Myśl Einsteina, że grawitacja nie jest zwykłą siłą przyciągania, lecz przejawem geometrii czasoprzestrzeni, ma swoją fascynującą historię. Einstein doszedł do tej koncepcji poprzez eksperymenty myślowe, które doprowadziły go do sformułowania zasady równoważności. Zgodnie z nią lokalnie nie można odróżnić skutków działania pola grawitacyjnego od skutków odpowiednio dobranego przyspieszenia układu odniesienia. Innymi słowy, człowiek znajdujący się w zamkniętej windzie nie jest w stanie na podstawie lokalnych doświadczeń rozstrzygnąć, czy odczuwa działanie grawitacji, czy też skutki przyspieszenia windy.
Jednym z najbardziej obrazowych eksperymentów myślowych Einsteina była właśnie winda. Wyobraźmy sobie, że przez niewielki otwór w jej ścianie wpada poziomo promień światła. Jeżeli winda porusza się z przyspieszeniem, promień dotrze do przeciwległej ściany nieco niżej, niż wynikałoby to z jego prostoliniowego ruchu. Dla obserwatora znajdującego się wewnątrz windy jego tor będzie zatem zakrzywiony. Einstein wywnioskował z tego, że skoro przyspieszenie i grawitacja są lokalnie równoważne, to pole grawitacyjne również powinno wpływać na tor światła. Była to niezwykle śmiała intuicja, która zmieniła nasze rozumienie grawitacji.
Jej konsekwencje znalazły potwierdzenie obserwacyjne w 1919 roku. Brytyjski astronom Arthur Eddington kierował ekspedycją, która podczas całkowitego zaćmienia Słońca badała pozorne położenie gwiazd znajdujących się w jego pobliżu. Zaobserwowane przesunięcia ich położeń były zgodne z przewidywaniami ogólnej teorii względności. Okazało się więc, że światło ulega zakrzywieniu w polu grawitacyjnym, a dokładniej – porusza się po zakrzywionej czasoprzestrzeni.
Na tym jednak nie kończą się niezwykłe właściwości grawitacji. Wpływa ona również na upływ czasu. Zegar znajdujący się bliżej powierzchni Ziemi chodzi nieznacznie wolniej niż identyczny zegar umieszczony na większej wysokości, gdzie pole grawitacyjne jest słabsze. Zjawisko to zostało wielokrotnie potwierdzone eksperymentalnie i ma praktyczne znaczenie między innymi w funkcjonowaniu systemu GPS. Aby zapewnić jego odpowiednią dokładność, trzeba uwzględniać zarówno wpływ grawitacji na upływ czasu, jak i efekty wynikające z ruchu satelitów.
W ten sposób dochodzimy do jednego z najbardziej fundamentalnych pojęć współczesnej fizyki – czasoprzestrzeni. Przestrzeń i czas nie są bowiem w teorii względności całkowicie niezależnymi elementami rzeczywistości. Tworzą czterowymiarową strukturę, w której przestrzenne położenie zdarzeń i ich następstwo czasowe są ze sobą nierozerwalnie związane. Co więcej, struktura ta nie jest niezmiennym, sztywnym tłem, na którym rozgrywają się zjawiska fizyczne. Jej geometria może ulegać zmianom pod wpływem obecności materii i energii.
Ogólna teoria względności prowadzi zatem do wniosku, że grawitacja nie jest zwykłą siłą przyciągania, lecz przejawem zakrzywienia czasoprzestrzeni. Materia i energia wpływają na jej geometrię, a zakrzywiona czasoprzestrzeń wyznacza z kolei drogi, którymi poruszają się ciała i światło. Einstein dokonał w ten sposób zasadniczej zmiany w naszym pojmowaniu świata: to, co wcześniej uważano za siłę działającą między ciałami, zostało opisane jako właściwość samej struktury rzeczywistości.
W tym miejscu chciałbym jednak pójść o krok dalej i wyjść poza sam opis fizyczny. Skoro czasoprzestrzeń posiada własną geometrię, skoro może się zakrzywiać, rozszerzać i wpływać na przebieg zjawisk fizycznych, to czy można traktować ją jako pewien rodzaj bytu? Czy jest ona jedynie matematycznym opisem relacji między zdarzeniami, czy też posiada jakąś głębszą, obiektywną naturę? Innymi słowy, czy czasoprzestrzeń jest tylko właściwością świata, czy może stanowi coś, co samo w sobie należy do fundamentalnych składników rzeczywistości?
Tak postawione pytanie prowadzi nas w stronę filozofii, metafizyki, a także refleksji nad aktem stworzenia. Jeżeli bowiem uznamy, że czasoprzestrzeń jest czymś realnym, a nie tylko abstrakcyjnym narzędziem matematycznym, pojawia się problem jej początku i natury. Czy w akcie stworzenia Stwórca musiał najpierw powołać do istnienia czasoprzestrzeń, aby następnie wypełnić ją materią i energią, niejako tchnąć w nią moc, która zapoczątkowała rozwój Wszechświata? Czy może sam akt stworzenia obejmował jednocześnie czas, przestrzeń, materię i energię, jako nierozdzielne aspekty jednej rzeczywistości? A może nasze ludzkie wyobrażenie o następstwie tych wydarzeń jest z góry ograniczone, ponieważ samo pojęcie „najpierw” zakłada istnienie czasu?
To ostatnie pytanie wydaje się szczególnie istotne. Jeżeli czas jest składnikiem stworzonej rzeczywistości, to nie można bez zastrzeżeń mówić o wydarzeniach poprzedzających jego powstanie. Pojęcie początku czasu nie musi bowiem oznaczać, że istniała jakaś wcześniejsza chwila, w której czas jeszcze nie istniał. Być może pytanie o to, co było przed czasem, jest podobne do pytania o to, co znajduje się na północ od bieguna północnego – zawiera w sobie założenie, które przestaje mieć zastosowanie w rozpatrywanym kontekście.
Pozostaje jednak jeszcze jedno, być może najbardziej fundamentalne pytanie. Jeżeli czasoprzestrzeń jest bytem, to jaka jest jej substancja? Z czego jest zbudowana? Czy posiada własną, niezależną od materii i energii naturę, czy też jest jedynie formą ich istnienia i wzajemnych relacji? Czy można mówić o czasoprzestrzeni jako o czymś, co istnieje samoistnie, czy raczej wymaga ona głębszej podstawy, której jeszcze nie potrafimy opisać?
Współczesna fizyka nie daje na te pytania ostatecznej odpowiedzi. Ogólna teoria względności opisuje geometrię czasoprzestrzeni i jej związki z materią oraz energią, ale nie rozstrzyga, czym czasoprzestrzeń jest w sensie metafizycznym. Co więcej, poszukiwania teorii łączącej grawitację z mechaniką kwantową sugerują, że czasoprzestrzeń może mieć jeszcze głębszą strukturę, której nie ujmuje w pełni klasyczny opis Einsteina.
Być może zatem czasoprzestrzeń nie jest ostatecznym fundamentem rzeczywistości, lecz sama jest przejawem czegoś bardziej pierwotnego. Czegoś, co stanowi podstawę istnienia materii, energii, przestrzeni i czasu. Jeżeli tak jest, to pytanie o naturę czasoprzestrzeni prowadzi nas nieuchronnie do pytania o samą istotę istnienia.
Czy zatem czasoprzestrzeń jest fundamentem Wszechświata, czy tylko jedną z postaci przejawiania się głębszej rzeczywistości? A jeżeli została stworzona, to czy jej źródłem jest coś, co samo nie podlega prawom czasu i przestrzeni?
Być może właśnie na styku fizyki i metafizyki zaczyna się najtrudniejsza, ale zarazem najbardziej fascynująca próba zrozumienia rzeczywistości.
Pokuszę się jednak o postawienie własnej tezy: czasoprzestrzeń jest bytem dynamicznym, który nie posiada substancji w tradycyjnym rozumieniu tego słowa, lecz posiada możność przekształcania się. Nie jest materią ani postacią energii. Jej istota przejawia się w zdolności do przyjmowania różnych stanów geometrycznych i uczestniczenia w kształtowaniu rzeczywistości fizycznej.
Przyjmując perspektywę teologiczną, można uznać, że czasoprzestrzeń nie jest wieczna, lecz istnieje na mocy aktu stworzenia. Nie jest zatem bytem samoistnym, lecz elementem stworzonej rzeczywistości, powołanym do istnienia przez Stwórcę. Jej dynamika i zdolność do przemian nie oznaczają wieczności, lecz wyrażają właściwości nadane jej w akcie stworzenia.
Takie rozumienie pozwala spojrzeć w nowym świetle na biblijną zapowiedź nowego Nieba i nowej Ziemi. Jeżeli obecny Wszechświat, wraz z czasoprzestrzenią, jest tworem stworzonym dla realizacji określonej koncepcji Stwórcy, to jego obecna postać nie musi być ostateczna. Może ulec przemianie, a nawet zostać zastąpiona nową rzeczywistością, odpowiadającą innemu zamysłowi stwórczemu.
Pojawia się przy tym istotne rozróżnienie dotyczące statusu stworzenia. Człowiek, w odróżnieniu od otaczającego go świata materialnego, otrzymał poprzez duszę szczególny wymiar istnienia – wymiar wieczności. Ziemia, Niebo i czasoprzestrzeń należą do porządku stworzenia podlegającego przemianom, natomiast człowiek, dzięki duchowemu wymiarowi swojej natury, posiada perspektywę istnienia wykraczającą poza przemijalność obecnego świata.
W takim ujęciu czasoprzestrzeń nie jest ostatecznym fundamentem rzeczywistości. Jest dynamicznym, lecz stworzonym elementem Wszechświata. Jej źródłem nie jest ona sama, lecz Stwórca, który powołał ją do istnienia i określił jej właściwości.
Pozostaje zatem zasadnicza myśl: to, co w fizyce uznajemy za fundament opisu Wszechświata, z perspektywy metafizycznej może być jedynie częścią stworzonego porządku istnienia. Fundamentem ostatecznym nie jest czasoprzestrzeń, materia ani energia, lecz Stwórca, od którego pochodzi ich istnienie.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz