Zgłębiając historię powstawania Pisma Świętego, coraz bardziej przekonuję się, że wiara i wiedza historyczna nie muszą pozostawać ze sobą w sprzeczności. Przeciwnie, wzajemnie się uzupełniając, pozwalają lepiej zrozumieć zarówno religijne przesłanie Biblii, jak i okoliczności, w których ono powstawało. Nie można przecież zapominać, że teksty biblijne rodziły się w konkretnych epokach, kulturach i warunkach społecznych. Ich autorzy posługiwali się językiem, pojęciami oraz wyobrażeniami religijnymi właściwymi swoim czasom.
Hagiografowie, pragnąc przedstawić początki religii jahwistycznej oraz ukazać relację człowieka z Bogiem, nie zawsze dysponowali wiarygodnymi źródłami historycznymi. Korzystali z dostępnych im tradycji, przekazów ustnych, wyobrażeń religijnych i własnej refleksji teologicznej. Nadawali znanym wydarzeniom głębszy sens religijny, tworząc opowieści, w których doświadczenia historyczne i kulturowe łączyły się z przekazem wiary.
Przykładem takiego procesu jest biblijny opis stworzenia świata, w którym można dostrzec podobieństwa do starożytnych tradycji Bliskiego Wschodu, między innymi do babilońskiego eposu stworzenia znanego jako «Enuma Elisz». Autorzy biblijni funkcjonowali w świecie, w którym obecne były tradycje mezopotamskie, kananejskie i egipskie. Wiele motywów religijnych, wyobrażeń o świecie nadprzyrodzonym i sposobów opisywania relacji między sferą boską a ludzką miało swoje odpowiedniki w kulturach sąsiednich.
Dotyczy to również wyobrażeń o istotach duchowych, takich jak aniołowie, demony czy przeciwnik Boga, określany później mianem szatana. Ich biblijny obraz nie powstał od razu w znanej nam dzisiaj postaci. Kształtował się stopniowo, pod wpływem rozwoju myśli religijnej Izraela oraz kontaktów z innymi tradycjami, szczególnie w okresie wygnania babilońskiego i późniejszym. Warto zauważyć, że niektóre wyobrażenia o świecie duchowym, które dzisiaj wydają się oczywistym elementem chrześcijańskiej wiary, przechodziły w historii religii długi proces rozwoju.
Nie oznacza to jednak prostego przejęcia obcych opowieści czy wierzeń. Autorzy biblijni dokonywali ich własnej interpretacji, podporządkowując je wierze w jednego Boga, Stwórcę świata i człowieka. W ten sposób podobne motywy otrzymywały zupełnie nowe znaczenie teologiczne. Szczególnie ważne było odrzucenie wielobóstwa i przedstawienie Boga jako jedynego źródła istnienia oraz władzy nad całym stworzeniem.
Księga Rodzaju jest zatem dziełem o złożonej historii powstawania, łączącym różne tradycje i źródła. Jej tekst kształtował się na przestrzeni pokoleń, a ostateczna redakcja stanowi rezultat długiego procesu przekazywania i interpretowania tradycji. Dla człowieka wierzącego najważniejsze jest jednak to, że w tym procesie dostrzega natchnienie i kierownictwo Ducha Świętego.
Natchnienie nie musi oznaczać dosłownego przekazywania autorom gotowych tekstów czy informacji historycznych. Można je rozumieć jako szczególną pomoc Ducha Świętego w odczytywaniu rzeczywistości i przekazywaniu prawdy o Bogu. Bóg posługuje się człowiekiem, jego wiedzą, językiem, doświadczeniem i możliwościami poznawczymi. Nie wyklucza to ludzkiego udziału w powstawaniu tekstu, lecz właśnie przez ten udział może realizować się jego religijny sens. Taka interpretacja jest dla mnie zrozumiała i wystarczająca.
Podobnie można spojrzeć na postać Abrahama. Ponieważ możliwość historycznego odtworzenia jego życia jest przez niektórych badaczy kwestionowana, można dopuścić, że Abraham jest również postacią reprezentującą początki określonej wspólnoty religijnej i jej doświadczenia wiary. Wokół tej postaci mogły zostać skupione tradycje, wydarzenia i wzorce religijne, które kształtowały tożsamość Izraela. Nie musi to oznaczać, że Abraham nie istniał, lecz że jego biblijny obraz może zawierać zarówno wspomnienia historyczne, jak i późniejszą interpretację teologiczną.
Przy takim podejściu łatwiej zaakceptować, że rzeczywista historia patriarchów nie jest nam w pełni dostępna i że nie wszystkie wydarzenia opisane w Księdze Rodzaju można zweryfikować metodami historycznymi. Nie umniejsza to jednak znaczenia samego przekazu. Jego istotą jest ukazanie relacji człowieka z Bogiem, zaufania, powołania, przymierza i stopniowego odkrywania Bożego zamysłu wobec człowieka.
