Każda z Ewangelii zawiera duchowe przesłanie odczytane i zinterpretowane przez sumienie jej autora. Nie jest jedynie zapisem wydarzeń, lecz również świadectwem osobistego doświadczenia wiary oraz refleksji nad znaczeniem życia i nauczania Jezusa. W tym sensie każda nosi wyraźne piętno indywidualnej wrażliwości autora, jego wykształcenia, znajomości Pism, języka oraz sposobu rozumienia rzeczywistości religijnej.
Doświadczenie religijne, zwłaszcza uznawane za natchnione lub nadprzyrodzone, zawsze wymaga przełożenia na język dostępny człowiekowi. Ewangeliści posługiwali się więc obrazami, symbolami i pojęciami zaczerpniętymi z kultury oraz tradycji religijnej swoich czasów. To, co uznawali za objawienie lub działanie Boga, starali się wyrazić za pomocą środków literackich, którymi dysponowali. Ich przekaz jest zatem zarówno świadectwem wiary, jak i świadectwem ludzkiej próby opisania rzeczywistości wykraczającej poza zwykłe doświadczenie.
Ewangelie powstały na styku dwóch wymiarów: doświadczenia religijnego i ludzkiej interpretacji. Im głębsze było przeżycie duchowe autora, tym większym wyzwaniem stawało się znalezienie odpowiednich słów dla wyrażenia tego, co z natury rzeczy trudno poddaje się jednoznacznemu opisowi. Z tego względu nie można ich odczytywać wyłącznie jako kronik historycznych ani wyłącznie jako traktatów teologicznych. Są one próbą połączenia pamięci o wydarzeniach z ich religijną interpretacją.
Spośród ewangelistów szczególnie wyróżnia się Łukasz. Jego Ewangelia zawiera wyjątkowo wiele opowiadań o charakterze symbolicznym i teologicznym. Obok wydarzeń mających historyczne tło umieszcza relacje o cudach, objawieniach, działaniu aniołów oraz innych wydarzeniach nadprzyrodzonych, których zasadniczą funkcją jest przekazanie określonego przesłania religijnego. Część tych opowiadań nie występuje u pozostałych ewangelistów i opiera się na tradycjach znanych wyłącznie Łukaszowi. Dotyczy to między innymi zwiastowania Maryi, nawiedzenia Elżbiety, narodzin Jana Chrzciciela czy hymnu „Magnificat”. Wszystkie te sceny odgrywają ważną rolę teologiczną, ukazując Jezusa jako zapowiedzianego Mesjasza i Syna Bożego.
Pojawia się jednak pytanie, skąd Łukasz czerpał tak szczegółowe informacje dotyczące zwiastowania i nawiedzenia Maryi. Opisy te sprawiają wrażenie relacji z wydarzeń, których – z oczywistych względów – nie mogli być świadkami ani autor Ewangelii, ani pierwsi uczniowie Jezusa. Sam Łukasz nie wskazuje źródeł, z których korzystał, ani nie wyjaśnia, w jaki sposób pozyskał wiadomości o rozmowach Maryi z aniołem czy o jej spotkaniu z Elżbietą. Współczesna biblistyka przedstawia w tej kwestii różne hipotezy. Jedni badacze przypuszczają, że autor korzystał z przekazów ustnych zachowanych we wczesnych wspólnotach chrześcijańskich, być może wywodzących się z najbliższego otoczenia rodziny Jezusa. Inni sądzą, że opowiadania te zostały ukształtowane przede wszystkim jako narracje teologiczne, których celem było ukazanie religijnego znaczenia narodzin Jezusa, a nie odtworzenie wydarzeń w sensie kronikarskim.
Interesującą hipotezę wysunął również ks. prof. Włodzimierz Sedlak. Jego zdaniem Łukasz mógł zbierać wiadomości pośrednio – nie od samej Maryi, lecz od osób znających ją lub od najstarszych członków pierwszych wspólnot chrześcijańskich. Jeżeli tak było, przekaz mógł ulec naturalnemu przetworzeniu przez pamięć zbiorową, interpretację religijną i rozwijającą się tradycję. Tego rodzaju proces jest dobrze znany historykom badającym przekazy ustne i nie musi oznaczać świadomego tworzenia fikcji, lecz stopniowe nadawanie wydarzeniom głębszego znaczenia religijnego.
Sam Łukasz rozpoczyna swoją Ewangelię słowami: „Wielu już starało się ułożyć opowiadanie o zdarzeniach, które dokonały się pośród nas” (Łk 1,1). Zwraca uwagę użycie słowa „opowiadanie”, oznaczającego uporządkowaną narrację. Nie jest to określenie kroniki ani protokołu historycznego, lecz literackiej relacji, która porządkuje znane autorowi tradycje i nadaje im spójną kompozycję. Taka forma nie przesądza ani o historycznej wiarygodności, ani o jej braku, wskazuje jednak, że autor świadomie konstruuje narrację, wybierając i interpretując dostępny materiał.
Ewangelia Łukasza została napisana najstaranniejszą greką spośród wszystkich Ewangelii, co świadczy o wysokiej kulturze literackiej autora. Ten sam autor napisał również Dzieje Apostolskie, tworząc dwutomowe dzieło poświęcone życiu Jezusa oraz początkom Kościoła. We wstępie podkreśla, że dokładnie zbadał dostępne przekazy i postanowił ułożyć je w uporządkowaną całość. Nie oznacza to jednak, że jego celem było napisanie historii w nowoczesnym rozumieniu tego słowa. Znacznie bliższe wydaje się założenie, że pragnął stworzyć spójną narrację teologiczną, która umocni wiarę odbiorców i ukaże sens wydarzeń związanych z Jezusem.
Z tego względu niektóre epizody występujące wyłącznie u Łukasza – takie jak nawrócenie dobrego łotra, szczegółowe sceny dzieciństwa Jezusa czy liczne przypowieści – pozostają przedmiotem dyskusji historyków i biblistów. Nie można ich ani bezkrytycznie uznać za dosłowny zapis faktów, ani z góry odrzucić jako późniejszej legendy. Wymagają one analizy z wykorzystaniem współczesnych metod historyczno-krytycznych, hermeneutycznych i egzegetycznych, które pozwalają odróżnić warstwę historyczną od teologicznej interpretacji.
Niewątpliwie Ewangelia Łukasza doskonale spełnia funkcję katechetyczną. Umacnia wiarę, ukazuje uniwersalny charakter przesłania Jezusa i szczególnie przemawia do chrześcijan wywodzących się ze świata pogańskiego. Znacznie ostrożniej należy jednak traktować ją jako samodzielne źródło do rekonstrukcji historycznego życia Jezusa. Jest przede wszystkim świadectwem wiary pierwszego pokolenia chrześcijan i teologiczną interpretacją wydarzeń, a dopiero w drugiej kolejności źródłem historycznym. Zrozumienie tej podwójnej natury Ewangelii wydaje się niezbędne zarówno dla historyka, jak i dla czytelnika poszukującego ich religijnego przesłania.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz