Ponownie o bytach duchowych

          Na prośbę czytelników wracam do tematu istnienia bytów anielskich, w tym szatana. Wielokrotnie wspominałem, że poza ludzkimi duszami nie istnieją żadne samodzielne byty duchowe. Wniosek ten wynika z rozważań logicznych.

          Zwolennicy istnienia aniołów sami przyjmują — zgodnie ze źródłami, na które się powołują — że anioły nie dysponują wolną wolą. Jeśli tak, nie mogły sprzeciwić się Bogu ani podjąć samodzielnej decyzji o „upadku”. Tymczasem szatan ma rzekomo pochodzić właśnie z grona upadłych aniołów.

          Powstaje więc oczywista sprzeczność: byt pozbawiony wolnej woli nie może zbuntować się przeciw Stwórcy. Nie mógł więc „upaść” z samej definicji. Proste rozumowanie logiczne przeczy tej koncepcji.

          Biblijne opisy wskazują raczej, że anioły pełnią funkcję dynamiczną i służebną. Działają jako wykonawcy określonych zamysłów Boga wobec świata i ludzi. „Aniołem” może być zarówno dusza, jak i żyjący człowiek powołany do konkretnego zadania. Podobnie funkcjonowali prorocy — jako posłańcy realizujący szczególną misję.

          Sama etymologia słowa „anioł” wskazuje na rolę posłańca. Nie opisuje ono odrębnego gatunku bytów, lecz funkcję służebną wobec Boga i człowieka.

          Szatan również nie jest istniejącym bytem osobowym, lecz symbolem zła obecnego w człowieku i świecie. Podobnie grzech pierworodny stanowi obraz ludzkiej grzeszności i niedoskonałości natury człowieka. Utożsamianie go z dosłownym „pierwszym grzechem” historycznych Adama i Ewy jest jedynie literalnym odczytaniem mitu biblijnego.

          Kto przyjmuje opowieść o Adamie i Ewie wyłącznie dosłownie, pozostaje na poziomie wiary infantylnej — dziecięcej, zatrzymującej się na obrazie zamiast na znaczeniu.

          Przekaz biblijny należy odczytywać w całości jako wielowymiarowy obraz wiary, człowieka i relacji ze Stwórcą. Mity, przypowieści, symbole i historie są narzędziami literackimi, które tworzą obudowę dla głębszych prawd duchowych i egzystencjalnych. Sens Biblii nie polega na dosłowności przekazu, lecz na znaczeniu ukrytym pod warstwą opowieści.

          Hagiografowie zapożyczyli również postacie anielskie z wcześniejszych tradycji religijnych, w których bóstwo otoczone jest dworem sług, posłańców i wykonawców jego woli. Był to język obrazowy, zrozumiały dla ludzi tamtych epok, pozwalający opisywać rzeczywistość duchową poprzez symbole i znane schematy kulturowe. Także dlatego opisy aniołów należy rozumieć przede wszystkim symbolicznie i funkcjonalnie, a nie jako relację o istnieniu odrębnych nadprzyrodzonych istot.

Komplementaryzm – sprzeczności okazują się prawdą

          Słowo „komplementaryzm” należy do tych pojęć, które pojawiają się w bardzo różnych dziedzinach: w fizyce, filozofii, teologii, a nawet w dyskusjach o rodzinie i relacjach między kobietami i mężczyznami. Choć znaczenia tego terminu nie są identyczne, wspólna pozostaje jedna idea: rzeczy pozornie sprzeczne mogą się wzajemnie uzupełniać i dopiero razem tworzyć pełniejszy obraz rzeczywistości.

          Jednym z najbardziej znanych przykładów komplementaryzmu jest fizyka kwantowa. Pojęcie to wprowadził Niels Bohr, próbując wyjaśnić niezwykłe zachowanie najmniejszych elementów świata — elektronów, fotonów i innych cząstek subatomowych.

          Najprostszym przykładem jest światło. Czasami zachowuje się ono jak fala, a czasami jak cząstka. Jako fala może się rozchodzić, nakładać na inne fale i tworzyć zjawisko interferencji. Jako cząstka występuje w małych porcjach energii zwanych fotonami i potrafi wybijać elektrony z metalu. Na pierwszy rzut oka wydaje się to absurdalne: jak coś może być jednocześnie falą i cząstką?

          Według komplementaryzmu odpowiedź brzmi: nie możemy obserwować obu aspektów jednocześnie, ale oba są konieczne do pełnego opisu rzeczywistości. Opis falowy i opis cząstkowy nie wykluczają się — pokazują po prostu różne strony tego samego zjawiska.

          Najlepiej pokazuje to słynny eksperyment z dwiema szczelinami. Gdy elektrony przechodzą przez dwie szczeliny bez obserwacji, zachowują się jak fala. Gdy jednak próbujemy mierzyć ich zachowanie, zaczynają przypominać cząstki. Oznacza to, że sam sposób obserwacji wpływa na to, co widzimy. W świecie kwantowym rzeczywistość okazuje się znacznie bardziej złożona niż w codziennym doświadczeniu.

          Na co dzień rzeczy mają zwykle jedną naturę: piłka jest piłką, a fala na wodzie pozostaje falą. W fizyce kwantowej trzeba jednak zaakceptować, że różne opisy mogą być jednocześnie prawdziwe, choć nie da się ich zaobserwować w tym samym momencie.

          Można to wyjaśnić prostą analogią. Jeden człowiek może być jednocześnie rodzicem dla dziecka, nauczycielem dla uczniów i przyjacielem dla znajomych. To wciąż ta sama osoba, ale widziana z różnych perspektyw. Podobnie elektron może ujawniać różne „twarze” zależnie od rodzaju eksperymentu.

          Komplementaryzm nie ogranicza się jednak do fizyki. Pojęcie to pojawia się również w filozofii religii i teologii. W odniesieniu do Boga oznacza ono zwykle, że różne, czasem pozornie sprzeczne cechy Boga nie wykluczają się, lecz wzajemnie dopełniają.

          Przykładem może być połączenie sprawiedliwości i miłosierdzia. Sprawiedliwość kojarzy się z karą za zło, a miłosierdzie z przebaczeniem. Religie często twierdzą jednak, że Bóg jest jednocześnie sprawiedliwy i miłosierny. Te cechy są traktowane jako komplementarne — razem tworzą pełniejszy obraz boskiej natury.

          Podobnie mówi się o Bogu jako jednocześnie transcendentnym i immanentnym. Z jednej strony Bóg przekracza świat i ludzkie rozumienie, z drugiej — jest obecny w świecie i bliski człowiekowi. To kolejne pozorne przeciwieństwo, które ma się wzajemnie uzupełniać.

          W chrześcijaństwie komplementarnie interpretuje się także osobę Jezus Chrystus, uznawanego jednocześnie za w pełni Boga i w pełni człowieka. Dwie natury mają współistnieć w jednej osobie.

          Idea komplementarności pojawia się również w próbach zrozumienia Trójca Święta. Bóg jest jeden, ale istnieje jako Ojciec, Syn i Duch Święty. Dla wielu teologów nie jest to sprzeczność, lecz tajemnica przekraczająca proste ludzkie kategorie.

          Niektórzy filozofowie i teologowie inspirowali się nawet komplementaryzmem fizyki kwantowej, aby pokazać, że rzeczywistość może być bogatsza niż proste „albo–albo”. Trzeba jednak pamiętać, że w fizyce komplementaryzm jest częścią ścisłej teorii naukowej, natomiast w teologii pozostaje raczej sposobem interpretowania świata i Boga.

          Słowo „komplementaryzm” bywa używane także w kontekście społecznym, szczególnie w chrześcijańskich dyskusjach o rodzinie i relacjach między kobietami i mężczyznami. W tym znaczeniu oznacza pogląd, że kobiety i mężczyźni mają równą godność i wartość, ale różne role, które wzajemnie się uzupełniają.

          Zwolennicy takiego podejścia uważają często, że w rodzinie mąż powinien pełnić funkcję głównego opiekuna lub lidera, podczas gdy żona odgrywa bardziej wspierającą rolę — choć oboje pozostają równie ważni. W wielu kościołach oznacza to również przekonanie, że najwyższe funkcje duchowe, takie jak urząd kapłana czy pastora, powinny być zarezerwowane dla mężczyzn.

          Przeciwieństwem tego podejścia jest egalitaryzm, według którego role społeczne i religijne nie powinny zależeć od płci, lecz od umiejętności, charakteru i osobistych wyborów.

Komplementaryści powiedzieliby: Kobiety i mężczyźni mają różne role, ale wspólny cel. Egalitaryści odpowiedzieliby: Role powinny zależeć od talentów i decyzji człowieka, a nie od płci.

          Mimo różnic między fizyką, teologią i debatami społecznymi, wspólna idea komplementaryzmu pozostaje podobna. Chodzi o przekonanie, że rzeczywistość nie zawsze daje się zamknąć w prostych przeciwieństwach. Czasem dwa pozornie sprzeczne opisy okazują się potrzebne, by lepiej zrozumieć świat, człowieka lub Boga.

          Można powiedzieć, że istnienie i funkcjonowanie świata opiera się na napięciach, kontrastach i przełamywaniu symetrii. Być może właśnie dzięki temu rzeczywistość nie jest martwa i jednowymiarowa, lecz dynamiczna, złożona i pełna głębi.

Zasada nieoznaczoności Heisenberga dla laików

          Aby zmierzyć położenie bardzo małej cząstki, trzeba ją „zobaczyć”, czyli oświetlić fotonami. Fotony oddziałują jednak z cząstką i zmieniają jej ruch. Im dokładniej chcemy wyznaczyć położenie cząstki, tym krótszej fali światła musimy użyć. Krótsza fala oznacza jednak większą energię fotonów, a więc silniejsze zaburzenie ruchu cząstki podczas pomiaru. W efekcie dokładniejszy pomiar położenia powoduje większą niepewność pomiaru pędu. Dlatego nie można jednocześnie z dowolną dokładnością wyznaczyć położenia i pędu cząstki. Nie wynika to jedynie z niedoskonałości urządzeń pomiarowych, lecz z fundamentalnych praw mechaniki kwantowej.