Gdyby jednak historia powstawania tekstów biblijnych kończyła się na ich starożytnej redakcji, sprawa byłaby znacznie prostsza. Niestety, również późniejsze dzieje przekazywania Pisma Świętego pozostawiły na nim swoje ślady. Skrybowie sporządzający kolejne kopie tekstów biblijnych wprowadzali, najczęściej zapewne w dobrej wierze, nie tylko poprawki językowe i redakcyjne, ale również uzupełnienia i zmiany interpretacyjne. Można przypuszczać, że niektóre z nich wynikały z gorliwości religijnej, którą dobrze oddają słowa Psalmu: „Bo gorliwość o dom Twój mnie pożera” (Ps 69,10). Nie wszystkie ingerencje musiały jednak być trafne ani wiernie odzwierciedlać pierwotny zamysł autora.
Badania tekstualne wykazały istnienie licznych wariantów rękopiśmiennych, pomyłek kopistów, opuszczeń, powtórzeń i późniejszych uzupełnień. Niektóre fragmenty budzą wątpliwości co do czasu ich powstania, pierwotnego brzmienia lub miejsca w tekście. Współczesna biblistyka, korzystając z krytyki tekstu, porównuje zachowane rękopisy, aby możliwie najwierniej odtworzyć najstarszą dostępną postać poszczególnych ksiąg.
Dodatkowe trudności pojawiły się na etapie przekładów na języki nowożytne. Każdy język posiada własną strukturę, zasób pojęć i odcienie znaczeniowe. Nie zawsze można więc oddać w przekładzie wszystkie niuanse oryginału hebrajskiego, aramejskiego czy greckiego. Niekiedy tłumaczenie staje się również interpretacją, a wybór jednego z kilku możliwych znaczeń może wpływać na sposób rozumienia całego fragmentu. W ten sposób pewne różnice interpretacyjne utrwalały się w tradycjach poszczególnych wspólnot religijnych.
Jeszcze większe komplikacje wiążą się z późniejszymi sposobami interpretowania i wykorzystywania tej świętej księgi przez różne nurty religijne, wspólnoty i ruchy teologiczne. Wpływ na rozumienie Biblii miały spory doktrynalne, herezje i schizmy, interpretacje Ojców Kościoła, a także uwarunkowania polityczne i instytucjonalne, niekiedy związane z działalnością Stolicy Apostolskiej. Historia Kościoła pokazuje, że interpretacja Pisma Świętego nie zawsze pozostawała wolna od wpływów epoki, interesów instytucjonalnych i sporów o władzę. W rezultacie pierwotny przekaz biblijny bywał wielokrotnie odczytywany przez pryzmat późniejszych koncepcji teologicznych i historycznych uwarunkowań.
Nie oznacza to oczywiście, że cała tradycja kościelna jest błędna lub że jej dorobek należy odrzucić. Oznacza natomiast, że warto odróżniać samo przesłanie biblijne od kolejnych warstw jego interpretacji. Tradycja może pomagać w rozumieniu wiary, ale również podlegać krytycznej refleksji i pogłębianiu w świetle nowych odkryć.
Wszystko to sprawia, że zachowanie zaufania do Pisma Świętego wymaga nie tylko wiary, ale również cierpliwości, otwartości i krytycznego namysłu. Potrzeba niemałej determinacji, aby dostrzegając niedoskonałości ludzkiego przekazu, nie utracić zaufania do jego duchowego sensu. Ostatecznie to właśnie w meritum przekazu, a nie w bezbłędności każdego zapisu, można odnajdywać istotę depozytu wiary.
Współczesne odkrycia archeologiczne, historyczne i językoznawcze nie muszą stanowić zagrożenia dla wiary. Przeciwnie, mogą być częścią fascynującego procesu odkrywania jej korzeni, lepszego rozumienia tekstów biblijnych i pogłębiania własnego stosunku do Boga. Pozwalają spojrzeć na Biblię nie tylko jako na księgę religijną, ale również jako na świadectwo wielowiekowego rozwoju ludzkiej myśli, kultury i duchowości.
Nie uważam, że wiara musi opierać się na przekonaniu, iż każdy szczegół biblijnej opowieści jest kronikarskim zapisem wydarzeń. Nie musi również oznaczać bezkrytycznego przyjmowania wszystkich późniejszych interpretacji i tradycji. Może natomiast opierać się na poszukiwaniu prawdy religijnej, którą autorzy natchnieni starali się przekazać za pomocą dostępnych im środków, języka i wyobrażeń swojej epoki.
Być może właśnie takie podejście pozwala zachować równowagę między rozumem a wiarą. Nie trzeba odrzucać osiągnięć nauki, aby pozostać człowiekiem wierzącym, ani rezygnować z wiary, aby uczciwie przyglądać się historii jej powstawania. Trzeba jedynie zaakceptować, że ludzki sposób opisywania i przekazywania prawd religijnych jest niedoskonały, a ich odczytywanie pozostaje procesem otwartym.
Ostatecznie najważniejsze nie jest to, czy potrafimy odtworzyć każdy szczegół wydarzeń sprzed tysięcy lat, lecz czy potrafimy odnaleźć w tym wielowarstwowym przekazie jego zasadnicze przesłanie. Historia i archeologia mogą pomóc nam zrozumieć, jak rodziły się nasze wyobrażenia o Bogu. Wiara pozwala natomiast szukać odpowiedzi na pytanie, co ten przekaz oznacza dla nas dzisiaj.
W ten sposób odkrywanie historii Biblii nie musi prowadzić do osłabienia wiary. Może stać się drogą do jej dojrzalszego przeżywania.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz