Na podstawie wiedzy zdobytej w ostatnich stuleciach można postawić pytanie o istnienie religii starszych od judaizmu i o ich wpływ na rozwój ludzkiej cywilizacji. Studiowanie najstarszych świadectw dotyczących dawnych kultur rozsianych po całym świecie skłania do refleksji, że wiele zjawisk nie daje się łatwo wyjaśnić. Szczególne zdumienie budzą podobieństwa między cywilizacjami oddzielonymi od siebie tysiącami kilometrów, które rozwijały się pozornie niezależnie. Powstaje więc pytanie: czy istniały między nimi kontakty i wymiana wiedzy? A może podobne idee rodziły się niezależnie w różnych miejscach jako odpowiedź na te same wyzwania cywilizacyjne? Niektórzy badacze i autorzy wysuwają również hipotezę o istnieniu wspólnego źródła wiedzy lub tradycji, choć jak dotąd nie ma na to jednoznacznych dowodów archeologicznych.
Jednym z najbardziej fascynujących przykładów starożytnej cywilizacji jest Caral w Peru – kultura rozwijająca się niemal cztery tysiące lat przed powstaniem państwa Inków. Stanowisko archeologiczne znajduje się na pustyni w Dolinie Supe, około 200 kilometrów na północ od Limy. Caral zostało po raz pierwszy opisane na początku XX wieku, jednak jego rzeczywiste znaczenie odkryto dopiero pod koniec XX wieku dzięki systematycznym badaniom archeologicznym. Miasto było zamieszkane w latach około 3000–1800 p.n.e. i jest uznawane za najstarszy znany ośrodek miejski obu Ameryk oraz jedno z najstarszych centrów cywilizacyjnych świata.
Na obszarze około 66 hektarów mieszkało kilka tysięcy ludzi. Miasto obejmowało monumentalne piramidy, świątynie, amfiteatr, rozległe place oraz zabudowę mieszkalną. Stanowiło główny ośrodek cywilizacji Caral-Supe, która obejmowała co najmniej siedemnaście podobnych kompleksów osadniczych odkrytych w Dolinie Supe.
Szczególnie interesujące jest to, że piramidy w Caral budowano mniej więcej w tym samym czasie, gdy w Egipcie powstawała Wielka Piramida Cheopsa, datowana na około 2600–2500 r. p.n.e. W podobnym okresie w Mezopotamii rozwijała się tradycja wznoszenia monumentalnych zigguratów – tarasowych świątyń będących centrami religijnymi, administracyjnymi i gospodarczymi miast-państw. Choć zigguraty różniły się konstrukcją, przeznaczeniem i symboliką od egipskich piramid, wszystkie te budowle świadczą o istnieniu wysoko zorganizowanych społeczeństw zdolnych do realizacji niezwykle ambitnych przedsięwzięć architektonicznych.
Jeszcze bardziej zastanawia fakt, że podobne formy monumentalnego budownictwa pojawiały się na różnych kontynentach niemal równocześnie. Nie oznacza to oczywiście istnienia bezpośrednich kontaktów między odległymi cywilizacjami, lecz pokazuje, że już pięć tysięcy lat temu ludzie potrafili organizować pracę tysięcy osób, planować skomplikowane przedsięwzięcia budowlane i tworzyć trwałe centra życia religijnego oraz społecznego. Pozostaje jednak pytanie, czy był to wyłącznie rezultat równoległego rozwoju, czy też istniały czynniki, których współczesna nauka jeszcze nie potrafi wyjaśnić.
Pod jedną z piramid odkryto najstarsze znane obecnie kipu – system sznurków z węzłami, służący prawdopodobnie do zapisu informacji lub prowadzenia rachunków. Znalezisko to liczy niemal pięć tysięcy lat i znacznie przesunęło wstecz znany okres stosowania tej metody. Badania wykazały również, że ogromne kamienne bloki transportowano przy użyciu trzcinowych mat, których pozostałości odnaleziono podczas wykopalisk.
W przeciwieństwie do wielu innych stanowisk archeologicznych w Andach, w Caral nie odkryto śladów wojen, fortyfikacji, broni ani masowych zniszczeń. Znaleziono natomiast liczne przedmioty świadczące o rozwiniętym życiu codziennym i ceremonialnym: siedziska wykonane z kości wielorybów, muszle morskie, włókna kaktusów, owoce sprowadzane z dżungli, bloki soli oraz instrumenty muzyczne. W jednej z piramid odkryto trzydzieści dwa flety wykonane z kości pelikanów i kondorów oraz trzydzieści siedem rogów z kości jeleni i lam. Odkryto również ślady substancji o właściwościach psychoaktywnych, które mogły być wykorzystywane podczas obrzędów religijnych i rytuałów.
Układ urbanistyczny oraz rozwiązania architektoniczne Caral wskazują, że miasto mogło stać się wzorem dla późniejszych kultur prekolumbijskich Ameryki Południowej. Wielu badaczy uważa, że tradycje tej cywilizacji były kontynuowane przez kolejne społeczeństwa andyjskie, a jedną z ich spadkobierczyń mogła być kultura Chavín, rozwijająca się w latach około 1200–600 p.n.e.
Caral pokazuje, że wysoko rozwinięte ośrodki cywilizacyjne powstawały w różnych częściach świata niezależnie od siebie. Podobne procesy zachodziły w Egipcie, Mezopotamii, dolinie Indusu oraz później w Chinach. Wszystkie te cywilizacje pozostawiły po sobie monumentalne budowle, rozwinięte systemy religijne i imponującą wiedzę z zakresu matematyki, astronomii oraz organizacji życia społecznego. Ich osiągnięcia skłaniają do zadawania pytań o źródła ludzkiej wiedzy oraz procesy, które doprowadziły do narodzin pierwszych wielkich kultur.
W tym kontekście pojawia się jeszcze jedna refleksja. Judaizm, którego początki wiąże się z II tysiącleciem p.n.e., wywarł ogromny wpływ na rozwój późniejszej cywilizacji Zachodu i stał się fundamentem religii monoteistycznych. Powstaje jednak pytanie, w jakim stopniu jego pojawienie się było odpowiedzią na znacznie starsze tradycje religijne obecne w Mezopotamii, Egipcie, dolinie Indusu czy innych ośrodkach starożytnego świata. Kultury te od tysiącleci posiadały własne systemy wierzeń, rozbudowaną symbolikę oraz opowieści o bogach przekazujących ludziom wiedzę z zakresu rolnictwa, astronomii, architektury, medycyny czy prawa.
Nie oznacza to, że między tymi tradycjami istniała bezpośrednia ciągłość lub zależność. Warto jednak zastanowić się, czy podobieństwa występujące w mitologiach różnych ludów są wyłącznie wynikiem niezależnego rozwoju, czy też odzwierciedlają wspólne doświadczenia pierwszych cywilizacji. Być może część dawnych przekazów jest jedynie symbolicznym zapisem wydarzeń, których rzeczywisty przebieg pozostaje dziś nieznany. Pytania te wciąż pozostają otwarte i inspirują zarówno archeologów oraz historyków, jak i filozofów, do poszukiwania odpowiedzi na jedno z najstarszych pytań ludzkości: skąd pochodzi wiedza, która pozwoliła naszym przodkom stworzyć fundamenty cywilizacji?
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz