, czy jest tylko nazwą lub pojęciem. Ja chciałbym postawić pytanie jeszcze dalej: czy pojęcie, które powstaje w ludzkim umyśle i zostaje nazwane, może stać się początkiem nowego sposobu istnienia? Czy człowiek, nie będąc Stwórcą w sensie absolutnym, uczestniczy jednak w jakimś ograniczonym sensie w procesie stwarzania – poprzez myśl, język i działanie?

          Jeżeli tak, wówczas pojęcia przestają być jedynie narzędziami opisu świata. Stają się miejscem, w którym świat zastany spotyka się z możliwością świata dopiero mającego powstać.

 

cdn.