Mechanizm z Antykithiry to starożytne urządzenie pochodzące z II wieku przed Chrystusem, powszechnie uznawane za pierwszy analogowy „komputer” w historii. Został zaprojektowany do obliczania i przewidywania pozycji ciał niebieskich, takich jak Słońce, Księżyc oraz — najprawdopodobniej — znane wówczas planety.
Wyróżnia się niezwykle precyzyjną mechaniką opartą na systemie brązowych kół zębatych. Poziom jego zaawansowania przez długi czas uznawano za niemożliwy do osiągnięcia w epoce starożytnej. Mechanizm odnaleziono we wraku statku u wybrzeży greckiej wyspy Antykithira (gr. Αντικύθηρα). Stanowi on jeden z najmocniejszych dowodów na to, że już w starożytności realizowano projekty o zadziwiającej złożoności technicznej i intelektualnej. Do czasu powstania zegarów mechanicznych w XVIII wieku nie jest znany żaden mechanizm o porównywalnym stopniu skomplikowania.
Obecnie mechanizm jest prezentowany w kolekcji Narodowego Muzeum Archeologicznego w Atenach.
Do odkrycia doszło w 1900 roku. Grecki nurek Elias Stadiatos odkrył wrak starożytnego statku handlowego na głębokości około 42 metrów u wybrzeży wyspy Antykithira. Wydobyto z niego liczne posągi, ceramikę oraz inne artefakty. Sam mechanizm został zidentyfikowany 17 maja 1902 roku, gdy archeolog Valerios Stais zauważył, że skorodowana bryła brązu zawiera fragment koła zębatego.
Szybko okazało się, że jest to część większego urządzenia, rozbitego na trzy większe fragmenty oraz kilkadziesiąt mniejszych kawałków. Początkowo przypuszczano, że może to być średniowieczny zegar, który przypadkowo znalazł się na starożytnym wraku. Dopiero dalsze badania jednoznacznie potwierdziły jego antyczne pochodzenie.
Choć mechanizm jest silnie zniszczony, na podstawie zachowanych fragmentów badacze stopniowo tworzyli coraz dokładniejsze rekonstrukcje. W 1974 roku Derek J. de Solla Price z Uniwersytetu Yale, po 20 latach badań, ustalił, że urządzenie składało się z co najmniej 31 kół zębatych.
Przełom nastąpił w 2006 roku, gdy w czasopiśmie Nature opublikowano wyniki badań zespołu kierowanego przez Mike’a G. Edmundsa z Uniwersytetu w Cardiff. Zastosowanie tomografii komputerowej umożliwiło uzyskanie trójwymiarowego obrazu wnętrza mechanizmu. Odczytano wówczas znaczną część inskrypcji — z około 2000 znaków znanych z powierzchni urządzenia wcześniej rozszyfrowano jedynie 1000.
9 czerwca 2016 roku ogłoszono wyniki kolejnych badań, przeprowadzonych przez zespół greckich naukowców. Zidentyfikowano 82 podzespoły oraz odczytano około 3400 znaków, co uznano za niemal pełny zapis inskrypcji.
Mechanizm składał się z 37 brązowych kół zębatych o średnicach od 1 do 17 cm. Był napędzany ręcznie za pomocą korby umieszczonej z boku obudowy. Całość miała formę niewielkiej skrzynki o wymiarach około 33 × 17 × 9 cm, osadzonej pierwotnie w drewnianej ramie.
Przednia tarcza przedstawiała ruch Słońca i Księżyca na tle zodiaku oraz kalendarz egipski używany w Grecji, uwzględniający rok przestępny co cztery lata. Pokazywała również fazy Księżyca, wykorzystując cykle odkryte przez Metona i Kallipposa.
Tarcze umieszczone z tyłu służyły do synchronizacji kalendarza słonecznego z księżycowym oraz do przewidywania zaćmień Słońca i Księżyca na podstawie cyklu Saros. Dzięki niewspółśrodkowemu połączeniu kół mechanizm potrafił nawet odwzorować nierównomierny ruch Księżyca, zgodnie z teorią Hipparcha.
Urządzenie umożliwiało także przewidywanie wschodów i zachodów wybranych gwiazd oraz gwiazdozbiorów. Prawdopodobnie potrafiło również obliczać pozycje pięciu znanych wówczas planet (Merkurego, Wenus, Marsa, Jowisza i Saturna). Choć odpowiednie tarcze nie zachowały się, na przedniej części mechanizmu odczytano nazwę planety «Wenus».
Wbrew dawnym przypuszczeniom, w mechanizmie z Antykithiry nie zastosowano maszyny różnicowej. Tezę tę, wysuniętą przez Dereka Price’a, obalił później Michael Wright, korzystając z nowocześniejszych metod badawczych.
Mechanizm z Antykithiry umożliwiał również wyznaczanie dat igrzysk olimpijskich oraz innych cyklicznych zawodów sportowych organizowanych w Delfach, Koryncie i Dodonie, co świadczy o jego praktycznym znaczeniu w życiu społecznym starożytnej Grecji.
Mechanizm z Antykithiry jest często nazywany „laptopem starożytności” ze względu na swoją kompaktowość i wielofunkcyjność. Poziom precyzji wykonania kół zębatych dorównuje mechanizmom zegarowym z XVIII wieku. Inskrypcje na obudowie pełniły funkcję instrukcji obsługi dla użytkownika. Statek, na którym przewożono mechanizm, prawdopodobnie transportował luksusowe przedmioty z Grecji do Rzymu.
Do dziś nie wiadomo, kto był twórcą mechanizmu — pojawiają się hipotezy łączące go ze szkołą Archimedesa lub astronomami z Rodos. Odkrycie mechanizmu całkowicie zmieniło pogląd historyków na poziom rozwoju technologii w świecie antycznym.
Brak komentarzy:
Prześlij komentarz