          Główną przyczyną nie jest sam mały rozmiar cząstki, ale kwantowa natura materii i oddziaływania pomiędzy cząstką a pomiarem.  Zasada nieoznaczoności jest własnością natury, a nie problemem technicznym.

          Powyższy opis z fotonami jest tylko intuicyjnym obrazem pomiaru, a nie pełnym dowodem zasady nieoznaczoności. Ściśle matematycznie wynika ona z nieprzemienności operatorów położenia i pędu: Można by doprecyzować, że zasada nieoznaczoności nie mówi, że „pomiar psuje wynik”, lecz że stan kwantowy sam nie może mieć jednocześnie idealnie określonego położenia i pędu.

          Kwantowa natura materii oznacza, że materia w bardzo małej skali (atomów, elektronów, fotonów) nie zachowuje się jak zwykłe obiekty znane z codziennego doświadczenia. W świecie kwantowym obowiązują inne reguły niż w fizyce klasycznej. Najważniejsze cechy tej „kwantowej natury” to: Dualizm fala–cząstka

Elektron czy foton nie są wyłącznie „kulkami”. Mogą zachowywać się jednocześnie jak cząstki i fale. Np. elektron może: uderzyć w ekran jak punktowa cząstka, ale jednocześnie tworzyć obraz interferencyjny jak fala. To właśnie prowadzi do wielu efektów kwantowych. W mechanice kwantowej pewne wielkości nie mogą mieć jednocześnie dokładnie określonych wartości (Nieoznaczoność).

Nie chodzi tylko o trudność pomiaru — sam stan cząstki nie posiada idealnie określonych obu wartości naraz.

Cząstka może znajdować się w „mieszance” (supepozycja) wielu stanów jednocześnie. Np. elektron może mieć jednocześnie kilka możliwych położeń, dopóki nie wykonamy pomiaru. To brzmi paradoksalnie, ale eksperymenty wielokrotnie to potwierdziły. Niektóre wielkości mogą przyjmować tylko określone wartości (skwantowane). Np. energia elektronu w atomie nie zmienia się dowolnie, lecz skokowo — w porcjach zwanych kwantami.

          W fizyce klasycznej można obserwować obiekt prawie bez wpływu na niego. W świecie kwantowym sam pomiar staje się częścią zjawiska i wpływa na wynik.

Klasyczna fizyka opisuje świat jak: kule, trajektorie, dokładne położenia i prędkości. Mechanika kwantowa opisuje świat bardziej poprzez: prawdopodobieństwa, funkcje falowe, amplitudy, możliwe wyniki pomiarów.

 

Dlatego mówi się, że materia ma „kwantową naturę”.

Czy Bóg myśli?

          Czy próba poznania „myśli” Boga jest niedorzecznością? Samo postawienie takiego pytania prowadzi do refleksji nad naturą boskiej świadomości i nad tym, czy można ją w jakikolwiek sposób porównywać do ludzkiego sposobu myślenia. Wydaje się jednak, że takie porównanie jest niemożliwe.

          Ludzka myśl rodzi się z biologii, doświadczenia i ograniczeń. Człowiek myśli dlatego, że nie posiada pełnego poznania. Analizuje, porównuje, wątpi i szuka odpowiedzi. Proces myślenia jest drogą dochodzenia do prawdy, a jednocześnie świadectwem ludzkiej niewiedzy. Świadomość człowieka pozostaje nierozerwalnie związana z ego, emocjami oraz ograniczonym postrzeganiem rzeczywistości.

          Bóg natomiast nie musi myśleć w ludzkim znaczeniu tego słowa, ponieważ wie. Jego poznanie nie jest procesem rozciągniętym w czasie, lecz pełnią. Nie istnieje w Nim wahanie, przypuszczenie ani konieczność poszukiwania odpowiedzi. Boska świadomość obejmuje jednocześnie wszystko, co było, jest i może być. Dla człowieka pozostaje to rzeczywistością fascynującą, ale ostatecznie niepoznawalną. Każda próba opisania „myśli Boga” okazuje się więc bardziej próbą określenia granic ludzkiego rozumu niż rzeczywistym zbliżeniem się do tajemnicy Boga. Człowiek może jedynie przeczuwać istnienie tej nieskończonej świadomości, nigdy jednak nie będzie zdolny objąć jej własnym umysłem. Być może właśnie dlatego ważniejsze od pytania o to, jak Bóg myśli, staje się pytanie o to, jak Bóg kocha. To w doświadczeniu miłości człowiek odnajduje najbliższy sobie ślad boskości. Nie w absolutnej wiedzy, której nie potrafi pojąć, lecz w dobru, przebaczeniu, współczuciu i poczuciu obecności przekraczającej zwykłe ludzkie relacje.

Jeżeli boska świadomość przekracza ludzkie poznanie, to boska miłość wydaje się czymś, czego człowiek doświadcza najbardziej realnie — choć nadal jedynie fragmentarycznie. Rodzi się jednak kolejne pytanie: czy Bóg się wzrusza? Jak odbiera ludzkie cierpienie? Jak reaguje na nieszczęścia i rozpacz człowieka?

W tym miejscu pojawia się trudność, wobec której rozum i wiara nie zawsze potrafią znaleźć wspólny język. Z jednej strony człowiek może bardzo mocno odczuwać obecność Boga i mieć poczucie, że wiele Mu zawdzięcza. Z drugiej jednak widzi cierpienie bliskich ludzi, ich modlitwy i prośby, które zdają się pozostawać bez odpowiedzi. W takich chwilach rodzi się zwątpienie i wewnętrzny niepokój.

          Religijna pedagogia często mówi, że każda modlitwa zostaje wysłuchana, lecz Bóg odpowiada w sposób najlepszy dla człowieka, nawet jeśli odpowiedź nie jest zgodna z jego oczekiwaniem. Człowiek rozumie jednak cierpienie inaczej. Wobec bólu i nieszczęścia naturalną reakcją staje się potrzeba natychmiastowej pomocy. Po ludzku wydaje się oczywiste, że cierpiącemu należy ulżyć jak najszybciej.

          Tymczasem doświadczenie wiary uczy cierpliwości, oczekiwania i zgody na tajemnicę. Właśnie tutaj pojawia się zgrzyt trudny do zaakceptowania przez ludzki rozum. Jak to możliwe, że człowiek — istota niedoskonała i ograniczona — reaguje odruchowo szybciej niż Boska Istota? Dlaczego pomoc Boga tak często wydaje się odległa, ukryta albo rozłożona w czasie? Być może kryje się za tym rzeczywistość przekraczająca ludzkie rozumienie — jakaś wyższa racja, logika zbawienia albo porządek, którego człowiek nie potrafi jeszcze dostrzec. Być może perspektywa Boga obejmuje znacznie więcej niż chwilowe cierpienie i doraźną ulgę. Są to jednak jedynie przypuszczenia, ponieważ człowiek pozostaje zamknięty w granicach własnego doświadczenia.

          Dlatego pytania o Boga nigdy nie kończą się definitywną odpowiedzią. Pozostają raczej drogą — nieustannym zmaganiem rozumu z tajemnicą, wiary z wątpliwością i nadziei z doświadczeniem cierpienia.

Ostatnie wojny na świecie kończą się porażkami

 

          22 lata temu, w 1994 roku, zachęcono mnie, abym wystartował w wyborach samorządowych. 18 maja 1994 r. podpisałem kandydaturę na radnego z okręgu szóstego. Rozpoczęły się spotkania przedwyborcze. Na moje szczęście nie zostałem wybrany.

          Jak opowiadał mi później wybrany kolega Zbigniew K., na posiedzeniach rady dochodziło do dantejskich scen pełnych wzajemnej niechęci i konfliktów. Utwierdziło mnie to w przekonaniu, że zupełnie nie nadaję się do takiej pracy. Z natury dążę do pokoju, tolerancji i zgody. Walka polityczna nigdy nie była dla mnie.

          Z perspektywy czasu jeszcze wyraźniej widzę tę sferę działalności. Zbyt często nie chodzi w niej o dobro kraju, lecz o polityczne ambicje, wpływy i osobiste interesy. Od tamtego czasu sytuacja jeszcze się pogorszyła. W 2023 roku od władzy odsunięto ludzi wyjątkowego sortu, z prezesem na czele, którego uważam za źródło wielu podziałów i napięć. Pociągnął on za sobą ludzi o podobnym sposobie myślenia. Struktury państwa zostały naruszone, a sądownictwo poważnie osłabione. Dzisiejsza władza nie potrafi jeszcze uporać się z tym ogromnym bałaganem.

          Największe pretensje mam jednak do ślepych i bezkrytycznych wyborców, którzy nie dostrzegają, gdzie tkwi problem. Kiedy przeglądam sondaże, ogarnia mnie przerażenie wynikami poparcia dla obecnego prezydenta. Zło i cynizm są dziś wyjątkowo czytelne, a mimo to wielu ludzi nie chce tego zauważyć. Oni nawet nie próbują maskować swoich partykularnych interesów. Bywa, że zwyczajnie wstyd mi za Polaków.

          Pan prezydent podejmuje czasem decyzje jak obrażony chłopiec, któremu odebrano zabawkę. Zapowiedź odebrania Orderu Orła Białego prezydentowi Ukrainy, który walczy również o nasze bezpieczeństwo i wolność, uważam za poważny błąd. Spory historyczne należy pozostawić historykom. Trzeba patrzeć przede wszystkim w przyszłość.

          Przykład wieloletniej wojny na Ukrainie pokazuje, że wojny między narodami, w dobie nowoczesnej techniki wojennej, stają się coraz bardziej tragicznym anachronizmem. Współczesne konflikty nie przynoszą prawdziwych zwycięzców — pozostawiają jedynie zniszczenie, cierpienie i gospodarcze ruiny. Ostatnie wojny na świecie najczęściej kończą się porażką wszystkich stron. Tę prawdę można dostrzec nawet bez wielkich tytułów naukowych — wystarczy odrobina rozsądku i wrażliwości na ludzkie cierpienie.

Nieufność wobec Pisma Świętego

          Interesujące jest to, jak duża stała się dziś nieufność wobec Pisma Świętego i z czego właściwie wynika ona we współczesnym świecie. Wielu ludzi podchodzi do Biblii sceptycznie, choć źródła tego sceptycyzmu bywają bardzo różne — historyczne, moralne, naukowe, filozoficzne czy osobiste. Dla jednych Biblia pozostaje księgą świętą i duchowym drogowskazem, dla innych natomiast jest przede wszystkim dziełem literackim oraz świadectwem dawnych epok, które należy poddawać krytycznej analizie.

          Jednym z najczęściej podnoszonych zarzutów są rzekome sprzeczności wewnętrzne oraz wielość interpretacji. Krytycy zwracają uwagę na fragmenty, które wydają się wzajemnie wykluczać albo przedstawiają te same wydarzenia w odmienny sposób. Przykładem bywają różnice między Ewangeliami dotyczące szczegółów życia Jezusa. Dla części osób podważa to przekonanie o dosłownej nieomylności tekstu. Dodatkowo ta sama Biblia stała się podstawą wielu różnych nurtów chrześcijaństwa i judaizmu, co rodzi pytania o jednoznaczność objawienia.

          Istotnym problemem jest również historia powstawania samego tekstu. Biblia była tworzona przez wielu autorów na przestrzeni setek lat, następnie przepisywana, tłumaczona i redagowana. Krytycy wskazują, że wybór ksiąg kanonicznych był w pewnym stopniu efektem decyzji ludzi i instytucji religijnych. Dla wielu osób rodzi to pytania o dokładność przekazu oraz wpływ czynnika ludzkiego na ostateczny kształt Pisma Świętego.

          Nie można też pominąć problemów historycznych i archeologicznych. Część wydarzeń opisanych w Biblii nie posiada jednoznacznego potwierdzenia archeologicznego albo dane historyczne pozostają niejasne. Dotyczy to między innymi skali exodusu z Egiptu czy chronologii niektórych wydarzeń starotestamentowych. Współczesny człowiek, przyzwyczajony do naukowej weryfikacji faktów, często oczekuje bardziej materialnych dowodów.

          Kolejną płaszczyzną sporów pozostaje relacja Biblii do nauki. Dosłowne interpretacje stworzenia świata, wieku Ziemi czy opisu potopu trudno pogodzić ze współczesną kosmologią, geologią oraz teorią ewolucji. Dla części wierzących nie stanowi to problemu, ponieważ traktują oni te fragmenty symbolicznie lub metaforycznie. Inni jednak dostrzegają w tym wyraźny konflikt pomiędzy religią a nauką.

          Wiele emocji budzą również kwestie moralne obecne w niektórych księgach biblijnych. Krytykowane bywają fragmenty dotyczące niewolnictwa, przemocy wojennej, surowych kar cielesnych czy sposobu przedstawiania kobiet. Współczesne kontrowersje dotyczą także stosunku do osób LGBT. Dla wielu czytelników są to fragmenty trudne do zaakceptowania. Z kolei obrońcy Biblii podkreślają, że teksty te należy interpretować w kontekście historycznym i kulturowym epoki, w której powstawały, a nie jako uniwersalne nakazy obowiązujące dosłownie w każdym czasie.

          Nieufność wobec Biblii bywa również związana z działalnością samych instytucji religijnych. Dla wielu ludzi problemem nie jest wyłącznie treść Pisma Świętego, lecz sposób, w jaki bywa ono wykorzystywane przez różne wspólnoty religijne. Cytaty wyrwane z kontekstu służyły nieraz do uzasadniania ideologii, konfliktów czy politycznych interesów. W rezultacie część osób zaczęła patrzeć na Biblię bardziej jako narzędzie wpływu społecznego niż wyłącznie źródło duchowości.

          Osoby sceptyczne często podchodzą z rezerwą także do opisów cudów, proroctw czy zmartwychwstania. Wydarzenia nadprzyrodzone trudno bowiem zweryfikować metodami naukowymi. Z tym wiąże się również klasyczny problem cierpienia — pytanie o to, dlaczego w świecie istnieje tyle zła i bólu, skoro Bóg miałby być jednocześnie wszechmocny i dobry.

          Nie będę ukrywał, że Biblia, mimo swojego ogromnego znaczenia duchowego i kulturowego, posiada także fragmenty trudne i niejednoznaczne. Jednocześnie pozostaje dziełem wyjątkowym — księgą, która przez tysiące lat kształtowała cywilizację, język, moralność i sztukę. Dla wielu ludzi nadal jest źródłem nadziei, sensu oraz duchowej inspiracji.

          Trzeba jednak pamiętać, że studiowanie Pisma Świętego wymaga odpowiedniego przygotowania. Sama dobra wola często nie wystarcza. Teksty biblijne można łatwo zrozumieć opacznie, szczególnie gdy odczytuje się je bez znajomości realiów historycznych, językowych i kulturowych. Autorzy biblijni pisali bowiem zgodnie z potrzebami swoich wspólnot religijnych oraz w określonym celu duchowym i społecznym. Posługiwali się językiem swojej epoki, pełnym idiomów, symboli i odniesień zrozumiałych dla ówczesnych odbiorców.

          Nie bez znaczenia pozostaje również poziom wiedzy przyrodniczej, psychologicznej czy kosmologicznej dawnych uczonych w Piśmie i kapłanów. Opisy świata zawarte w Biblii odzwierciedlają sposób myślenia charakterystyczny dla starożytności. Współczesny czytelnik powinien mieć tego świadomość, aby nie oczekiwać od tekstów religijnych tego samego rodzaju precyzji, jakiej wymaga się dziś od nauki.

          Nie jestem w stanie przeprowadzić badań socjologicznych na temat współczesnego stosunku do Biblii, dlatego opieram się głównie na własnych obserwacjach, rozmowach oraz dyskusjach. Wydaje się jednak, że stosunek do Pisma Świętego zależy przede wszystkim od osobistych doświadczeń, wychowania, podejścia do religii i sposobu interpretowania samego tekstu. Dla jednych pozostanie ono słowem natchnionym, dla innych — wielkim dziełem literatury i świadectwem historii ludzkiej duchowości.

"Bo gorliwość o dom Twój mnie pożera" (Ps 69,10)

          Nawiązując do wczorajszego wpisu o kodeksie synajskim, który ujawnia późniejsze dopisanie 21 wierszy do Ewangelii Marka ciekawe jest, czym inspirował się nadgorliwy skryba: "Bo gorliwość o dom Twój mnie pożera" (Ps 69,10) ?

          Prawdopodobnie nie „wymyślał” nowej historii, lecz zbierał krążące już tradycje chrześcijańskie i dokonał ich kompilacji. Możliwe, że korzystał z innych Ewangelii oraz przekazów funkcjonujących we wczesnym chrześcijaństwie.

Widać tam m.in.:

ukazanie się Marii Magdalenie — podobne do Ewangelii Jana (J 20,11–18),

uczniów idących drogą — echo uczniów z Emaus u Łukasza (Łk 24,13–25),

opis Wniebowstąpienia Jezusa z Ewangelii Łukasza: "Potem wyprowadził ich ku Betanii i podniósłszy ręce błogosławił ich. A kiedy ich błogosławił, rozstał się z nimi i został uniesiony do nieba. " (Łk 24,50–51) ujmując to tak: "Po rozmowie z nimi Pan Jezus został wzięty do nieba i zasiadł po prawicy Boga. Oni zaś poszli i głosili Ewangelię wszędzie, a Pan współdziałał z nimi i potwierdził naukę znakami, które jej towarzyszyły." (Mk 16,20)

nakaz misyjny — bardzo bliski Mateuszowi (Mt 28,19–20) często nazywany „Wielkim Posłannictwem”: "Idźcie więc i nauczajcie wszystkie narody, udzielając im chrztu w imię Ojca i Syna, i Ducha Świętego. Uczcie je zachowywać wszystko, co wam przykazałem. A oto Ja jestem z wami przez wszystkie dni, aż do skończenia świata". To właśnie ten fragment jest bardzo podobny do dłuższego zakończenia Ewangelia Marka: "Idźcie na cały świat i głoście Ewangelię wszelkiemu stworzeniu.” (Mk, 16,15)

motyw znaków i cudów — przypominający Dzieje Apostolskie.

          Zapewne skryba chciał nadać Ewangelii Marka bardziej pełne i mniej urwane zakończenie, ponieważ pierwotny tekst kończy się nagle na słowach o pustym grobie i lęku kobiet.

Najstarsze kodeksy Nowego Testamentu

           Odkryte kodeksy i papirusy Nowy Testament dostarczają cennych informacji na temat rozwoju wczesnego chrześcijaństwa, historii tekstu biblijnego oraz procesu kształtowania się doktryny chrześcijańskiej. Pokazują również, że teksty ewangeliczne były kopiowane i przekazywane przez ludzi, a więc podlegały naturalnym zmianom, poprawkom i interpretacjom.

          Jednym z najważniejszych rękopisów jest Kodeks Synajski, datowany na lata około 330–360 n.e. Jest to jeden z najstarszych i najsłynniejszych egzemplarzy Biblii chrześcijańskiej. Odkryto go w klasztorze św. Katarzyny na Synaju. Zawiera niemal cały Nowy Testament oraz znaczną część Starego Testamentu w języku greckim.

          Do najważniejszych starożytnych rękopisów należą również:

Kodeks Watykański — datowany na IV wiek, jeden z najważniejszych świadków tekstu greckiego.

Kodeks Aleksandryjski — datowany na lata około 400–440.

Kodeks Efrema — powstały około 450 roku.

Papirus Rylandsa P52 — niewielki fragment Ewangelii Jana z II wieku.  Papirus Rylandsa P52 zawiera fragment Ewangelii Jana 18,31–33 oraz 18,37–38, opisujący rozmowę Jezusa z Piłatem. Tekst zapisano po grecku po obu stronach papirusu, co wskazuje, że pochodził z kodeksu (formy książki), a nie ze zwoju. Najczęściej datuje się go na lata około 125–175, choć część badaczy dopuszcza późniejsze datowanie, ponieważ paleografia nie pozwala na absolutną precyzję. Mimo niewielkich rozmiarów — porównywalnych do karty płatniczej — jest to jeden z najważniejszych zabytków wczesnego chrześcijaństwa.

          Co wynika z analizy kodeksów? Analiza starożytnych rękopisów pokazuje, że teksty ewangeliczne były kopiowane przez skrybów i kopistów przez wiele stuleci. W trakcie przepisywania pojawiały się: błędy kopistów,zmiany stylistyczne, harmonizacje między Ewangeliami, a czasem także dodatki o charakterze teologicznym lub liturgicznym. Nie musi to jednak automatycznie oznaczać świadomego „fałszowania” tekstu. W wielu przypadkach kopiści mogli uważać, że doprecyzowują przekaz albo uzupełniają tradycję znaną już z nauczania ustnego.

           Dobrym przykładem jest zakończenie Ewangelii Marka. W Kodeks Synajski Ewangelia kończy się na Mk 16,8. W późniejszych rękopisach dodano fragment Mk 16,9–20, zawierający opisy ukazywania się Jezusa po zmartwychwstaniu, „Wielki Nakaz Misyjny” oraz wniebowstąpienie. Większość współczesnych biblistów uważa dziś, że dłuższe zakończenie Marka zostało dopisane później, prawdopodobnie po to, aby Ewangelia kończyła się bardziej harmonijnie i była zgodna z pozostałymi Ewangeliami.

          Podobnie wygląda sytuacja z historią cudzołożnicy („kto z was jest bez grzechu…”) w J 7,53–8,11. Fragment ten nie występuje w najstarszych rękopisach i prawdopodobnie został dodany później do tradycji tekstowej Ewangelii Jana.

 

W Kodeksie Synajskim znajdują się również teksty, które dziś nie należą do kanonu Biblii: List Barnaby, Pasterz Hermasa. Pokazuje to, że w pierwszych wiekach chrześcijaństwa lista ksiąg uznawanych za natchnione nie była jeszcze całkowicie ustalona. W różnych wspólnotach funkcjonowały różne tradycje i różne zestawy pism.

          Z rękopisów tych wynika, że wczesne chrześcijaństwo było bardziej zróżnicowane teologicznie i organizacyjnie, niż często przedstawia to późniejsza tradycja kościelna. Istniały debaty dotyczące: natury Jezusa, roli Prawa Mojżeszowego, autorytetu apostołów, oraz tego, które księgi należy uznać za święte.

          Jednocześnie należy zachować ostrożność przed zbyt daleko idącymi wnioskami. Fakt istnienia wariantów tekstowych nie oznacza automatycznie, że całość przekazu chrześcijańskiego została sztucznie wymyślona lub całkowicie zmanipulowana. Większość różnic między rękopisami ma charakter drobny i nie zmienia głównych założeń wiary chrześcijańskiej.

          Proces ustalania kanonu trwał głównie od II do IV wieku, a wiele ksiąg zostało powszechnie uznanych już wcześniej. Natomiast XV wiek i wynalezienie druku przez Johannes Gutenberg umożliwiły rozpowszechnienie bardziej jednolitych wersji tekstu Biblii.

         Współczesna krytyka tekstu pozwala dziś porównywać tysiące rękopisów i z dużym prawdopodobieństwem rekonstruować najstarsze brzmienie tekstu Nowego Testamentu. Paradoksalnie właśnie mnogość zachowanych rękopisów umożliwia wykrywanie późniejszych dodatków i zmian.

 

 

Nauka na usługach religii

          Przez wiele stuleci nauka i religia były przedstawiane jako dwa przeciwstawne światy. Nauka miała opierać się wyłącznie na faktach, doświadczeniu i matematyce, religia natomiast na wierze, duchowości oraz metafizyce. Współczesny człowiek często słyszy, że rozwój nauki stopniowo usuwa Boga z obrazu świata. Jednak im głębiej fizyka zaczęła badać naturę rzeczywistości, tym częściej pojawiały się pytania, na które sama nauka nie potrafi udzielić ostatecznej odpowiedzi. Paradoksalnie więc współczesna fizyka nie tyle oddaliła człowieka od pytań religijnych, ile ponownie skierowała go ku refleksji nad istnieniem Boga.

          Szczególnie wielki przełom przyniósł rozwój fizyki kwantowej w XX wieku. Dotychczasowy obraz świata, oparty na mechanice Newtona, zakładał istnienie uporządkowanego i przewidywalnego wszechświata działającego niczym doskonała maszyna. Człowiek wierzył, że jeśli pozna wszystkie prawa natury, będzie w stanie wyjaśnić całą rzeczywistość wyłącznie za pomocą materii i ruchu.

          Tymczasem fizyka kwantowa podważyła ten sposób myślenia. Okazało się, że na poziomie subatomowym rzeczywistość nie działa według prostych i intuicyjnych zasad. Pojawiły się zjawiska trudne do wyobrażenia: superpozycja stanów, zasada nieoznaczoności czy splątanie kwantowe. Świat przestał być w pełni przewidywalny i mechaniczny. W miejsce pewności pojawiło się prawdopodobieństwo, a w miejsce prostych odpowiedzi — tajemnica.

          Dla wielu ludzi, również dla mnie, ogromnym przełomem światopoglądowym było odkrycie dualizmu korpuskularno-falowego materii i światła. Fizyka pokazała, że materia nie jest jedynie trwałą i niezmienną substancją. Światło może zachowywać się zarówno jak fala, jak i strumień cząstek — fotonów. Co więcej, podobne właściwości posiadają elektrony i inne cząstki materii. Oznacza to, że rzeczywistość na najbardziej fundamentalnym poziomie nie jest tak materialna i jednoznaczna, jak wcześniej sądzono.

          W pewnym sensie nauka sama zaczęła odsłaniać granice materializmu. Materia przestała być czymś absolutnym i trwałym, a bardziej przypomina dynamiczny proces energii i wzajemnych relacji. Człowiek odkrył, że wszechświat jest znacznie bardziej tajemniczy, niż zakładał dawny racjonalizm.

          Kolejnym przełomem była zasada nieoznaczoności Wernera Heisenberga. Pokazała ona, że nie da się jednocześnie dokładnie określić położenia i pędu cząstki. Im dokładniej poznajemy jedną wielkość, tym mniej wiemy o drugiej. Nie wynika to z niedoskonałości urządzeń pomiarowych, ale z samej natury rzeczywistości. Świat na najgłębszym poziomie okazuje się więc częściowo niedostępny pełnemu poznaniu.

          To właśnie tutaj pojawia się przestrzeń dla refleksji religijnej. Religia od zawsze mówiła, że człowiek nie jest w stanie całkowicie pojąć natury Boga i wszechświata. Współczesna nauka zaczęła dochodzić do podobnego wniosku: istnieją granice poznania, których być może nigdy nie przekroczymy. Nie oznacza to porażki nauki, lecz pokorę wobec ogromu rzeczywistości.

          Jednym z najbardziej niezwykłych odkryć fizyki kwantowej jest splątanie kwantowe. Dwie cząstki mogą pozostawać ze sobą powiązane nawet wtedy, gdy dzielą je ogromne odległości. Zmiana stanu jednej natychmiast wpływa na drugą. Dla wielu ludzi stało się to symbolem ukrytej jedności wszechświata. Religia od wieków nauczała, że wszystko w stworzeniu jest ze sobą połączone i posiada wspólne źródło w Bogu. Choć nauka nie dowodzi duchowego wymiaru tej jedności, sama idea splątania pokazuje, że rzeczywistość może być znacznie głębiej powiązana, niż dostrzegają nasze zmysły.

          Podobne refleksje wywołuje tzw. efekt obserwatora. W fizyce kwantowej sam akt pomiaru wpływa na wynik eksperymentu. Niektórzy interpretują to jako znak, że świadomość odgrywa ważniejszą rolę w świecie, niż wcześniej przypuszczano. Dla człowieka wierzącego może to być inspiracją do myślenia o Bogu nie jako o odległym Stwórcy, lecz jako o nieustannie obecnej świadomości podtrzymującej istnienie świata.

          Oczywiście należy zachować ostrożność. Fizyka kwantowa nie jest dowodem na istnienie Boga ani naukowym potwierdzeniem religii. Wielu naukowców słusznie ostrzega przed tzw. „kwantowym mistycyzmem”, czyli nadinterpretacją pojęć fizycznych. Nie można mechanicznie przenosić teorii naukowych do duchowości. Jednak sam fakt, że współczesna nauka odkrywa rzeczywistość pełną paradoksów, nieoznaczoności i ukrytych zależności, sprawia, że dawny materialistyczny obraz świata przestaje być wystarczający.

          Być może właśnie dlatego nauka może dziś stać się sprzymierzeńcem religii. Nie dlatego, że udowadnia Boga za pomocą wzorów matematycznych, lecz dlatego, że pokazuje ograniczoność ludzkiego poznania i ogrom tajemnicy istnienia. Im więcej człowiek odkrywa, tym bardziej uświadamia sobie, jak niewiele naprawdę rozumie.

          Religia odpowiada na pytania, których nauka nie potrafi rozstrzygnąć: dlaczego istnieje raczej coś niż nic, jaki jest sens życia, czym jest dobro, miłość i świadomość. Nauka opisuje mechanizmy funkcjonowania wszechświata, ale nie odpowiada na pytanie o jego ostateczny cel. Wiara natomiast próbuje ten sens odnaleźć.

          Dlatego nauka i religia nie muszą być wrogami. Mogą być dwiema drogami prowadzącymi człowieka ku prawdzie — jedna poprzez eksperyment i rozum, druga poprzez duchowość i wiarę. W tym sensie współczesna nauka nie niszczy wiary w Boga, lecz może prowadzić do głębszej refleksji nad tajemnicą stworzenia i miejscem człowieka we wszechświecie.

Głód Prawdy

         

          Uporczywie wracam do tematu wiary w istnienie Boga — Stwórcy całej rzeczywistości, świata realnego i nadprzyrodzonego. Im dłużej jednak rozważam religijne przesłania, tym bardziej wydają mi się one zniekształcone przez ludzkie wyobrażenia, język i kulturę. Człowiek od początku swojej historii próbuje mówić o Bogu, lecz posługuje się wyłącznie narzędziami należącymi do świata skończonego. Słowa, symbole i rytuały są jedynie próbą uchwycenia czegoś, co z natury wymyka się opisowi.

          Brakuje pojęć, które mogłyby oddać istotę tego, co niewyrażalne. Mam wrażenie, że każda próba opisania Boga jest jedynie cieniem czegoś znacznie większego — przybliżeniem absolutu przekraczającego ludzkie pojęcia, wyobrażenia i sam język. Im bardziej człowiek próbuje Boga nazwać, tym bardziej Go ogranicza. Rodzi się więc pytanie: jak zaspokoić w sobie głód Prawdy? Jak dotknąć czegoś, co wymyka się definicjom, dogmatom i wszelkim systemom religijnym?

          W Księdze Wyjścia znajdują się słowa skierowane przez Boga do Mojżesza: „Jestem, który Jestem” (Wj 3,14). To jedno z najbardziej tajemniczych zdań w historii religii. Można je rozumieć nie jako zwykłe przedstawienie się Boga, lecz jako wskazanie, że nie jest On jednym z bytów istniejących pośród innych bytów. Bóg jawi się tutaj raczej jako samo źródło istnienia — fundament wszelkiego bytu, czasu, świadomości i praw natury. Nie tyle „istnieje”, ile sprawia, że istnieje wszystko inne.

          Jednocześnie religie bardzo często ujmują Boga w kategoriach osobowych. Przypisują Mu dobroć, miłosierdzie, sprawiedliwość czy miłość. Człowiek potrzebuje bowiem relacji, dlatego nadaje Bogu cechy umożliwiające dialog pomiędzy Stwórcą a stworzeniem. Jednak już samo określenie Boga jako Osoby może być formą ograniczenia. Osoba jest przecież pojęciem związanym z ludzkim doświadczeniem, psychiką i indywidualnością. Jeśli Bóg jest Absolutem, powinien przekraczać nawet te kategorie.

          Ludzkość, próbując opisać Boga językiem bytu, paradoksalnie sprowadza Go do rzeczywistości znanej człowiekowi. To, co nieskończone, zostaje zamknięte w skończonych definicjach. To, co przekracza przestrzeń i czas, zostaje wtłoczone w obrazy, metafory i religijne systemy. Być może właśnie dlatego każda religia jest jedynie symbolem lub drogowskazem — próbą przybliżenia czegoś, czego ludzki umysł nigdy nie będzie w stanie objąć w pełni.

          Problem zaczyna się już w dzieciństwie. Człowiek od najmłodszych lat otrzymuje uproszczony, często bajkowy obraz Boga. Religijność bywa redukowana do zbioru rytuałów, nakazów i schematów myślenia. W dorosłym życiu wielu ludzi nie potrafi już wyjść poza ten infantylny model wiary. Zamiast poszukiwania tajemnicy pojawia się przywiązanie do formy. Rytuał zastępuje doświadczenie duchowe, a powtarzane formuły zaczynają przesłaniać pytania najważniejsze.

          Jednak również panteistyczny obraz Boga nie daje pełnej satysfakcji. Jeśli bowiem Bóg jest jedynie bezosobową zasadą przenikającą wszechświat, człowiek pozostaje sam ze swoimi pytaniami. Kierując się ku Stwórcy, nie szuka przecież wyłącznie abstrakcyjnego porządku rzeczy ani metafizycznej energii, lecz oczekuje odpowiedzi — reakcji Osoby, świadomego Podmiotu zdolnego do relacji.

          W człowieku głęboko zakorzeniona jest potrzeba indywidualnego kontaktu. Nie potrafi on naprawdę kochać pojęcia, idei czy bezimiennej nieskończoności. Miłość domaga się obecności „Kogoś”, kto może ją przyjąć i odwzajemnić. Dlatego doświadczenie religijne tak często przybiera formę dialogu: modlitwy, wołania, oczekiwania na znak lub odpowiedź. Nawet jeśli rozum podpowiada, że Absolut powinien przekraczać ludzkie cechy osobowe, serce człowieka nie przestaje pragnąć Boga, który potrafi słuchać, rozumieć i odpowiadać.

          Być może właśnie w tym napięciu — pomiędzy Bogiem jako nieskończonym Absolutem a Bogiem jako Kimś bliskim i osobowym — rodzi się największy dramat religijnego doświadczenia człowieka. Rozum każe przekraczać antropomorficzne wyobrażenia, lecz potrzeba miłości i relacji nie pozwala zatrzymać się na wizji bezosobowej rzeczywistości.

          Być może jednak właśnie świadomość tej niewystarczalności jest początkiem autentycznego poszukiwania Boga. Człowiek, który uznaje ograniczoność własnego języka i własnych wyobrażeń, staje się bardziej otwarty na tajemnicę. Prawda o Bogu może bowiem nie polegać na pełnym poznaniu, lecz na nieustannym zbliżaniu się do czegoś, czego nigdy nie da się ostatecznie zamknąć w słowach.

          Dlatego pytanie o Boga pozostaje żywe mimo upływu tysiącleci. Nie dlatego, że człowiek znalazł odpowiedź, lecz dlatego, że odpowiedzi wciąż nie posiada. W tym sensie głód Prawdy jest być może najgłębszym doświadczeniem duchowym człowieka — doświadczeniem, które nie pozwala zatrzymać się na gotowych formułach i zmusza do ciągłego przekraczania własnych wyobrażeń o Bogu.

          Być może właśnie dlatego największą uczciwością wobec tajemnicy Boga nie jest przekonanie, że się już wie, lecz pokora wobec własnej niewiedzy. Im bardziej człowiek zbliża się do granic poznania, tym wyraźniej dostrzega, że Absolut nie daje się zamknąć ani w słowach, ani w obrazach, ani w religijnych konstrukcjach. A jednak potrzeba poszukiwania nie zanika. Człowiek nadal pyta, modli się, wątpi i tęskni — jakby sam głód Boga był śladem czegoś większego, obecnego głęboko w ludzkiej naturze.

Równe prawa dla wszystkich ludzi

          W prawie żydowskim (halasze) kwestie płci omawiane są przede wszystkim w oparciu o Torę, Talmud oraz późniejsze komentarze rabiniczne. Tradycja judaizmu rozróżnia nie tylko „mężczyznę” i „kobietę”, lecz także dodatkowe kategorie opisane w literaturze rabinicznej. Występują tam pojęcia takie jak zachar — mężczyzna, nekevah — kobieta, androgynos — osoba posiadająca cechy obu płci czy tumtum — osoba o niejednoznacznych cechach płciowych. Wspomina się również o innych, rzadszych przypadkach związanych z rozwojem płciowym.

          Sam fakt, że tak stara tradycja religijna dostrzegała istnienie osób niewpisujących się w jednoznaczny podział płci, skłania do refleksji. Pokazuje bowiem, że problem różnorodności ludzkiej nie jest wyłącznie współczesnym zjawiskiem społecznym ani efektem przemian kulturowych ostatnich dekad. Człowiek od dawna próbował zrozumieć złożoność natury ludzkiej i opisać ją językiem religii, prawa oraz filozofii.

          Prawdą jest również, że podejście judaizmu do osób LGBT zależy od konkretnego nurtu oraz sposobu interpretowania tekstów religijnych i halachy. Nie istnieje jedno, jednolite „stanowisko judaizmu”, podobnie jak nie istnieje jedno wspólne stanowisko całego chrześcijaństwa. Także w chrześcijaństwie ścierają się różne interpretacje, wrażliwości i sposoby rozumienia człowieka.

          Przyznaję, że doświadczenie homoseksualności pozostaje mi osobiście obce i nie potrafię organicznie wczuć się w tego rodzaju odczuwanie cielesności czy emocjonalności. Nie oznacza to jednak, że mogę odmówić komuś prawa do godności lub człowieczeństwa. Być może właśnie ograniczona zdolność człowieka do pełnego rozumienia drugiego człowieka jest jedną z oznak naszej niedoskonałości.

          Fakt, że już w Księdze Kapłańskiej pojawiają się zakazy dotyczące męskich stosunków homoseksualnych, świadczy o tym, że zagadnienie to było obecne w sporach moralnych i obyczajowych od bardzo dawnych czasów. Również chrześcijaństwo podejmowało ten temat, między innymi w Listach św. Pawła do Rzymian: "Podobnie też i mężczyźni, porzuciwszy normalne współżycie z kobietą, zapałali nawzajem żądzą ku sobie, mężczyźni z mężczyznami uprawiając bezwstyd i na samych sobie ponosząc zapłatę należną za zboczenie." (Rz 1,27). Nie zmienia to jednak faktu, że człowiek pozostaje istotą bardziej złożoną niż same normy prawne czy religijne zakazy.

          Stwórca powołuje do życia również osoby, które nie wpisują się w jednoznaczne kategorie płciowe. Być może dotykamy tutaj tajemnicy stworzenia, której człowiek wciąż do końca nie rozumie. Godność osoby ludzkiej nie wynika wyłącznie z orientacji seksualnej, cech biologicznych czy społecznych ról, lecz z samego faktu istnienia oraz duchowego wymiaru człowieczeństwa. W tradycji chrześcijańskiej można to rozumieć jako dążenie do podobieństwa do Chrystusa poprzez miłość, odpowiedzialność i szacunek wobec drugiego człowieka.

          Ludzie rodzą się różni — z odmiennymi talentami, zdolnościami, ograniczeniami, predyspozycjami czy niepełnosprawnościami. Jedni posiadają wyjątkowe zdolności intelektualne, inni zmagają się z chorobami lub trudnościami życiowymi. Mimo tych różnic wszyscy posiadają jednakową godność oraz jednakowe prawo do życia i ochrony.

          Społeczeństwo powinno otaczać opieką wszystkich ludzi, zapewniając im zarówno równe prawa, jak i równe obowiązki wobec wspólnoty. Osoby LGBT są takimi samymi obywatelami, współtwórcami społeczeństwa i spadkobiercami dorobku kulturowego jak każdy inny człowiek. Tam, gdzie bywają ignorowane lub pozbawiane ochrony prawnej, problem często nie tkwi w nich samych, lecz w systemach tworzonych przez ludzi sprawujących władzę.

          Władza publiczna ponosi odpowiedzialność za dobro i bezpieczeństwo wszystkich obywateli — niezależnie od ich pochodzenia, cech biologicznych czy orientacji seksualnej.

           Nie rozumiem uporu prezydenta w podpisaniu stosownych ustaw. Jego niechęć świadczy o nim, że nie jest przygotowany do reprezentowania całego narodu.

 

 

 

Pomiędzy dogmatem a rozumem

          Mając pewne rozeznanie w depozycie wiary, niepokoi mnie fakt, że przekaz religijny bywa zniekształcany przez ludzi „gorliwych”, którzy — często w dobrej wierze — wprowadzają do niego własne wyobrażenia, emocje i nadinterpretacje. Gdy rozmawiam ze zwykłymi ludźmi, uderza mnie nie tylko powierzchowność ich religijności, ale także brak podstawowej wiedzy o wierze. Jak już pisałem, każdy ma prawo do własnego oglądu religii, jednak poziom świadomości religijnej szerokich mas jest bardzo niski. Wielu wierzy bezkrytycznie we wszystko, co nosi znamiona „pobożności”, nie odróżniając autentycznej duchowości od ludowej dewocji czy wręcz religijnej fantazji.

          Dlatego też świadomie odłożyłem na bok przekazy tzw. objawień prywatnych, ponieważ nie wnoszą one nic nowego do depozytu wiary, a często jedynie wprowadzają zamęt i emocjonalny niepokój. Historia religii pokazuje, że elementy mitologii, symboliki i ezoterycznych naleciałości towarzyszyły wierzeniom od samego początku piśmiennictwa i nie ominęły również tradycji biblijnej. Nie oznacza to automatycznie fałszu wiary, lecz wymaga trzeźwego myślenia, rozeznania i oddzielenia istoty przekazu duchowego od ludzkich dopowiedzeń, które przez wieki narastały wokół niego.

          Poszukując Prawdy, muszę nieustannie mierzyć się z fragmentami przekazu religijnego, które odbieram jako swoisty „szum informacyjny”. Dotyczy to choćby opisów przedstawiających aniołów i demony jako samodzielne, autonomiczne byty działające niemal na równi z człowiekiem. Tymczasem już prosta analiza logiczna prowadzi do licznych sprzeczności obecnych w tych narracjach. Według klasycznej katechezy aniołowie są istotami duchowymi całkowicie podporządkowanymi woli Boga, a więc trudno mówić o ich niezależnym „buncie” w ludzkim rozumieniu tego pojęcia. Wiele późniejszych wyobrażeń demonologicznych wydaje się raczej efektem rozwijającej się religijnej symboliki i ludzkiej potrzeby personifikowania zła niż konsekwencją spójnej doktryny.

          Podobnie opowieść o Adamie i Ewie postrzegam przede wszystkim jako obraz literacki i symboliczną próbę opisania kondycji człowieka, a nie dosłowną relację historyczną. Z tym przekazem wiąże się doktryna grzechu pierworodnego, która przez wieki była interpretowana w sposób budzący liczne wątpliwości. Sam grzech pierworodny bywa często utożsamiany z grzesznością człowieka, podczas gdy źródłem ludzkiego upadku wydaje się raczej naturalna słabość, niedoskonałość i podatność na egoizm. Trudno więc przyjmować bezrefleksyjnie narrację o „dziedziczeniu winy” przez kolejne pokolenia.

          W tym kontekście problematyczne stają się również twierdzenia o całkowitej wolności Maryi i Jezusa od grzechu pierworodnego, skoro sam fundament tej koncepcji ma charakter teologicznej interpretacji, a nie jednoznacznego faktu. Wydaje się, że wiele dogmatycznych konstrukcji powstało bardziej jako próba uporządkowania religijnej wizji świata niż rezultat oczywistego i niepodważalnego objawienia. Dlatego coraz bardziej skłaniam się ku przekonaniu, że istotą wiary powinno być poszukiwanie prawdy duchowej i moralnej, a nie bezkrytyczne przyjmowanie wszystkich tradycyjnych interpretacji narosłych wokół religii przez stulecia.

          Złotym środkiem wydaje się przyjęcie, że Pismo Święte jest przede wszystkim przekazem literackim, obrazem symbolicznym, a nie dosłowną kroniką wydarzeń. Taka perspektywa pozwala zachować zdrowy dystans, unikać skrajności oraz otwiera przestrzeń do osobistego i świadomego odbioru treści religijnych. I właśnie o to chodzi — nie o bezrefleksyjne powtarzanie utartych interpretacji, lecz o samodzielne poszukiwanie sensu, prawdy i duchowej głębi ukrytej pod warstwą symboli, metafor oraz dawnych wyobrażeń o świecie.

          Stwórca istnieje — zarówno jako przedmiot wiary, jak i refleksji filozoficznej — ponieważ pytanie o początek istnienia, porządek świata czy samo źródło świadomości od wieków prowadzi człowieka ku rzeczywistości wykraczającej poza to, co wyłącznie materialne. Wiara i rozum nie muszą się wykluczać; przeciwnie, mogą się wzajemnie uzupełniać, prowadząc do głębszego rozumienia rzeczywistości i miejsca człowieka w świecie.

          Wiara pozbawiona refleksji łatwo zamienia się w schemat, lęk albo rytuał pozbawiony wewnętrznej treści. Natomiast wiara poddawana namysłowi może prowadzić do dojrzalszego rozumienia człowieka, jego natury oraz relacji z tym, co przekracza materialny wymiar rzeczywistości. Dopiero wtedy religia przestaje być jedynie zbiorem nakazów i zakazów, a staje się drogą świadomego rozwoju duchowego, poszukiwania dobra oraz budowania głębszej relacji z samym sobą, drugim człowiekiem i tym, co transcendentne.

Nieskończone Źródło istnienia.

          Czytając literalnie księgi biblijne, można łatwo znaleźć fragmenty, które — po ludzku patrząc — nie wystawiają Bogu jednoznacznie „dobrej laurki”. Rozważając je jedynie ludzką mentalnością, można nawet doznać zgorszenia. W Liście do Rzymian św. Paweł przytacza słowa Boga: „Ja wyświadczam łaskę, komu chcę, i miłosierdzie, nad kim się lituję” (Rz 9,15), a dalej: „Po to właśnie cię wzbudziłem, aby okazać na tobie moją potęgę i żeby rozsławiło się moje imię po całej ziemi. A zatem komu chce, okazuje miłosierdzie, a kogo chce, czyni zatwardziałym” (Rz 9,17–18).

          Bóg objawia tu swoją absolutną suwerenność: mówi, że jest Panem historii i że od Niego wszystko zależy. W ludzkim rozumieniu takie słowa mogłyby zabrzmieć jak przejaw pychy czy braku skromności. Człowiek, który mówiłby o sobie w podobny sposób, zostałby zapewne uznany za zarozumiałego. Trzeba jednak pamiętać, że Biblia ukazuje Boga nie jako jednego z ludzi, lecz jako Stwórcę całego świata, źródło istnienia i wszelkiego dobra. To, co w ustach człowieka byłoby pychą, w odniesieniu do Boga jest wyrażeniem prawdy o Jego naturze i wszechmocy.

          Jednocześnie są to fragmenty trudne, wymagające pokory i głębszej refleksji. Pokazują bowiem napięcie między Bożą wszechmocą a ludzkim rozumieniem sprawiedliwości i wolności. Dlatego lektura Pisma Świętego domaga się nie tylko literalnego odczytania tekstu, ale także spojrzenia w świetle całego Objawienia oraz kontekstu, w którym dane słowa zostały wypowiedziane.

          W Liście do Rzymian autor przekazuje swoje rozumienie działania Boga, wyrażone ludzkim językiem i ujęte w kategorie właściwe dla ludzkiego myślenia. Można powiedzieć, że św. Paweł maluje obraz Boga także poprzez własną wrażliwość, doświadczenie i sposób pojmowania relacji między Stwórcą a stworzeniem. Objawienie przechodzi bowiem przez ludzki umysł i ludzki język, które z natury są ograniczone i niedoskonałe.

          Prawdą pozostaje jednak to, że Stwórca jest źródłem wszystkiego, co istnieje, i że cała rzeczywistość trwa dzięki Jego nieustannej obecności. Bóg jest obecny w każdym wymiarze stworzenia — w każdej chwili istnienia, w każdej komórce ludzkiego ciała, w każdym oddechu życia. Nic nie może istnieć poza Nim ani bez Niego. Nie oznacza to jednak, że Bóg jest sprawcą zła moralnego w takim sensie, w jakim odpowiada za nie człowiek. Zło rodzi się z niewłaściwego użycia wolności przez stworzenia, choć nawet ono nie wymyka się ostatecznie Bożej wiedzy i podtrzymującej mocy istnienia.

          Trzeba więc oddzielić ludzkie wyobrażenia, emocje i upodobania od samego faktu zależności stworzenia od Stwórcy. Człowiek chętnie osądza Boga według własnych kategorii sprawiedliwości i moralności, zapominając, że patrzy z perspektywy bytu ograniczonego, niezdolnego objąć całości rzeczywistości. Biblia wielokrotnie przypomina, że stworzenie nie jest miarą Stwórcy.

          Stworzenia są całkowicie zależne od Boga — nie tylko w chwili powstania, ale w każdym momencie swojego istnienia. Z tą prawdą człowiek musi się zmierzyć nie przez bunt czy narzekanie, lecz przez pokorę wobec Tajemnicy większej od ludzkiego rozumu. Nie jest to pokora niewolnika wobec tyrana, ale pokora istoty skończonej wobec nieskończonego Źródła istnienia.

Prawda odsłania się stopniowo

          Pomimo ponad czterdziestu lat poszukiwania prawdy wciąż jestem w drodze. Kiedy patrzę wstecz, widzę nie tylko lata pracy, ale także konkretne momenty — rozmowy, które zmieniały mój sposób myślenia, książki burzące mój wewnętrzny spokój i wydarzenia zmuszające mnie do stawiania pytań, od których wcześniej uciekałem. Często powtarzam, że wiem już tyle, iż mógłbym ze spokojem stanąć u progu Domu Pana — ale równie często mam świadomość, jak wiele pozostaje przede mną zakryte.

          Miniony czas był dla mnie okresem intensywnego dojrzewania. Bywały chwile pewności, lecz także takie, w których wszystko zdawało się chwiać. Niejednokrotnie musiałem zdobywać się na rewizję własnych przekonań — nie dlatego, że były słabe, ale dlatego, że życie i doświadczenie domagały się głębszego zrozumienia. Nie zawsze było to łatwe; czasem wiązało się z wewnętrznym oporem, a nawet bólem. Człowiek przywiązuje się przecież nie tylko do poglądów, ale również do poczucia bezpieczeństwa, jakie mu dają. Tym trudniej przyznać, że pewne odpowiedzi wymagają ponownego przemyślenia.

          Moje książki są śladem tej drogi. Każda z nich powstawała w określonym czasie i stanie ducha — są zapisem tego, kim wtedy byłem oraz jak rozumiałem świat i wiarę. Dziś dostrzegam w nich zarówno ciągłość, jak i zmianę. Główny korzeń mojej wiary pozostał niezmienny, lecz jego rozumienie dojrzewało — jak drzewo, które z biegiem lat wypuszcza nowe gałęzie, a stare przycina lub przekształca. Niektóre myśli, które kiedyś uważałem za ostateczne, dziś widzę jedynie jako etapy prowadzące ku dalszemu poznaniu.

          Z biegiem lat coraz wyraźniej dostrzegam, że wiara nie jest zbiorem gotowych odpowiedzi, lecz drogą, na której człowiek uczy się słuchać, rozpoznawać i ufać. Im dłużej idę tą drogą, tym bardziej rozumiem, że prawda nie odsłania się jednorazowo. Przychodzi stopniowo — czasem w ciszy, czasem poprzez doświadczenie, a czasem poprzez niepokój, który nie pozwala zatrzymać się w miejscu. I choć nie mogę powiedzieć, że doszedłem do celu, mam poczucie, że idę właściwym kierunkiem — krok po kroku, z pokorą, ale i z nadzieją.

          Najbardziej zaskoczyło mnie to, że Bóg nie milczy. Przeciwnie — nieustannie odsłania człowiekowi nowe perspektywy i prowadzi ku myślom, do których trzeba stopniowo dorastać. Pismo Święte można czytać wielokrotnie, a mimo to za każdym razem odkrywa się w nim coś nowego, intrygującego i poruszającego. Z biegiem czasu rośnie mój podziw dla tej księgi, ale również świadomość jej złożoności. Dostrzegane w niej nieścisłości czy trudności — których jest wiele — nie odbierają mi wiary, lecz stają się wyzwaniem do dalszych poszukiwań i prób zrozumienia. Nie traktuję ich jako zagrożenia, ale jako zaproszenie do głębszej refleksji.

          Mogę podać wiele przykładów takich wewnętrznych przemian. Przez długi czas unikałem tematu preegzystencji Jezusa. Podobnie było z zagadnieniami związanymi z Trójcą Świętą — wydawały mi się odległe, zbyt abstrakcyjne, a nawet niepotrzebne dla życia wiary. Dopiero później zrozumiałem, że pytania, których człowiek unika, często okazują się najważniejsze. Z czasem umocniłem się również w przekonaniu, że pojęcia aniołów i szatana zostały przez chrześcijaństwo w dużej mierze zmitologizowane i obudowane wyobrażeniami, które oddaliły je od pierwotnego sensu. Jednocześnie, mimo że chrześcijaństwo odsłoniło przede mną wiele nowych prawd, nigdy nie utraciłem szacunku wobec religii żydowskiej, z której przecież wyrasta zarówno historia Biblii, jak i duchowe korzenie wiary chrześcijańskiej.

          Dzisiaj wiem już, że dojrzewanie duchowe nie polega na gromadzeniu pewników, lecz na coraz głębszej gotowości do słuchania i rozumienia. Człowiek wierzący nie powinien bać się pytań ani trudnych tematów. Wiara, która zabrania pytać, łatwo zamienia się w lęk. Tymczasem prawdziwe poszukiwanie Boga wymaga odwagi, cierpliwości i pokory wobec tajemnicy większej od ludzkiego rozumu.

          Nie mam już potrzeby nieustannej konfrontacji z innymi poglądami. Coraz bardziej męczy mnie powierzchowność myślenia, lekceważenie wiedzy i obojętność wobec odkryć nauki. Uważam, że rzeczywistość sama w sobie jest przeniknięta boskością i zawiera w sobie niezliczone tajemnice stworzenia. Człowiek powinien nieustannie próbować je rozumieć, a to, czego jeszcze pojąć nie potrafi, przyjmować z pokorą. Jestem przekonany, że czas odsłoni przed nami nowe horyzonty poznania — zarówno duchowego, jak i naukowego.

          Szczególnie fascynuje mnie natura świata subatomowego: relacje między kwarkami, zagadka dualizmu materii oraz tajemnica pól oddziaływania. Im głębiej nauka przenika strukturę wszechświata, tym bardziej widzę, jak niewiele jeszcze wiemy. Paradoksalnie, rozwój wiedzy nie oddala mnie od poczucia istnienia Boga, lecz jeszcze bardziej pogłębia mój podziw wobec harmonii i złożoności stworzenia.

          Z niepokojem, ale i z zaciekawieniem obserwuję współczesny świat. Zadaję sobie pytania: dokąd zmierza ludzkość? Czy zło z czasem utraci swoją niszczącą moc? Czy człowiek nauczy się korzystać z dóbr otrzymanych od Stwórcy bez zagrożenia wojen, nienawiści i kataklizmów? Czy możliwe stanie się zagospodarowanie kosmosu, a jeśli tak — to w jakiej skali i za jaką cenę duchową?

          Być może przyszłość przyniesie odpowiedzi, których dziś nawet nie potrafimy sobie wyobrazić. A być może najważniejsze pozostanie samo poszukiwanie — droga ku prawdzie, która odsłania się stopniowo i nigdy do końca nie daje się zamknąć w ludzkich definicjach. Im więcej bowiem człowiek rozumie, tym wyraźniej dostrzega ogrom tajemnicy, wobec której pozostaje jedynie pokora, zachwyt i wdzięczność.

Nie narzekajmy na swój los

          W Liście do List do Rzymian czytamy: „Gdzie jednak wzmógł się grzech, tam jeszcze obficiej rozlała się łaska” (Rz 5,20). Zdanie to może pozornie wydawać się sprzeczne z dogmatem o stałości i niezmienności Boga. Sugeruje bowiem jakby „wzrost” lub „nasilenie” Łaski uzależnione jest od zewnętrznych okoliczności, czyli od ludzkiego grzechu. Jak należy to rozumieć?

          Katecheza Kościoła naucza, że Bóg w swej istocie jest niezmienny — nie podlega rozwojowi, przemianie ani wpływowi stworzenia. Jego wola i miłość są odwieczne i doskonałe. Nie oznacza to jednak, że działanie Boga w historii zbawienia objawia się zawsze w jednakowy sposób. Zmienia się nie Bóg, lecz sytuacja człowieka oraz sposób, w jaki człowiek doświadcza Bożej łaski.

          Święty Paweł z Tarsu nie mówi więc, że Łaska „powiększa się” w samym Bogu, jakby Bóg reagował emocjonalnie lub modyfikował swoje zamiary pod wpływem grzechu. Chodzi raczej o to, że im głębiej człowiek pogrąża się w grzechu, tym pełniej objawia się moc Bożego miłosierdzia i zbawczej łaski. Grzech nie zmienia Boga, ale ujawnia bardziej wyraziście to, czym Bóg jest odwiecznie — Miłością i Miłosierdziem.

          Można powiedzieć, że jest to język relacyjny i pedagogiczny. Pismo Święte często opisuje działanie Boga z perspektywy ludzkiego doświadczenia. Podobnie mówimy, że słońce „wschodzi” i „zachodzi”, choć wiemy, że samo słońce nie zmienia położenia względem Ziemi w taki sposób, jak sugeruje potoczne wyrażenie. Analogicznie: nie Bóg się zmienia, lecz człowiek coraz pełniej doświadcza skutków Jego niezmiennej łaski.

          Dlatego słowa z Rz 5,20 nie przeczą nauce o Boskiej niezmienności. Przeciwnie — podkreślają, że Boża Łaska jest większa niż każdy grzech, a Boże Miłosierdzie pozostaje niewyczerpane niezależnie od ludzkiej niewierności.

          Trudniejsze do wyjaśnienia pozostaje współuczestnictwo człowieka w męce Chrystusa: „dawny człowiek został razem z Nim ukrzyżowany po to, abyśmy już więcej nie byli w niewoli grzechu” (Rz 6,6). Ukrzyżowanie nieodłącznie wiąże się z cierpieniem, dlatego właśnie w tej frazie można odnaleźć częściową odpowiedź na pytanie, dlaczego człowiek doświadcza cierpienia? Nie jest ono jedynie konsekwencją biologicznej natury czy przypadkowości świata, lecz może stać się uczestnictwem w duchowej walce ze złem, grzechem i własną słabością. Cierpienie nabiera wtedy wymiaru przemiany — prowadzi do wewnętrznego oczyszczenia i odrodzenia człowieka.

          Aby głębiej zrozumieć tę tajemnicę, trzeba cofnąć się do idei preegzystencji Jezusa Chrystusa. Chrześcijaństwo głosi, że Syn Boży istnieje odwiecznie, współistotnie z Ojcem, jeszcze przed stworzeniem świata. Nie jest więc bytem powstałym w czasie ani jedynie historyczną postacią pojawiającą się w określonym momencie dziejów. Syn istnieje „od początku” jako Logos — odwieczne Słowo Boga, przez które wszystko zostało stworzone.

          Wcielenie Chrystusa nie oznacza początku istnienia Syna Bożego, lecz moment objawienia się Boga człowiekowi w sposób widzialny i dostępny ludzkiemu poznaniu. Można powiedzieć, że ludzkość dojrzewała duchowo i historycznie do przyjęcia prawdy o Bogu, który staje się człowiekiem. To, co odwieczne i niewidzialne, weszło w czas i historię. W Chrystusie Boskość spotkała się z ludzką naturą, a nieskończoność z ograniczonością człowieka.

          Dlatego uczestnictwo człowieka w męce Chrystusa nie jest jedynie symbolicznym naśladowaniem cierpienia człowieka żyjącego dwa tysiące lat temu. Jest wejściem w odwieczny plan zbawienia, w którym śmierć i cierpienie nie są końcem, lecz drogą prowadzącą do nowego życia. „Ukrzyżowanie dawnego człowieka” oznacza duchową śmierć egoizmu, pychy i zniewolenia grzechem, aby mógł narodzić się „nowy człowiek” żyjący w jedności z Bogiem.

          W tym sensie cierpienie otrzymuje znaczenie paradoksalne. Z jednej strony pozostaje doświadczeniem bólu, straty i kruchości istnienia, z drugiej — może stać się miejscem najgłębszego spotkania człowieka z Bogiem. Krzyż nie jest już wyłącznie znakiem śmierci, ale także znakiem przemiany. To właśnie dlatego w chrześcijaństwie zmartwychwstanie nie jest oddzielone od krzyża: nowe życie rodzi się poprzez ofiarę, a światło objawia się najpełniej pośród ciemności. Tu znajdujemy wyjaśnienie istnienia cierpienia sprzed narodzeniem się Jezusa.

            Można zwrócić się z apelem – nie narzekajmy na swój los, tylko cieszmy się, że możemy uczestniczyć w Boskiej koncepcji Zbawienia. Jest to trudne, ale wzniosłe.

Wiara poza logiką uczynków

          W Liście do Rzymian intrygują mnie słowa św. Pawła: „Jeżeli bowiem Abraham został usprawiedliwiony z uczynków, ma powód do chlubienia się, ale nie przed Bogiem” (Rz 4,2). Czy nie potwierdzają one tego, o czym wcześniej pisałem? Abraham pozostaje przecież w tradycji biblijnej wzorem bezgranicznej ufności wobec Boga. Gotów jest nawet złożyć w ofierze własnego syna. A jednak św. Paweł zdaje się umniejszać znaczenie tego czynu, mówiąc, że Abraham „ma powód do chlubienia się, ale nie przed Bogiem”. Na pierwszy rzut oka brzmi to niemal niesprawiedliwie.

          Opis próby Abrahama należy zresztą do najbardziej niepokojących fragmentów Biblii. Człowiek otrzymuje polecenie zabicia własnego dziecka — syna obietnicy, którego sam wcześniej otrzymał od Boga. W tej scenie Bóg wydaje się wręcz okrutny. Dopiero w ostatniej chwili atmosfera się zmienia: okazuje się, że była to próba wiary i posłuszeństwa. Rodzi się jednak pytanie: dlaczego taka próba była w ogóle potrzebna? Czy Bóg musi sprawdzać człowieka? Czy jest Bogiem zazdrosnym, jak mówi Księga Wyjścia: „Ja, Pan, twój Bóg, jestem Bogiem zazdrosnym” (Wj 20,5)?

          Być może klucz do zrozumienia tej historii znajduje się głębiej niż w samym czynie Abrahama? Św. Paweł próbuje pokazać, że usprawiedliwienie nie rodzi się jedynie z zewnętrznych uczynków, nawet najbardziej heroicznych. Sednem jest relacja z Bogiem oparta na zaufaniu. Abraham nie zostaje wywyższony dlatego, że był gotów dokonać straszliwego czynu, lecz dlatego, że całkowicie zawierzył Bogu, nawet wtedy, gdy nie rozumiał Jego zamiarów. To nie sam czyn zbawia, ale wiara wyrażająca się w posłuszeństwie.

          Jednocześnie opowieść ta odsłania także ograniczenia ludzkiego pojmowania Boga. Człowiek spontanicznie ocenia tę scenę według własnej wrażliwości moralnej i emocjonalnej — i trudno się temu dziwić. Właśnie dlatego historia Abrahama od wieków budzi niepokój, sprzeciw i pytania. Być może jej celem nie jest dostarczenie łatwej odpowiedzi, lecz pokazanie dramatu wiary: sytuacji, w której człowiek staje wobec Boga przekraczającego ludzkie wyobrażenia, a mimo to próbuje Mu zaufać. W tym sensie historia Abrahama pozostaje aktualna również dzisiaj. Człowiek często chciałby Boga całkowicie zrozumieć, sprowadzić Go do własnych kategorii dobra, sprawiedliwości i logiki.  Często czyni się Bogu zarzuty, że nie powstrzymuje złego losu i pozwala na cierpienia. Tymczasem wiara zaczyna się właśnie tam, gdzie kończy się pełna kontrola i pewność. Nie oznacza to ślepego okrucieństwa ani pochwały cierpienia, lecz uznanie, że relacja z Bogiem nie opiera się wyłącznie na kalkulacji uczynków, ale na zaufaniu, które czasem przechodzi przez doświadczenie niezrozumienia.

          Jednym z największych „piewców pokory wobec Boga” w tradycji chrześcijańskiej jest Święty Augustyn. To właśnie on podkreślał, że człowiek nie zbawia się własnymi zasługami, lecz Łaską Boga. Według niego pycha jest źródłem oddalenia od Boga, natomiast pokora stanowi fundament prawdziwej wiary. Znane jest przypisywane mu zdanie: „Jeśli pytasz mnie, jaka jest pierwsza cnota religii — odpowiem: pokora; druga — pokora; trzecia — pokora”.

          Bardzo mocno temat pokory rozwija również Święty Paweł Apostoł, zwłaszcza w Liście do Rzymian i Liście do Galatów. To on pisze, że człowiek zostaje usprawiedliwiony przez wiarę, a nie przez chlubienie się własnymi uczynkami. Właśnie u Pawła pojawia się myśl, że wobec Boga człowiek nie może stawiać siebie w centrum ani uważać się za samowystarczalnego.

          W tradycji mistycznej wielkim nauczycielem pokory był także Święty Franciszek z Asyżu. Pokora nie oznaczała dla niego poniżania siebie, lecz uznanie własnej małości wobec Boga i jednocześnie wdzięczność za samo istnienie. Franciszek widział człowieka jako część stworzenia, a nie jego pana.

         W filozofii religijnej temat ten silnie wybrzmiewa u Søren Kierkegaard. Analizując historię Abrahama w książce Bojaźń i drżenie, pokazuje on człowieka stojącego samotnie wobec Boga, przekraczającego ludzką logikę i moralne schematy. Dla Kierkegaarda wiara wymaga pokory wobec tajemnicy Boga, której człowiek nie jest w stanie całkowicie pojąć.

          Z kolei w duchowości prawosławnej szczególnym piewcą pokory był Święty Izaak Syryjczyk, który uważał pokorę za najwyższą formę poznania Boga i drogę do miłości.

          W kontekście mojego wywodu św. Paweł i Kierkegaard — obaj podkreślają, że człowiek nie może „zasłużyć” na Boga samym czynem, a wiara zaczyna się tam, gdzie kończy się pewność własnej racji.         

          Ostatnie moje wpisy próbują przekazać, że pojęcie wiary w sensie teologicznym nie ma nic wspólnego z potocznym rozumieniem tego słowa jako bezrefleksyjnego przyjmowania i powtarzania cudzych opinii, często kojarzonego z naiwnością.