Göbekli Tepe

          O Göbekli Tepe w południowo-wschodniej Turcji pisałem już wcześniej, jednak skala i znaczenie tego stanowiska sprawiają, że warto do niego powracać. Odkryte w 1964 roku przez amerykańskich archeologów wzgórze przez długi czas uchodziło za naturalny element krajobrazu. Dopiero późniejsze, systematyczne wykopaliska ujawniły, że kryje się pod nim jedno z najstarszych znanych sanktuariów stworzonych ręką człowieka.

          Początki kompleksu sięgają około 10 tysięcy lat przed Chr. Najstarsza warstwa, oznaczona jako III, zawiera monumentalne kamienne filary w kształcie litery „T”, uznawane dziś za najstarsze znane konstrukcje megalityczne na świecie. Tworzą one kamienne kręgi, których ściany zdobią misternie wykonane reliefy zwierząt i symboli o prawdopodobnym znaczeniu rytualnym. Analiza stratygraficzna wskazuje, że miejsce to było użytkowane przez wiele tysiącleci, co świadczy o jego trwałej i istotnej roli kultowej.

          Nieustannie powraca pytanie, w jaki sposób społeczności epoki kamienia radziły sobie z transportem i ustawianiem bloków ważących kilkanaście, a nawet kilkadziesiąt ton. Kamienne filary osiągają do 5,5 metra wysokości i ważą nawet 15–20 ton. Brak narzędzi metalowych i koła sprawia, że skala przedsięwzięcia oraz precyzja wykonania do dziś pozostają zagadką. Dodatkowo filary mają cechy antropomorficzne — wyrzeźbione ręce i pasy — co sugeruje, że symbolizowały postacie o znaczeniu sakralnym.

          Około 8 tysięcy lat przed Chr. kompleks został celowo zasypany. Działanie to przeprowadzono z taką starannością, że paradoksalnie zapewniło ono znakomitą konserwację kamiennych struktur na kolejne tysiąclecia. Przyczyny tego gestu nie są jednoznacznie wyjaśnione i stały się przedmiotem licznych hipotez: od zmian klimatycznych i społecznych po głębokie przeobrażenia religijne.

          Najmłodsza, najwyżej położona warstwa I zawiera już ślady działalności rolniczej. Wskazuje to na stopniowe przechodzenie lokalnych społeczności od trybu życia łowiecko-zbierackiego do osiadłego, związanego z uprawą ziemi. Co istotne, na samym stanowisku nie odnaleziono śladów stałego zamieszkania — brak palenisk czy domostw potwierdza, że Göbekli Tepe było przede wszystkim miejscem rytualnym, a nie osadą.

          Reliefy zdobiące kamienne kręgi przedstawiają niemal wyłącznie dzikie zwierzęta: lwy, węże, skorpiony, lisy czy dziki. Uderzający jest niemal całkowity brak scen związanych z rolnictwem lub codziennym życiem, co dodatkowo podkreśla symboliczny i sakralny charakter miejsca. Coraz częściej sugeruje się, że Göbekli Tepe mogło pełnić funkcję centrum spotkań różnych grup, a religia i rytuały stały się impulsem do powstawania bardziej złożonych struktur społecznych — nie ich konsekwencją.

          Chronologia stanowiska działa na wyobraźnię. Göbekli Tepe jest starsze od Stonehenge o około sześć tysięcy lat i od piramid w Gizie o ponad siedem tysięcy lat. Tak ogromny dystans czasowy uświadamia, jak głęboko w przeszłość sięgają początki zorganizowanej działalności monumentalnej człowieka. Co więcej, sanktuarium wznieśli łowcy-zbieracze, a nie społeczeństwa rolnicze, co podważa długo utrzymywane przekonanie, że dopiero rolnictwo umożliwiło budowę wielkich struktur.

          Badania geofizyczne pokazują, że odsłonięto dotąd jedynie niewielką część całego kompleksu — większość wciąż spoczywa pod ziemią. Od 2018 roku Göbekli Tepe znajduje się na Liście Światowego Dziedzictwa UNESCO, a równolegle prowadzone są prace na powiązanych stanowiskach, takich jak Karahan Tepe, które ukazują istnienie rozległej sieci kulturowej neolitycznego Żyznego Półksiężyca. Pojawiają się również hipotezy o możliwym znaczeniu astronomicznym układu kręgów, choć na razie brak jednoznacznych dowodów na ich potwierdzenie.

          Wokół Göbekli Tepe narosło wiele teorii spiskowych i spekulacji o rzekomych wysoko rozwiniętych cywilizacjach prehistorycznych. Nie znajdują one jednak potwierdzenia w materiale archeologicznym. Podstawowe fakty dotyczące datowania, funkcji i technologii są dobrze udokumentowane, nawet jeśli wiele szczegółów wciąż wymyka się jednoznacznym interpretacjom.

          Göbekli Tepe radykalnie zmienia nasze myślenie o początkach cywilizacji. Pokazuje, że już dziesięć tysięcy lat przed Chr. istniały społeczności zdolne do złożonej organizacji, długofalowej współpracy i tworzenia monumentalnych struktur motywowanych duchowością. Trwające wykopaliska nadal odsłaniają nowe warstwy tej historii, a każde kolejne odkrycie przesuwa granice naszej wiedzy o najdawniejszych dziejach człowieka.